به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، حضرت آیت‌الله سید ابوالحسن مهدوی، استاد درس خارج حوزه علمیه اصفهان در گفتگویی اختصاصی با پایگاه خبری علوم انسانی مفتاح مطرح کرد؛

سوال: به لحاظ فقهی، هُدنه چه شرایطی دارد؟ اتمام و سایه جنگ در شرایط فعلی به منظور جلوگیری از تهاجم مجدد که بعد از جنگ 12 روزه نیز شاهد آن بودیم، چگونه با بحث هُدنه قابل تطبیق است؟ این مسئله در رابطه با اسرائیل و نفوذ آمریکا در کشورهای منطقه چگونه خواهد بود؟

آیت‌الله مهدوی:

جواب سوال 7: مهادنه یک نوع معاقدۀ صلح با دشمن یا تعلیق جنگ برای مقدمۀ صلح است، به منظور ترک جنگ در یک مدت معینی که حاکم اسلامی صلاح می‌داند. قرآن کریم به مسلمانان تجویز اصل مهادنه با وجود دقت و احتیاط و توکل به خدای متعال را داده است: «وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ» (انفال/ 61) و بعد از بستن معاهدۀ صلح، مسلمانان اجازۀ شکستن یک طرفۀ معاهده را ندارند تا مادامی که دشمنان پایبند به شرایط مصالحه باشند و از شرایط پیمان نسبت به مسلمانان چیزی نکاهند و هیچ دشمنی را بر ضد مسلمانان یاری نکنند: «إِلاَّ الَّذِينَ عَاهَدتُّم مِّنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُواْ عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّواْ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ» (توبه/ چهار). قبلا هم گفتیم که منشا این مصالحه نباید سستی مسلمانان در جنگ و در تعقیب و جستجوی دشمن باشد: «وَلاَ تَهِنُواْ فِي ابْتِغَاء الْقَوْمِ» (نساء/ 104)؛ «فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَن يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ» (محمد/ 35). پس مهادنه باید از روی اقتدار و با رعایت مصالح مسلمین و زمان‌بندی امهال آن به دشمن، همراه با اقتدار و تهدید و ارعاب باشد؛ چنانچه از ظاهر آیۀ قرآن استفاده می‌شود: «بَرَاءةٌ مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدتُّم مِّنَ الْمُشْرِكِينَ - وَاعْلَمُواْ أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللّهِ وَأَنَّ اللّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ» (توبه/ 1-2). و حضرت رسول خاتم و نبی اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) با کفار و مشرکین مکه در حدیبیه معاقدۀ بر مهادنه داشتند و باعث برکات فراوان، پیشرفت اسلام و جذب افراد فراوانی به دین حق و تضعیف جبهۀ باطل و از جمله فتح مکه در بعد از آن مصالحه گشت. اما مقدار زمان مهادنه همان‌طور که گفتیم به نظر حاکم اسلامی و به منظور تامین مصالح مسلمین و نظام اسلامی است، به عدد چهار ماهی که در آیۀ 2 سورۀ توبه آمده: «فَسِيحُواْ فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ» گرچه می‌رساند که هدنه تا چهار ماه قطعا جائز است، ولی ظاهرا این عدد ظرف برای هدنه است، نه قید. پس همان‌طور که علامه در منتهی و شهید در مسالک فرموده‌اند، از نظر زمان، رعایت اصلح و فرض مصلحت مسلمین می‌شود؛ چون ادلۀ مشروعیت مهادنه، اطلاق زمانی دارد. اصل مهادنه وقتی مشروعیت داشت، ممکن است در جایی که بقای اسلام و مسلمین بر آن متوقف باشد واجب گردد و گاهی هم مصلحت مهمی است که در حد بقای اسلام و المسلمین نمی‌باشد که در آن صورت مباح است. اما آنچه مهم است، بودن فی الجمله مصلحت در مهادنه به نظر حاکم اسلامی است و نباید از منظر ضعف و سستی در جهاد با اعداء، رو به مهادنه بیاورند و اقتدار و عزت و برتری اسلام ومسلمین همیشه باید در نظر گرفته شود و لذا فرمود: مسلمانان اعلی و برتر هستند و خدای متعال با شما است و هرگز از ثواب و پاداش اعمالتان نمی‌کاهد. پس سست نشوید و کافران و مشرکان حربی را دعوت به صلحی که برای شما خفت و ذلت‌بار است نکنید. (محمد/ 35: فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَن يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ) به خصوص زمانی که پیشنهاد صلح از جانب دشمن باشد، مسلمانان و حاکم اسلامی بیشتر لازم است دقت در اهداف آن‌ها از این پیشنهاد کنند که مبادا سایۀ جنگ بخواهد بعد از مهادنه بر سر مسلمین باشد؛ چنانچه بعد از جنگ دوازده‌روزه شاهد آن بودیم. پس در پیشنهاد آن‌ها بر صلح، دو حالت در واقع و سه حالت در ظاهر وجود دارد:

1. واقعاً دشمن پشیمان شده و می‌خواهد جنگ را رها کند و حتّی حاضر است خسارت‌های جنگ را هم بدهد. («وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ» (انفال/ 61))
2. ارادۀ تجدید قوا و ضربه دیگر با تجربۀ جدید که به دست آورده است دارد («وَلاَ تَهِنُواْ فِي ابْتِغَاء الْقَوْمِ» (نساء/ 104)؛ «فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَن يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ» (محمد/ 35))

این دو احتمال اول و دوم مربوط به مقام ثبوت است اما در مقام اثبات، تقاضای صلح از طرف خصم سه حالت دارد؛ اول و دوم آنکه می‌دانیم از قسم اول یا از قسم دوم است و سوم آنکه نمی‌دانیم هدف دشمن از پیشنهاد کدام است که این حالت سوم خیلی اتفاق می‌افتد و دستور قرآن هم به توکل بر خدای متعال و عدم اطمینان به تقاضای آن‌ها و غفلت از مکر آن‌ها به همین جهت است و لذا در هنگام نماز خوف‌خواندن در معرکه فرمود مؤمنین باید اسلحۀ خود را هنگام نماز به همراه هوشیاری و احتیاط عاقلانه حفظ نمایند، زیرا دشمن دوست دارد که مسلمانان از سلاح و ابزار جنگی خود غفلت ورزیده و یک‌باره به آن‌ها هجوم کنند. «وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُم مَّيْلَةً وَاحِدَةً» (نساء/ 102).