موضوع جهاد پیش ‏دستانه

عنوان جهاد پیش‌دستانه، حقیقت شرعیه و متشرعیه ندارد؛ این عنوان در آیه و یا در روایتی ذکر نشده است؛ بلکه از اصطلاحات مستحدثه است. در واقع، این واژه برگرفته از تعبیری است که برخی مکاتب غیردینی به کار برده‌اند؛ به عنوان مثال، رژیم اشغالگر اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه پیش از حمله به ایران، نامه‌ای تنظیم و به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارسال نمود و در آن نامه، سعی کرد اقدام نظامی خود علیه ایران را از نظر حقوقی موجه جلوه دهد. در آن نامه این‌گونه استدلال نموده که موجودیت اسرائیل از سوی ایران در معرض خطر است و این تهدید بارها توسط رهبران ایران مطرح شده است؛ چنانکه حضرت امام خمینی (ره) فرموده‌اند: «اسرائیل باید از بین برود» و مقام معظم رهبری (مدظله العالی) که اسرائیل را «غده سرطانی» دانسته‌ و گفته‌اند «باید محو شود». همچنین برخی رؤسای جمهور ایران نیز تعابیر مشابهی در مورد اسرائیل داشته‌اند. در نهایت پس از ذکر این تعابیر، اسرائیل در آن نامه این‌گونه نوشته: «اگر ما اقدام به حمله علیه ایران نکنیم، آنگاه یا با حمله ایران موجودیت خود را از دست خواهیم داد و دیگر اصلاً امکان ندارد که بخواهیم این ضربه قریب‌الوقوع از ناحیه ایران را دفع کنیم، یا آن‏قدر خسارات بزرگی بر کشور ما وارد خواهد شد که جبران آن‌ها ممکن است نیاز به سالیان طولانی فعالیت داشته باشد». استدلال اسرائیل این بود که برای دفع این خطر قریب‌الوقوع که موجودیت اسرائیل را تهدید می‌کند، چاره‌ای جز اقدام به حمله نظامی علیه ایران نیست؛ یعنی یک «حمله پیش‌دستانه». مقصود این است که آیا می‌توان از این اصطلاح در زمینه یکی از مفاهیم دینی؛ یعنی جهاد، به صورت جهاد پیش ‏دستانه استفاده کرد؛ همان‌طور که برخی از مکاتب غیردینی، اصطلاح حمله پیش‌دستانه را به کار برده و آن را اقدامی عقلایی علیه تهدیدی که نسبت به سرزمین و کشورشان (به ادعای خودشان) وجود دارد دانسته‌اند، آیا نظیر آن، در فقه و مبانی فقهی ما نیز قابل طرح است یا خیر؟ بنابراین، تعبیر جهاد پیش‌دستانه یک تعبیر مستحدث است که در عصر حاضر به کار می‌رود و نظیرش در حقوق بین الملل معاصر، همان «حمله پیش دستانه» می‌باشد که رژیم اشغالگر قدس در نامه‌ای خطاب به شورای امنیت سازمان ملل، خود را مجاز به انجام آن دانسته است.

حالات جهاد پیش‌دستانه

جهاد پیش‏دستانه چنان که توضیح خواهیم داد، دو حالت دارد؛ اما پیش از بررسی این دو حالت، لازم است به این نکته اشاره شود که این مفهوم در اسناد و متون بین‌المللی به عنوان یک اصطلاح تعریف شده به کار نرفته است؛ یعنی تعریف ضابطه‌مند مشخصی ندارد. از باب توضیح بیشتر و ذکر نظیر می‌توان گفت که مثلا در جریان برجام دیدیم که گفته شد: تعلیق معنای اصطلاحی مشخصی دارد و لغو معنای اصطلاحی مشخص دیگری دارد و قهرا آثار حقوقی متفاوتی بر آنها مترتب می‌گردد. این‌ها اصطلاحات تعریف‌شده‌ای هستند که در حقوق بین‌الملل به کار می‌روند، چنانکه مثلا دریای سرزمینی یکی دیگر از اصطلاحاتی است که در حقوق بین‌الملل به کار می‌رود و تعریف مشخصی دارد؛ اما اقدام پیش‌دستانه یا حمله پیش‌دستانه که اسرائیل در نامه به شورای امنیت سازمان ملل، آن را به کار برده بود هنوز تبدیل به یک اصطلاح منضبط و تعریف شده در علم حقوق نشده است تا بتوان به همان عناصر و حدود و ثغوری که برای آن در حقوق بین الملل مطرح است، تمسک نمود. پس تعبیر حمله یا جهاد پیش ‏دستانه دارای حقیقت شرعیه و متشرعیه نیست چنانکه یک اصطلاح تعریف‌شده حقوقی هم نمی‌باشد در نتیجه در حال حاضر دارای یک معنای عرفی خواهد بود. بنابراین، کلمه «پیش‌دستانه» باید در حد فهم عرفی تبیین شود. اقدام نظامی پیش‌دستانه که اگر در چارچوب تعالیم دینی قابل پذیرش باشد باید از آن به جهاد پیش ‏دستانه تعبیر کرد، از حیث فهم عرفی، دو حالت می‌تواند داشته باشد که در تبیین موضوع جهاد پیش ‏دستانه این دو حالت را باید از یکدیگر تفکیک کرد.

