به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدجواد ارسطا، استاد درس خارج حوزه علمیه، در گفتگویی اختصاصی با پایگاه خبری علوم انسانی مفتاح مطرح کرد؛

در نقطهٔ مقابل ملت، هنگامی که به اندیشهٔ اسلامی مراجعه می‌کنیم، با مفهومی به نام «امت» روبرو می‌شویم. قوام امت به داشتن دین واحد است. «امت مسلمان» یعنی تمامی افرادی که به دین اسلام معتقد هستند.

ویژگی‌های همبستگی مبتنی بر دین

اولاً: این همبستگی کاملاً منطقی است، زیرا بر اساس اختیار و ارادهٔ آزاد افراد شکل می‌گیرد. این گونه نیست که کسی بگوید: «چون در فلان کشور متولد شدم، یا بدون اختیار خود در میان فلان قوم به دنیا آمده‌ام، پس احساس تعلق و همبستگی با مردم آن کشور دارم.» بلکه هر فرد با اختیار و ارادهٔ آزاد خود باید دینش را انتخاب کند. به همین دلیل در ابتدای همهٔ رساله‌های عملیه نوشته شده است که اعتقادات دینی تقلید‌بردار نیست؛ نمی‌توان گفت چون پدرم مسلمان بوده یا در کشوری میان مردم مسلمان به دنیا آمده‌ام، پس من نیز مسلمان هستم.

بنابراین، همبستگی بر اساس دین و عقیده، ضابطه‌ای ارادی و آگاهانه دارد. هر انسانی با ارادهٔ آزاد، تعقل و دقتی که از نظر علمی به کار می‌بندد، می‌تواند دین اسلام را اختیار کند.

ثانیاً: همبستگی میان افراد یک دین، پایدارترین همبستگی است. دلیل آن این است که این همبستگی بر اساس ارادهٔ آزاد و آگاهانه تعیین شده است. اگر کسی مسلمان است، به این دلیل مسلمان شده که دین اسلام را بر پایهٔ استدلال عقلی – در حد فهم خود – بهترین دین یافته است، نه به دلیل مسلمان بودن پدر و مادر یا تولد در سرزمینی میان مسلمانان. از آنجا که دین اسلام بر اساس ارادهٔ آزاد انتخاب شده، همبستگی فرد با دیگر مسلمانان پایدارترین نوع همبستگی خواهد بود.

در مقابل، تصور کنید که کسی عرب‌زبان، فارس‌زبان، انگلیسی‌زبان یا دارای زبان دیگری باشد. چه دلالت منطقی دارد که با تمام کسانی که به آن زبان صحبت می‌کنند احساس همبستگی داشته باشد؟ این نوع همبستگی یک احساس همبستگی «خودبه‌خودی و مکانیک» است؛ یعنی ناشی از یک نکتهٔ عقلانی و استدلالی نیست، بلکه ناشی از مشابهتی است که یک انگلیسی‌زبان با انگلیسی‌زبان دیگر احساس می‌کند. در حالی که احساس همبستگی مبتنی بر دین واحد یک احساس همبستگی عاقلانه، منطقی و پایدار است.

جایگزینی امام و امت به جای دولت و ملت

نکتهٔ دیگر آن است که اسلام مفهوم «امت» را در کنار امام مطرح می‌کند؛ یعنی به جای اندیشهٔ دولت-ملت، اندیشهٔ امام و امت را ارائه می‌دهد.

رابطهٔ امام با امت دارای ویژگی‌ها و خصوصیاتی است که در هیچ اندیشهٔ دیگری نمی‌توان یافت. در اندیشهٔ دولت و ملت، بهترین دولت دولتی است که به دنبال تأمین منافع ملت خود باشد. «منافع ملی» گفته می‌شود و در هر کشوری بر دیگر منافع ترجیح دارد. تشخیص‌دهندهٔ این منافع نیز خود دولت است.

اما هنگامی که به اندیشهٔ دینی مراجعه می‌کنیم، می‌بینیم که نه تنها امام و حکومت مبتنی بر اندیشهٔ امامت موظف است منافع و مصالح آحاد مردم را تأمین کند، بلکه افزون بر تأمین منافع آنان، باید پشتیبانی معنوی و عاطفی نیز نسبت به آنان داشته باشد.

معیار این پشتیبانی معنوی و عاطفی چیست؟ آن است که امام باید همچون پدری مهربان نسبت به آحاد مردم باشد.