به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، به نقل از رسا؛ حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر علی مصباح یزدی، عضو هیئت امنای مؤسسه امام خمینی(ره)، در گفت‌وگویی، در تبیین شاخصه‌های حکمرانی در سیره امام شهید، با ارائه تعریفی از حکمرانی اظهار داشت: مقصود از حکمرانی، فرآیندی است که در آن شخص یا دستگاه حاکمیت، ضمن تبیین اهداف و آرمان‌های یک مجموعه که غالباً یک کشور است، می‌کوشد برای تحقق آن اهداف و آرمان‌ها از طریق مردم، مؤسسات دولتی و غیردولتی و نهادهای اجتماعی و مردمی، برنامه‌ریزی، نظارت و پیگیری کند. وی افزود: اگر بخواهیم در سیره امام راحل و امام شهید نکاتی را درباره نحوه حکمرانی ایشان و مختصات آنچه از امتیازات و ویژگی‌های سیره این بزرگواران است استخراج کنیم، یقیناً نکات دقیق‌تر و بیشتری وجود دارد که اهل فن باید بر روی آن مداقه کنند.

حکمرانی اسلامی بر پایه توحید و تعیین اهداف کلان نظام

عضو هیئت امنای مؤسسه امام خمینی(ره) نخستین شاخصه را مبنای توحیدی نظام اسلامی دانست و گفت: در یک نظام اسلامی، مبنای تمامی فعالیت‌های نظام، توحید و تعالیم حیات‌بخش اسلام ناب محمدی صلی‌الله‌علیه‌وآله است؛ تعالیمی که برگرفته از همان اصل توحید و منشعب از آن بوده و تبیین‌گر آن نیز پیامبر و ائمه علیهم‌السلام هستند. حجت‌الاسلام‌والمسلمین مصباح یزدی ادامه داد: برای دستیابی به چنین گنجینه عظیمی از معارف، باید علاوه بر عقل و سایر ابزارها، از آموزه‌های ناب اسلامی در کتاب و سنت، به‌ویژه سیره ائمه علیهم‌السلام و سیره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در امر حکمرانی و نظام‌بخشی به امور جامعه بهره جست. وی با اشاره به دومین شاخصه حکمرانی رهبر شهید اظهار داشت: تعیین آرمان‌ها و اهداف کلان در نظام اسلامی که نمونه و الگوی یک نظام اسلامی در زمان غیبت محسوب می‌شود، بر عهده ولی‌فقیه و از شئون اختصاصی مقام ولایت‌فقیه است. عضو هیئت امنای مؤسسه امام خمینی(ره) افزود: در سیره امام شهید، به تبع امام راحل، تعیین سیاست‌های کلی نظام بر عهده ولی‌فقیه است و این امر در قانون اساسی نیز ذکر و تثبیت شده است. حجت‌الاسلام‌والمسلمین مصباح یزدی خاطرنشان کرد: ولی‌فقیه در تعیین این اهداف و آرمان‌ها به میل خویش رفتار نمی‌کند، بلکه این اهداف و آرمان‌ها از آموزه‌های اسلامی، کتاب و سنت استخراج و استنباط می‌شود. هنگامی که ولی‌فقیه هدفی یا سیاستی را تعیین می‌فرماید، بدین معناست که اسلام این را از ما می‌خواهد. وی ادامه داد: مردم نیز به دلیل وجوب اطاعت، باید به تبعیت از ایشان این اهداف و سیاست‌ها را ملاک کار خویش قرار دهند. همچنین مشروعیت تصمیمات ارکان مختلف حاکمیت در گرو آن است که ذیل این اهداف و آرمان‌ها و در چارچوب این سیاست‌های کلی عمل و رفتار نمایند.

تحقق اهداف انقلاب، وظیفه‌ای همگانی

حجت‌الاسلام‌والمسلمین مصباح یزدی سومین شاخصه را مردم‌محوری در تحقق اهداف نظام دانست و بیان کرد: امام شهید، پیش‌برد و تحقق این اهداف را صرفاً وظیفه دولت نمی‌دانستند، بلکه آن را وظیفه آحاد مردم برمی‌شمردند. وی افزود: به همین سبب، ایشان تلاش می‌کردند تا مردم را نسبت به این اهداف در سخنرانی‌ها، پیام‌ها و گفت‌وگوها روشن سازند. عمدتاً تکیه ایشان بر آگاهی‌بخشی به مردم، شبهه‌زدایی از شبهاتی که احیاناً درباره مسائل مختلف مربوط به نظام ایجاد می‌کردند و ارتقای معرفتی جامعه بود. عضو هیئت امنای مؤسسه امام خمینی(ره) ادامه داد: ایشان در کنار مباحث معرفتی، به انگیزه‌بخشی، ایجاد امید، ایجاد انگیزه برای حرکت در مسیر اسلام، ارتقای رشد ایمانی مردم و عمق بخشیدن به ایمان جامعه توجه داشتند. وی تأکید کرد: امیدآفرینی، اتحاد و انسجام ملی برای پیش‌برد این اهداف بلند و پیچیده‌ای که نظام اسلامی در جهانِ مملو از تاریکی‌ها و ظلم‌ها بر عهده دارد، در کنار همدلی بین مردم، همکاری و هم‌افزایی میان اقشار و لایه‌های مختلف، از جمله نکاتی بود که امام شهید برای پیش‌برد اهداف نظام بر آن تکیه و برنامه‌ریزی می‌کردند.

