به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، محمد جان‌نثاری، پژوهشگر حوزه راهبرد و راهبری شرکت‌های دولتی، در یادداشتی بررسی می‌کند که چگونه جنگ رمضان و پاسخ ایران به اسرائیل در سطح ملی و بین‌المللی باعث تقویت معنویت می‌شود و توضیح می‌دهد که هرگاه ظلم به اوج برسد، بیداری و مقاومت زاده می‌شود.

نقش پاسخ ایران به اسرائیل در تقویت معنویت در سطح ملی و جهانی

سال گذشته در میانه بحث کلاس فلسفه نظریات مدیریت، استاد پرسید: «کسی هست به خدا اعتقاد نداشته باشد؟» یکی از دانشجویان با اطمینان گفت: «اگر خدایی باشد، چرا اجازه می‌دهد این همه کودک در غزه کشته شوند؟» این پرسش، بازتاب بحران ایمان و معنویت در زمانه‌ای است که شرّ و ظلم در برابر چشمان بشر نمایان است. اما تاریخ نشان داده است که در دل همین رنج‌ها و ناعدالتی‌ها، ایمان از نو متولد می‌شود. لحظاتی که انسان در برابر ظلم می‌ایستد، فرصت درک تازه‌ای از حضور خدا در تاریخ فراهم می‌گردد. در ابتدا نکات مقدماتی برای فهم این بحران بیان می‌گردد و در پایان به نقش پاسخ ایران در تقویت معنویت اشاره می‌گردد.

۱. ایمان در پرتو آزادی و مسئولیت

قرآن کریم بارها تأکید می‌کند که خداوند به انسان اختیار داده تا مرز خیر و شر را با عمل خود آشکار کند: «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً» (سوره انسان، آیه ۳) این آیه بنیان فلسفه الهی آزادی را بیان می‌کند: خداوند در جهان مداخله‌ی فوری نمی‌کند تا عرصه‌ی آزمایش و رشد انسان از میان نرود. وقتی ظلمی رخ می‌دهد، سکوت الهی به معنای بی‌عدالتی نیست، بلکه مجالی است برای آنکه انسان‌ها خود را در آیینه‌ی تاریخ بشناسند؛ چه در جایگاه ظالم و چه مظلوم.

۲. عاشورا؛ الگوی فهم حضور خدا در تاریخ

امام حسین (ع) در اوج مظلومیت به شهادت رسید، اما خداوند در همین دنیا جریانی را پدید آورد که انتقام او را محقق ساخت؛ قیام مختار نمونه‌ی آشکار این عدالت تاریخی است. خدا اگرچه مهلت می‌دهد، اما فراموش نمی‌کند. این سنت الهی است؛ مهلت برای تمییز حق و باطل. پاسخ جمهوری اسلامی ایران به جنایات اسرائیل را می‌توان در همین افق معنوی فهم کرد؛ کنشی که نشانه‌ی بیداری تاریخی ملت‌ها در برابر ظلم است، همانگونه که قیام مختار پاسخی به عاشورا بود.

۳. معنویت در تواصی به صبر و حق

قرآن کریم در سوره والعصر می‌فرماید: «وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ» این آیات شریفه به‌روشنی بیان می‌کنند که نجات انسان در گرو سه عنصر بنیادین است: ایمان، عمل صالح و تواصی به حق و صبر. صبر، در این معنا، نه انفعال که پایداری آگاهانه در مسیر عدالت است. ملت‌ها هنگامی معنوی می‌شوند که در برابر دشواری‌ها، امید و پایداری را از دست ندهند و در عین حال، حق را به یاد یکدیگر آورند.

۴. معنویت مقاومت

از نظر جامعه‌شناختی، مقاومت در برابر ظلم نوعی «معنویت اجتماعی» ایجاد می‌کند. فرد در چنین فضایی احساس می‌کند بخشی از حقیقت و عدالت الهی است. همین احساس، افسردگی و پوچی را از او می‌زداید و احیای روح جمعی را رقم می‌زند. انسان زمانی معنا می‌یابد که در رنج، «چراییِ زیستن» خود را بیابد. این چرایی در فرهنگ اسلامی، همان ایمان به وعده‌ی الهی است: «وَلَيَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن يَنصُرُهُ» (سوره مبارکه حج، آیه شریفه ۴۰) این وعده، صبر را به امید بدل می‌کند؛ امیدی که صیرورت تاریخی ملت‌ها را هدایت می‌کند.