حالت اول؛ حملۀ قریب‏الوقوع دشمن

در این حالت، حمله کافران یا مشرکان به کشور اسلامی قریب‌الوقوع است؛ یا به تعبیر دیگر تحقق حمله قریب الوقوع محرز است. احراز و اطمینان یافتن نسبت به این موضوع،گاهی ممکن است مانند اینکه همه قراین و زمینه سازی ها گواهی دهد که کشور غیرمسلمان به زودی به کشور مسلمان حمله خواهد کرد؛ چنانکه در همین جنگ ۱۲ روزه، از سوی کشورهای مختلفی به ایران اطلاع داده شد که حمله اسرائیل قطعی است. برخی از فرماندهان عالی‌رتبه نظامی هم بعدا اظهار کردند که از مدتی پیش انتظار وقوع حمله ای از سوی اسرائیل را داشته‌اند. از اینگونه قرائن، قریب الوقوع بودن حمله نظامی احراز می‏شود؛ البته لازم نیست زمان دقیق حمله هم محرز باشد که در فلان روز و فلان ساعت واقع خواهد شد، چرا که چنین چیزی، علم غیب لازم دارد. بنابراین همین مقدار کافی است که اطمینان عرفی به وقوع حمله در آینده بسیار نزدیک حاصل باشد، حالا در چه زمانی و در چه روزی، حمله صورت خواهد گرفت، طبیعی است که معمولاً چنین علمی، حاصل نمی‌شود؛ چون شرایط دنیا در حال تغییر و تحوّل است. ممکن است کشوری بخواهد فردا صبح علیه کشور اسلامی اقدام کند و امروز در دنیا اتفاقی بیفتد، یکی از سران کشورهای کفر از دنیا برود و ناگهان اوضاع دگرگون شود و آن حمله نیز منتفی شود،بنابراین، از اطمینان عرفی سخن گفته می‌شود و نه از قطعیت به معنای ۱۰۰ درصد، که اصلاً در این امور حاصل نمی‌گردد. در این حالت، اگر امکان‌پذیر باشد که از طریق سازمان‌های بین‌المللی چنین حمله‌ای دفع شود، اصلاً نوبت به بحث جهاد پیش‏‏‏ دستانه نمی‌رسد. محل بحث در حالتی است که جز اقدام نظامی از سوی کشور اسلامی، مطلقاً هیچ‌گونه اقدام دیگری باعث جلوگیری از این حمله قریب‌الوقوع دشمن نباشد به گونه‌ای که اگر پیش از وقوع حمله، از سوی کشور اسلامی اقدام تدافعی صورت نگیرد، ممکن است خسارت‌هایی به کشور اسلامی وارد گردد که به آسانی جبران نشود؛ حتی ممکن است خدای ناکرده به نابودی کشور اسلامی بیانجامد.

حالت دوم؛ حمله احتمالی دشمن

حملۀ کافران یا مشرکان به کشور اسلامی، احتمالی باشد نه قریب‌الوقوع و محرز. در این صورت اقدام نظامی و جهاد پیش‌دستانه به چه منظور می‌تواند انجام شود؟ به این منظور که در آینده، کشور غیر اسلامی به فکر حمله به کشور اسلامی نیفتد. بنابراین، جهاد پیش‌دستانه به این منظور انجام می‌شود که از حملات احتمالی کشورهای غیراسلامی به سرزمین مسلمانان در آینده جلوگیری کند یعنی کشور اسلامی با جهاد پیش دستانه خود، باعث شود که در آینده، کشورهای غیر اسلامی به فکر حمله به کشور اسلامی نیفتند. برخی از نویسندگان از این حالت به اقدام یا جهاد پیشگیرانه تعبیر کرده‌اند، این تعبیر البته اختصاص به همان نویسنده محترم دارد و یک اصطلاح عمومی نیست. ایشان می‌گویند: این پیشگیری است، (و پیشگیری از درمان بهتر است) یعنی اصولا اجازه داده نمی شود که چنین دردی به وجود آید تا بعدا در مورد درمان آن، چاره‌جویی شود بلکه از همان ابتدا پیشگیری انجام می‌شود. این صورت دوم در واقع برای اسقاط کافه خیالات است؛ برای این‏که خیال هرگونه حمله نظامی از سوی دشمنان مسلمین به سرزمین اسلامی منتفی گردد. پس جهاد پیش ‏دستانه دو فرض دارد؛ این دو فرض باید از یکدیگر تفکیک شود و معلوم گردد که هرکدام چه حکمی دارد؟