به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، به نقل از ایحا؛ دکتر مجتبی نوروزی، استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم ـ دانشکده مشهد، در این یادداشت با بازخوانی سیره حضرت فاطمه زهرا(س)، به بررسی نسبت میان شناخت حق، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و موضع‌گیری در برابر بی‌عدالتی پرداخته است. متن یادداشت را در ادامه می‌خوانید. از مهم‌ترین درس‌های زندگی حضرت فاطمه زهرا(س) این است که شناخت حق، هنگامی ارزش اجتماعی پیدا می‌کند که به مسئولیت‌پذیری و موضع‌گیری آگاهانه بینجامد. بررسی حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) نشان می‌دهد که یکی از مسائل اساسی آن روزگار، تنها شناخت حقیقت نبود، بلکه چگونگی مواجهه جامعه با حقیقت و میزان آمادگی آن برای دفاع از ارزش‌های شناخته‌شده بود. این پرسش، امروز نیز پیش روی جوامع قرار دارد: آیا آگاهی از حق، به‌تنهایی برای تحقق عدالت کافی است؟

از شناخت حقیقت تا ایستادگی برای آن

حضرت فاطمه زهرا(س) در دوره کوتاه پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، در برابر تحولات سیاسی و اجتماعی آن روزگار، موضعی روشن اتخاذ کرد. اعتراض ایشان به مسئله فدک و ایراد خطبه‌ای که در منابع تاریخی و روایی با عنوان «خطبه فدکیه» شناخته می‌شود، صرفاً به اختلافی درباره یک دارایی محدود نبود، بلکه دربردارنده استدلال‌هایی درباره جایگاه قرآن، مسئولیت جامعه اسلامی، عدالت و نسبت میان تعالیم دینی و رفتار اجتماعی بود. اهمیت این موضع‌گیری را می‌توان در این نکته جست‌وجو کرد که حضرت زهرا(س) به بیان یک نارضایتی شخصی بسنده نکرد و با استناد به آموزه‌های دینی، مسئله را در سطحی فراتر از منافع فردی مطرح ساخت. از این منظر، سیره ایشان یادآور آن است که دفاع از حق، به‌ویژه در شرایطی که فضای عمومی جامعه دستخوش تغییر شده است، به شناخت دقیق مبانی، قدرت تشخیص و شجاعت در بیان موضع نیاز دارد.

سکوت جامعه؛ مسئله‌ای فراتر از یک واقعه تاریخی

یکی از پرسش‌های مهم در مطالعه حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) این است که چرا موضع‌گیری شخصیت برجسته‌ای چون حضرت زهرا(س) نتوانست مسیر تحولات را به‌گونه‌ای که ایشان انتظار داشت، تغییر دهد. پاسخ به این پرسش، به بررسی عوامل متعدد تاریخی، اجتماعی و سیاسی نیاز دارد و نمی‌توان آن را تنها به یک علت فروکاست. بااین‌همه، این رخداد فرصتی برای تأمل درباره یک مسئله عمومی فراهم می‌کند: میان دانستن حقیقت و پذیرفتن هزینه دفاع از آن، فاصله‌ای وجود دارد. ممکن است افراد از یک مسئله آگاه باشند، اما به دلیل ملاحظات شخصی، ترس از پیامدها، وابستگی‌های گروهی یا ترجیح آرامش کوتاه‌مدت، از موضع‌گیری روشن خودداری کنند. در چنین شرایطی، حقیقت لزوماً به رفتار اجتماعی تبدیل نمی‌شود و آگاهی، بدون مسئولیت‌پذیری، ممکن است در حد دانسته‌ای فردی باقی بماند. البته سکوت همه افراد در یک موقعیت تاریخی را نمی‌توان یکسان تفسیر کرد؛ زیرا میزان آگاهی، امکان اقدام و شرایط هر فرد متفاوت است. بااین‌حال، این پرسش همچنان اهمیت دارد که جامعه در برابر بی‌عدالتی، تحریف حقیقت و نادیده‌گرفتن حقوق دیگران، چه مسئولیتی بر عهده دارد؟

مسئولیت اجتماعی در نگاه قرآن

قرآن کریم، عدالت‌خواهی را به شناخت ذهنی یا اظهار علاقه محدود نمی‌کند، بلکه از مؤمنان می‌خواهد در عمل نیز به آن پایبند باشند: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ...» (نساء، ۱۳۵) «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، همواره برای عدالت قیام کنید و برای خدا گواهی دهید، هرچند به زیان خودتان یا پدر و مادر و خویشاوندانتان باشد...» این آیه نشان می‌دهد که عدالت، به‌ویژه هنگامی که با منافع شخصی و پیوندهای عاطفی و اجتماعی تعارض پیدا می‌کند، نیازمند پایداری و مسئولیت‌پذیری است. معیار حق‌مداری آن نیست که انسان تنها در موقعیت‌های آسان از عدالت سخن بگوید، بلکه باید بتواند هنگام تعارض منافع نیز اصول اخلاقی خود را حفظ کند. از این منظر، بازخوانی سیره حضرت زهرا(س) می‌تواند زمینه‌ای برای بررسی نسبت میان ایمان، آگاهی و عمل فراهم سازد. محبت به اهل‌بیت(ع) هنگامی در زندگی اجتماعی نیز اثرگذار خواهد بود که با حساسیت نسبت به عدالت، رعایت حقوق دیگران، صداقت در داوری و شجاعت اخلاقی همراه شود.