نتیجه‌گیری

پاسخ ایران به اسرائیل را می‌توان جلوه‌ای از همان سنت الهی دانست که در رگ‌های تاریخ تکرار می‌شود: هرگاه ظلم به اوج برسد، بیداری و مقاومت زاده می‌شود. خداوند، همان‌گونه که پس از عاشورا جریان مختار را برانگیخت، امروز نیز به انسان‌ها فرصت می‌دهد تا اراده‌ی او را در صحنه‌ی عمل آشکار سازند. اما درک این اراده، تنها از مسیر صبر و پایداری ممکن است؛ همان صبری که قرآن آن را ستون معنویت و نجات می‌داند. «وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ» پاسخ ایران به اسرائیل را نمی‌توان تنها اقدامی سیاسی یا نظامی دانست؛ این رویداد دارای بار معنوی و تربیتی است که هم در جامعه ایران و هم در سطح جهانی آثار ملموسی به‌جا گذاشت.

الف) در سطح ملی

۱. احیای حس کرامت جمعی:

وقتی ملتی احساس می‌کند که در برابر ظلم جهانی بی‌تفاوت نیست، نوعی سربلندی معنوی در میان مردم شکل می‌گیرد. این حس کرامت، برخاسته از ایمان به «حق‌بودن» مسیر است؛ همان احساسی که در قرآن آمده: «وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ» (سوره منافقون، آیه ۸)  ملتی که عزت خود را از ایمان بگیرد، دیگر دچار تحقیر جمعی و خودباختگی فرهنگی نمی‌شود.

۲. تقویت فرهنگ صبر و مقاومت اجتماعی:

در شرایط اقتصادی و فشارهای بیرونی، تواصی به صبر معنایی پیدا می‌کند فراتر از تاب‌آوری صرف؛ مردم درمی‌یابند که ایستادگی در برابر ظلم نه فقط دفاع سیاسی، بلکه عبادتی جمعی است. این روحیه در خانواده‌ها، مدارس، رسانه‌ها و جریان‌های فرهنگی بازتاب یافته است.

۳. احیای گفت‌وگوی معنوی در جامعه:

پاسخ ایران سبب می‌گردد مفاهیم «ظلم، عدل، ایمان، وعده الهی» وارد گفتار عمومی شود (از همین روست که جامعه جهانی برای نابودی اسرائیل گریه نمی‌کند بلکه این رو پاسخی در برابر شرارت ها و نسل کشی غزه می‌داند) جوانانی که پیش‌تر با تردید به ایمان می‌نگریستند، حالا می‌پرسند: «آیا این ایستادگی ادامه همان مسیر تاریخی انبیا نیست؟» این پرسش‌ها، نوعی بیداری اخلاقی در متن جامعه ایجاد می‌کند.

ب) در سطح جهانی

۱. بازتاب در افکار عمومی جهان اسلام:

در کشورهای مسلمان، این کنش ایران به نماد احیای عزت امت اسلامی بدل شد. بسیاری از ملت‌ها احساس کردند که ایمان و عدالت هنوز می‌تواند در جهان امروز تجلی داشته باشد. همین احساس، نوعی همبستگی معنوی جهانی را زنده کرد.

۲. تأثیر بر اندیشه‌های عدالت‌محور در غرب:

در میان نخبگان دانشگاهی و فعالان اجتماعی در اروپا و آمریکا، توجه روزافزونی به مفهوم «مقاومت اخلاقی» ایجاد شد. بسیاری، این واکنش را نه از منظر ایدئولوژیک، بلکه از زاویه‌ی اخلاق جهانی در برابر بی‌عدالتی مورد بحث قرار می‌دهند.

۳. احیای باور به سنت تاریخی عدالت الهی:

در میان پیروان ادیان ابراهیمی، پاسخ عادلانه در برابر ظلم، یادآور سنن الهی ذکر شده در کتب آسمانی است. اینکه خداوند در هر عصر کسانی را برمی‌انگیزد تا توازن عدالت را برقرار سازند. «إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا» (سوره حجّ، آیه ۳۸) این آیه بازتاب همان اعتماد جمعی به وعده الهی است که ملت‌های مؤمن را به استقامت فرا می‌خواند.

4. معنویتِ کنش، نه شعورِ انفعال

ویژگی مهم این تجربه، جابه‌جایی معنویت از حالت ذهنی به رفتار اجتماعی است. معنویت زمانی در جامعه ریشه می‌دواند که از احساس به عمل برسد. پاسخ ایران، از همین زاویه، شعور دینی را به سطح اراده و عمل اجتماعی منتقل کرد. در چنین شرایطی، ایمان به خدا دیگر تنها در عبادات فردی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در تصمیم‌های ملی و اخلاقی تبلور می‌یابد. این همان معنایی است که قرآن آن را ایمان عملی می‌نامد: «الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ»؛ ترکیب همیشگی ایمان و عمل در کنار یکدیگر. در نتیجه، این واقعه نشان داد که ملتی مؤمن، حتی در مواجهه با سختی، قادر است معنویت را از دغدغه‌ی شخصی به تجربه‌ی تاریخی بدل کند. تجربه‌ای که پیامش برای جهان روشن است: ایمان هنوز زنده است و خدا هنوز در تاریخ سخن می‌گوید؛ برای کسانی که صبر می‌کنند، پایداری می‌ورزند و به حق دعوت می‌کنند.