در این ایام که پیکر پاک حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای(قدس سره الشریف) با حضور کم‌نظیر مردم قهرمان ایران و برخی ملت‌های مسلمان همسایه تشییع می‌شود و جلوه‌ای زیبا از پیوند ناگسستنی امت و امام را به نمایش می‌گذارد، لازم است درباره ابعاد مختلف شخصیت رهبر شهید و زوایای اندیشه و تفکر ایشان که ریشه در معارف قرآن و اهل بیت(ع) دارد، بیشتر سخن گفته شود. در این میان، خوانش فقهی از سیره جهادی رهبر شهید و تبیین مبانی قرآنی و روایی ایستادگی در برابر استکبار با تأکید بر شعار هیهات منا الذلة یکی از مهم‌ترین ابعادی است که بر سراسر زندگی پربار آن بزرگمرد سایه افکنده است.

ریشه‌های الهی عزت و فقه مقاومت

یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های اندیشه سیاسی اسلام که شاکله فکری رهبر شهید را سامان داده؛ اصل عزت، نفی سلطه‌پذیری و مقاومت و ایستادگی در برابر طاغوت و استکبار است. این اصل، نه صرفاً یک شعار سیاسی، بلکه حکمی ریشه‌دار در فقه اسلامی است که از قرآن کریم، سنت پیامبر اکرم(ص) و سیره اهل‌بیت(ع) استفاده می‌شود و تجربه تاریخی امت اسلامی هم مؤید آن است. شعار جاودانه «هیهات منا الذلة» نیز که برگرفته از قیام عاشوراست، در حقیقت ترجمان فقهی همین اصل است. به همین دلیل رهبران نهضت اسلامی ایران، به‌ویژه امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب اسلامی حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای عزیز، این اصل را مبنای کنش سیاسی و اجتماعی خود قرار داده‌اند. لذا می‌بینیم رهبر شهید در تمام دوران مسئولیت خود، این اصل را در عرصه سیاست داخلی و خارجی محور تصمیم‌گیری قرار دادند و از همین رو، سیره ایشان را می‌توان در چارچوب فقه مقاومت تحلیل کرد. نخستین مبنای فقهی مقاومت، اصل نفی ولایت و سلطه کفار است. خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: «وَلَن یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا». فقهای شیعه از این آیه، قاعده مشهور «نفی سبیل» را استخراج کرده‌اند؛ بدین معنا که هیچ نوع سلطه سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی کفار بر جامعه اسلامی مشروع نیست. در آیه دیگری که مبنای عزت اسلامی است، خداوند می‌فرماید: «وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِینَ». از منظر قرآن، عزت متعلق به خدا، رسول و مؤمنان است؛ بنابراین پذیرش ذلت با هویت ایمانی سازگار نیست. همچنین خداوند دستور می‌دهد: «فَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» .این آیه، روحیه استقامت و خودباوری را به عنوان یک وظیفه دینی معرفی می‌کند. از سوی دیگر، قرآن کریم مقابله با متجاوزان را مشروع دانسته و می‌فرماید: «فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ» و نیز «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ». این آیات نشان می‌دهند اسلام، امت اسلامی را به اقتدار، بازدارندگی، ایستادگی و مقاومت فعال در برابر طاغوت و استکبار فرامی‌خواند. در روایات اهل‌بیت(ع) نیز حفظ عزت مؤمن لازم دانسته شده است. امام صادق(ع) می‌فرمایند: «إِنَّ اللَّهَ فَوَّضَ إِلَی الْمُؤْمِنِ أُمُورَهُ کُلَّهَا وَلَمْ یُفَوِّضْ إِلَیْهِ أَنْ یُذِلَّ نَفْسَهُ». خداوند همه امور مؤمن را به او واگذار کرده، اما اجازه نداده است خود را خوار و ذلیل کند. وقتی این منطق در مورد شخص مؤمن حاکم است، به طریق اولی در مورد جامعه ایمانی و اسلامی صادق است، بر همین اساس امام حسین(ع) فرمودند: «أَلَا وَإِنَّ الدَّعِیَّ ابْنَ الدَّعِیِّ قَدْ رَکَزَ بَیْنَ اثْنَتَیْنِ؛ بَیْنَ السِّلَّةِ وَالذِّلَّةِ، وَهَیْهَاتَ مِنَّا الذِّلَّةُ». این جمله، صرفاً یک شعار احساسی نیست؛ بلکه بیان یک اصل فقهی و اعتقادی است که مسلمان در برابر ظلم و ستم و تحمیل ذلت، موظف به ایستادگی و مقاومت است.