از حوادث گذشته تا چالش‌های امروز

این درس تاریخی در روزگار ما نیز کاربرد دارد. در فضای رسانه‌ای و اجتماعی امروز، افراد ممکن است از اخبار مربوط به تبعیض، فساد، تضییع حقوق یا انتشار اطلاعات نادرست آگاه شوند، اما آگاهی از این مسائل همیشه به واکنشی مسئولانه منجر نمی‌شود. گاهی ملاحظات گروهی، تعصب، منافع شخصی یا نگرانی از واکنش دیگران، افراد را به سکوت وامی‌دارد. در مقابل، گاهی نیز شتاب‌زدگی و اعتماد به خبرهای تأییدنشده، واکنشی نادرست را به نام دفاع از حق رقم می‌زند. بنابراین، مسئولیت‌پذیری اجتماعی به معنای موضع‌گیری شتاب‌زده درباره هر خبر یا اختلافی نیست. دفاع از حقیقت باید بر شناخت، بررسی شواهد، انصاف در داوری و پرهیز از تهمت استوار باشد. همان‌گونه که سکوت در برابر بی‌عدالتی می‌تواند آسیب‌زا باشد، سخن گفتن بدون تحقیق نیز ممکن است به تضییع حقوق دیگران بینجامد. الگوی قابل تأمل در اینجا، پیوند میان بصیرت و اقدام مسئولانه است: نخست باید حقیقت را تا حد امکان شناخت، سپس با رعایت اخلاق و تناسب، برای دفاع از آن اقدام کرد. چنین رویکردی هم از انفعال جلوگیری می‌کند و هم مانع آن می‌شود که احساسات و تعصبات جایگزین داوری منصفانه شوند.

محبت فاطمی؛ از احساس تا تشخیص مسئولیت و عمل

ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا(س)، افزون بر فرصتی برای سوگواری و ابراز ارادت، فرصتی برای بازنگری در میزان پایبندی ما به سیره و آرمان‌های ایشان است. محبت به حضرت زهرا(س) زمانی به پیروی حقیقی نزدیک می‌شود که از احساس قلبی فراتر رود و در لحظات حساس زندگی، خود را در قالب تشخیص درست مسئولیت و اقدام به‌موقع نشان دهد. محب واقعی کسی نیست که تنها از مظلومیت ایشان متأثر شود، بلکه کسی است که در موقعیت‌های ضروری، وظیفه خود را بشناسد و متناسب با شرایط، برای انجام آن اقدام کند. سیره حضرت زهرا(س) به ما می‌آموزد که گاهی وفاداری به حق، به موضع‌گیری آگاهانه و پذیرش دشواری‌های آن نیاز دارد. ازاین‌رو، اگر یاد ایشان ما را به صداقت در گفتار، انصاف در قضاوت، دفاع از حقوق دیگران و پرهیز از سکوت در برابر بی‌عدالتی رهنمون شود، محبت ما از سطح احساس فراتر رفته و به رفتار و مسئولیت‌پذیری تبدیل شده است. البته عمل به مسئولیت، پیش از هر چیز، به بصیرت، شناخت موقعیت و تشخیص درست وظیفه نیاز دارد؛ زیرا نه هر واکنشی مسئولانه است و نه هر سکوتی نشانه بی‌تفاوتی. درس فاطمی برای امروز آن است که محب و پیرو حضرت زهرا(س) بودن، تنها با اظهار محبت تحقق نمی‌یابد، بلکه مستلزم آن است که در لحظه نیاز، مسئولیت خود را تشخیص دهیم و از انجام آن شانه خالی نکنیم. جامعه‌ای که می‌خواهد به آرمان‌های فاطمی وفادار بماند، به افرادی نیاز دارد که در کنار شناخت حقیقت، آمادگی عمل به وظیفه را نیز داشته باشند و در شرایط دشوار، منافع شخصی را بهانه‌ای برای فراموش‌کردن مسئولیت خود قرار ندهند. ازاین‌رو، در روزهای فاطمیه شایسته است از خود بپرسیم: اگر در موقعیتی قرار بگیریم که دفاع از حق به حضور، موضع‌گیری یا اقدامی مسئولانه نیاز داشته باشد، آیا وظیفه خود را تشخیص خواهیم داد و به آن عمل خواهیم کرد؟ پاسخ ما به این پرسش می‌تواند نشان دهد که محبت به حضرت زهرا(س) تا چه اندازه از احساس به باور و از باور به پیروی عملی و مسئولیت‌پذیری رسیده است.