تبیین روشن و عبرت‌آموزی تاریخی

وی در تشریح چهارمین شاخصه گفت: بیانات رهبر شهید انقلاب و حضور بارز ایشان برای تبیین اهداف و آرمان‌های نظام، با بیانی روشن و استدلال‌هایی قابل درک و قابل هضم برای سطوح مختلف مردم همراه بود. عضو هیئت امنای مؤسسه امام خمینی(ره) افزود: ایشان با ارائه شواهد تاریخی از تاریخ جهان، صدر اسلام، تاریخ ایرانِ پیش و پس از انقلاب و همچنین تاریخ دوران مشروطیت که بر آن تأکید فراوان داشتند، مطالب را برای مردم تبیین می‌کردند. حجت‌الاسلام‌والمسلمین مصباح یزدی خاطرنشان کرد: ایشان اصرار داشتند که تاریخ مشروطیت تحقیق شود و زوایا و روابط پیچیده در سیاست‌های دولت‌های متخاصم و همچنین قطب‌بندی‌های داخل جامعه و جریان‌های فکری دخیل در مشروطیت، کاملاً واکاوی و برای مردم تبیین گردد. وی تصریح کرد: امام شهید تاریخ مشروطیت را برهه‌ای بسیار سرنوشت‌ساز و سرشار از عبرت برای جامعه اسلامی می‌دانستند و با ذکر این شواهد تاریخی، تلاش می‌کردند مردم را نسبت به نکات اصلی آگاه سازند تا آن عبرت‌ها را برای آینده نظام سرمشق قرار دهند.

سخن گفتن با هر قشر به زبان خود

حجت‌الاسلام‌والمسلمین مصباح یزدی پنجمین شاخصه را توجه به تفاوت مخاطبان عنوان کرد و گفت: امام شهید برای نخبگان و متخصصان و برای هر قشری از متخصصانِ هر علم و فنی، بیان و زبان خاص خودشان را به کار می‌گرفتند. وی افزود: برای هنرمندان، مدیران، قانون‌گذاران، قضات، سران کشورهای اسلامی، جوانان، بانوان، اهل جبهه و جنگ، نویسندگان، مداحان، دانشجویان، طلاب، حوزویان، بازاریان، صنعتگران، شعرا، طنزپردازان، علما، فقها، فلاسفه، متکلمان و مفسران، متناسب با فهم، نیاز و زبان قابل‌درکشان سخن می‌گفتند. عضو هیئت امنای مؤسسه امام خمینی(ره) ادامه داد: هدف از این رویکرد آن بود که تمامی اقشار را گرد محور اسلام برای پیش‌برد اهداف نظام اسلامی منسجم نمایند و هر گروهی سهم خود را در این حرکت بر عهده بگیرد. وی خاطرنشان کرد: امام شهید از متخصصان، نخبگان و فعالان حوزه رسانه، تبلیغ و تبیین انتظار داشتند این مفاهیم را به صورت خوشه‌ای در میان اقشار مختلف مردم و برای سطوح مختلف سنی و تحصیلی منتشر کنند و در قالب‌های جذاب و با بهره‌گیری از جدیدترین فناوری‌ها در جامعه نهادینه سازند.

نهادسازی برای پیش‌برد اهداف نظام

حجت‌الاسلام‌والمسلمین مصباح یزدی ششمین شاخصه را نهادسازی و ساختارسازی دانست و اظهار داشت: امام شهید فراتر از روشنگری در سطوح مختلف مردم، برای پیش‌برد این اهداف، نهادها، مراکز و هیئت‌های اندیش‌ورزی را تخصیص دادند. وی افزود: این نهادها از یک سو در تعیین سیاست‌ها و تصمیم‌گیری‌های کلان به ولی‌فقیه مشورت می‌دادند و از تخصص‌های مختلف بهره‌برداری می‌کردند و از سوی دیگر، بخشی از مسئولیت تبیین، اجرا و برنامه‌ریزی برای تحقق اهداف را بر عهده داشتند. عضو هیئت امنای مؤسسه امام خمینی(ره) با اشاره به مصادیق این ساختارسازی‌ها گفت: مجمع تشخیص مصلحت نظام، شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای عالی اقتصاد، شورای عالی فضای مجازی و شورای عالی امنیت ملی از جمله نهادهایی هستند که در همین چارچوب قابل تحلیل‌اند. وی تصریح کرد: این نهادسازی‌ها و ساختارسازی‌ها، تدابیری بود که حضرت امام شهید برای پیش‌برد اهداف مقدس نظام به کار می‌بستند و می‌توان آن را بخشی از سیره حکمرانی ایشان تلقی کرد.