حماسه مقاومت؛ سیره پیامبر(ص) و عاشورا

در فقه شیعه هم قواعد متعددی بر نفی سلطه کفار و حفظ عزت مسلمانان دلالت دارند؛ ازجمله قاعده نفی سبیل، حرمت اعانه ظالم، وجوب دفاع، وجوب امر به معروف و نهی از منکر و حرمت اذلال مؤمن. مجموع این قواعد، نظام فقهی مقاومت را شکل می‌دهد. بر همین اساس، شعار «هیهات منا الذلة» بیانگر یک تکلیف شرعی است؛ یعنی مسلمان حق ندارد زمینه سلطه دشمن را فراهم کرده یا عزت جامعه اسلامی را معامله کند. در تاریخ اسلام هم نمونه‌های بسیاری را می‌توانید پیدا کنید که این اصل مدنظر قرار گرفته است. پیامبر اکرم(ص) از نخستین روز دعوت اسلامی، هرگز در برابر فشار مشرکان تسلیم نشدند. زمانی که سران قریش پیشنهاد دادند حکومت و ثروت را در اختیار ایشان قرار دهند تا دعوت خود را کنار بگذارد، حضرت فرمودند: «اگر خورشید را در دست راست و ماه را در دست چپ من قرار دهند، از این راه دست برنخواهم داشت.» این رفتار، نمونه روشن ایستادگی در برابر نظام سلطه عصر جاهلیت بود. در صلح حدیبیه نیز پیامبر(ص) با وجود انعطاف تاکتیکی، هیچ‌گاه از اصول اسلام عقب‌نشینی نکردند و پس از آن، قدرت اسلام بیشتر شد. سه سال محاصره اقتصادی در شعب ابی‌طالب، مسلمانان را از آرمان خود منصرف نکرد و نشان داد مقاومت، مقدمه پیروزی است. در جنگ احزاب ائتلاف گسترده دشمنان علیه اسلام، با استقامت مسلمانان و تدبیر پیامبر(ص) شکست خورد و الگویی از مقاومت را رقم زد. فتح مکه نتیجه سال‌ها مقاومت و پیروزی اسلام بدون وابستگی به قدرت‌های زمان بود. قیام عاشورا بزرگ‌ترین نمونه مقاومت در برابر استکبار و ظلم است. امام حسین(ع) حکومت یزید را فاقد مشروعیت دانستند و فرمودند: «إنی لم أخرج أشراً ولا بطراً... وإنما خرجت لطلب الإصلاح فی أمة جدی». ایشان با نپذیرفتن بیعت، اصل نفی سلطه ظالم را تثبیت کردند. بنابراین اصل مقاومت و ایستادگی در برابر نظام سلطه و قلدری‌های استکبار یک اصل مسلم و قطعی است و جای هیچ شبهه و تردیدی در آن نیست. بدیهی است ایستادگی در برابر زیاده‌خواهی‌های مستکبران و کافران بدون مشکلات و صرف هزینه‌های مادی و معنوی نخواهد بود. خسارت‌های مالی و جانی در این راه پیش می‌آید که اجتناب‌ناپذیر است ولی براساس آموزه‌های قرآنی و حدیثی و بر مبنای سیره اهل بیت(ع) چاره در صبر جمیل است نه تسلیم. تسلیم جز اینکه جسارت و جرئت دشمنان را بیشتر کند نتیجه دیگری ندارد.

مقاومت؛ میراث امام(ره) و رهبر شهید

بر همین اساس امام خمینی(ره) مقاومت را به عنوان یک اصل در نهضت اسلامی ایران قرار دادند. ایشان می‌فرمودند ما زیر بار ظلم و زور نمی‌رویم و آمریکا هیچ غلطی نمی‌تواند بکند. این سخن، صرفاً یک شعار سیاسی نبود، بلکه برخاسته از باور عمیق به وعده الهی و اصل قرآنی عزت مؤمنان بود. امام(ره) همچنین تأکید داشتند ملتی که شهادت دارد، اسارت ندارد. از نگاه ایشان، شهادت ضامن بقای عزت امت اسلامی است. رهبر شهید هم مقاومت را راهبرد دائمی انقلاب اسلامی معرفی کرده‌اند. ایشان می‌فرمودند هزینه مقاومت از هزینه تسلیم کمتر است. در بیانی دیگر، امام شهید تأکید می‌کنند علاج مشکلات کشور، عقب‌نشینی در برابر دشمن نیست. از منظر این شهید عزیز، عزت ملی، استقلال سیاسی و پیشرفت علمی، محصول مقاومت است، نه سازش. ایشان همچنین بارها شعار «هیهات منا الذلة» را روح حاکم بر انقلاب اسلامی دانسته‌اند. ایشان در سیاست خارجی، اصل عزت، حکمت و مصلحت را محور قرار دادند و از هرگونه وابستگی به قدرت‌های سلطه‌گر پرهیز می‌کردند. رهبر شهید، دفاع از ملت‌های مظلوم به‌ویژه فلسطین را وظیفه‌ای اسلامی و انسانی می‌دانستند و بارها بر نابودی نظام اشغالگر قدس و حمایت از مقاومت تأکید کردند. تلاش برای خنثی‌سازی تحریم‌ها از طریق تقویت تولید داخلی، گسترش روابط منطقه‌ای و توسعه همکاری با کشورهای مستقل یکی دیگر از سیاست‌های ایشان بود. براساس این نگرش، هر اقدامی که موجب حفظ عزت امت اسلامی، استقلال کشور و جلوگیری از نفوذ دشمن شود، در چارچوب جهاد فی سبیل‌الله قرار می‌گیرد. ایشان با همین نگاه، بر اقتصاد مقاومتی، خودکفایی علمی، تقویت روابط با کشورهای مستقل و مقابله با جنگ ترکیبی دشمن تأکید داشتند. درنهایت می‌توان بیان کرد بررسی آیات قرآن، روایات اهل‌بیت(ع)، سیره پیامبر اکرم(ص)، تاریخ صدر اسلام و اندیشه امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب نشان می‌دهد مقاومت در برابر استکبار، یک تاکتیک سیاسی مقطعی نیست؛ بلکه حکمی ریشه‌دار در فقه اسلامی بوده و شعار «هیهات منا الذلة» نیز تجلی همین مبنای فقهی است که مسلمان را از پذیرش هرگونه سلطه و ذلت بازمی‌دارد. براساس این تفکر، عزت امت اسلامی در گرو مقاومت و ایستادگی در برابر استکبار و ظلم، حفظ استقلال و امید به تحقق وعده‌های الهی است.