هرم حکمرانی و الگوی حکمرانی غیرمتمرکز

وی در تبیین هفتمین شاخصه حکمرانی رهبر شهید انقلاب گفت: در حکمرانی نظام اسلامی، دستگاه‌های حاکمیتی همچون قوای سه‌گانه، نیروهای نظامی و انتظامی و سایر نهادها، بازوهای ولی‌فقیه به شمار می‌روند و در هرم حکمرانی نظام اسلامی، زیرمجموعه ولی‌فقیه محسوب می‌شوند. حجت‌الاسلام‌والمسلمین مصباح یزدی افزود: سیاست‌ها و اهداف کلی که مقام معظم ولی‌فقیه تعیین می‌کند، توسط این ارکان باید به سمت اجرایی‌سازی و قاعده این هرم حکمرانی سوق داده شود تا در مراحل مختلف و طی پله‌های تعریف‌شده در نظام، به مرحله اجرا درآید. وی در تشریح هشتمین شاخصه بیان کرد: در برنامه‌ریزی‌های جزئی و اجرای برنامه‌ها، دو الگوی کلی در جهان وجود دارد؛ نخست، برنامه‌ریزی متمرکز با دیسپلینی ثابت و غیرقابل‌انعطاف و دوم، الگوی حکمرانی غیرمتمرکز، مشابه مدیریت موزاییکی. عضو هیئت امنای مؤسسه امام خمینی(ره) ادامه داد: رهبر شهید انقلاب الگوی دوم را با ابتکاری که سرچشمه آن را می‌توان در سیره حضرت امام رضوان‌الله‌تعالی‌علیه و مبارزات پیش از انقلاب ایشان یافت، ملاک قرار می‌دادند. در این مدل، خطوط کلی، اهداف و سیاست‌ها در رأس مدیریت تعریف و ابلاغ می‌شود، اما در مراحل بعدی، نهادهای حاکمیتی و مردمی در چارچوب قوانین و ضوابط، از آزادی عمل برخوردارند. وی خاطرنشان کرد: حضرت امام رضوان‌الله‌علیه در زمان مبارزه با طاغوت، به‌جای نظام حزبی، مدلی شبیه هیئت‌های مؤتلفه را پیشنهاد و اجرا می‌کردند؛ به این معنا که خطوط کلی و ارزش‌های اساسی از سوی امام ترسیم می‌شد، اما کیفیت پیاده‌سازی آن در هر شهر و مجموعه‌ای بر عهده خودِ نیروهای همان منطقه بود.

نظارت مستمر و جایگاه احکام حکومتی

حجت‌الاسلام‌والمسلمین مصباح یزدی نهمین شاخصه حکمرانی امام شهید را نظارت مستمر دانست و گفت: اگرچه ایشان در اجرای برنامه‌ها آزادی عمل قائل بودند، اما امور را رها نمی‌کردند و همواره بر روند اجرا نظارت داشتند تا مشخص شود آیا با سیاست‌های کلی تطبیق دارد یا خیر. وی افزود: در صورت مشاهده انحراف، تذکر داده و اصلاح می‌کردند و این نظارت از طریق نهادهایی همچون دولت، مجلس، قوه قضائیه و مجمع تشخیص مصلحت نظام اعمال می‌شد. عضو هیئت امنای مؤسسه امام خمینی(ره) دهمین شاخصه را نظارت عمومی مردم عنوان کرد و اظهار داشت: امام شهید علاوه بر نظارت‌های حاکمیتی، به نظارت عمومی مردم بر تمامی دستگاه‌ها معتقد بودند و آن را وظیفه‌ای همگانی ذیل امر به معروف و نهی از منکر می‌دانستند. وی ادامه داد: مردم باید از طریق مجاری قانونی بر عملکرد دستگاه‌ها نظارت داشته باشند و اگر در جایی خطایی از حاکمان یا مأموران سر زد، تذکر دهند تا سلامت و حرکت صحیح نظام حفظ گردد. حجت‌الاسلام‌والمسلمین مصباح یزدی در پایان تأکید کرد: فراتر از همه این نظارت‌ها، صیانت از اصول و ارزش‌های اساسی نظام بر عهده ولی‌فقیه است و از همین رو، ولی‌فقیه در مواقع ضرورت می‌تواند برای جلوگیری از انحراف، حفظ مصالح نظام و صیانت از اهداف اساسی انقلاب، نسبت به تأسیس نهاد جدید، وضع مقررات لازم یا صدور احکام حکومتی اقدام کند.