به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی احمدی، پژوهشگر حوزۀ فقه نظام و فقه امنیت و حکمرانی، در مقاله‌ای اختصاصی برای پایگاه خبری علوم انسانی مفتاح با عنوان «الگوی قرآنی ـ روایی جامعه ایمانی؛ از محبت الهی و ولایت تا تألیف قلوب و قیام برای قسط»، به تبیین مبانی قرآنی و روایی شکل‌گیری جامعه ایمانی و الزامات آن برای حکمرانی اسلامی می‌پردازد. نویسنده با بررسی روایات محبت در راه خدا، آیات مربوط به ولایت، حزب‌الله و تألیف قلوب، و نیز آیه «لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»، درصدد تبیین پیوند میان محبت الهی، ولایت و هدایت دینی، انسجام اجتماعی و مشارکت مردم در تحقق عدالت است. همچنین با بهره‌گیری از سیرۀ امیرالمؤمنین و امام حسن مجتبی علیهماالسلام، مسائلی همچون واقع‌بینی در اصلاحات، توجه به مصالح عمومی، حفظ جان مردم، پاسخ‌گویی و اقناع عمومی در حکمرانی بررسی شده و در نهایت، نسبت مسئولیت امروز مؤمنان با تحقق جامعه ایمانی مطلوب در افق آینده مورد توجه قرار گرفته است. متن این مقاله به شرح زیر است:

مقدمه

نوشتار پیش‌رو مشتمل بر مجموعه‌ای از گزاره‌ها، مبانی و ادله است که در نهایت درصدد اثبات این مدعای اصلی است: «جامعه ایمانی در منطق قرآن و روایات، جامعه‌ای است که محبت الهی مبنای پیوندهای آن، ولایت معیار جهت‌دهی آن، تألیف قلوب سازوکار انسجام آن و قیام مردم برای قسط، غایت اجتماعی و سیاسی آن است.» اگرچه ممکن است اصل این مدعا به‌خودی‌خود محل مناقشه جدی نباشد، اما مسیر استدلالی منتهی به آن و نیز فروعات و نتایجی که از آن استنباط می‌شود، می‌تواند محل بحث، نقد و مناقشه قرار گیرد. بدیهی است اثبات این مدعا و تبیین لوازم و فروعات آن، مستلزم بررسی مجموعه‌ای از مبانی، ادله و مؤلفه‌های گوناگون و برگزاری بحث‌های تفصیلی درباره هر یک از آن‌هاست؛ امری که طبعاً نیازمند صرف زمان و مجال علمی کافی است. ازاین‌رو، مطالبی که در این نوشتار ارائه می‌شود، با وجود آنکه ممکن است در نگاه نخست متنی طولانی، استدلالی و نسبتاً تفصیلی به نظر برسد، در واقع صرفاً گزارشی فشرده از مباحثی است که طی ساعت‌ها تدریس، گفت‌وگو و پژوهش شکل گرفته است. روشن است که ارزیابی و تصدیق علمی این مطالب از سوی متخصصان و صاحب‌نظران، مستلزم گفت‌وگو و بررسی نقادانه هر یک از عناوین، مبانی و بندهای آن به‌صورت مستقل است. بنابراین، آنچه در ادامه می‌آید، نه ادعای ارائه پژوهشی جامع و نهایی، بلکه گزارشی استدلالی از دیدگاه‌ها و تقریرهای علمی مؤلف است که با هدف طرح بحث و فراهم آوردن زمینه گفت‌وگوی علمی تنظیم شده است.

چکیده

یکی از مسائل اساسی جمهوری اسلامی ایران در مرحله کنونی، چگونگی تقویت پیوند میان مردم و نظام اسلامی، افزایش اعتماد عمومی، حفظ انسجام ملی، ارتقای کارآمدی حکمرانی و فراهم‌کردن زمینه مشارکت آگاهانه مردم در تحقق عدالت است. این مسائل را نمی‌توان صرفاً با راهکارهای اداری، اقتصادی یا تبلیغاتی حل کرد؛ بلکه نیازمند مبانی معرفتی و اخلاقی عمیقی هستیم که بتوانند میان ایمان، محبت، ولایت، عدالت و مشارکت اجتماعی ارتباطی منسجم برقرار کنند. مجموعه آیات و روایات مورد بحث، ظرفیت قابل توجهی برای تبیین چنین منظومه‌ای دارد. در این منظومه، محبت الهی منشأ پیوندهای پایدار اجتماعی است؛ ولایت الهی و امامت اهل‌بیت علیهم‌السلام جهت و معیار حرکت جامعه را مشخص می‌کند؛ تقوا و ورع، سلامت روابط اجتماعی و سیاسی را تضمین می‌کند؛ تألیف قلوب زمینه همبستگی و انسجام جامعه را فراهم می‌آورد؛ و مشارکت مردم در اقامه قسط، غایت اجتماعی و سیاسی این حرکت را محقق می‌سازد. بر این اساس، می‌توان از الگویی سخن گفت که در آن سه رکن اساسی به یکدیگر پیوند می‌خورند:

1. معنویت و محبت الهی به‌عنوان مبنای شکل‌گیری جامعه ایمانی؛
2. ولایت، هدایت و اقتدار مشروع به‌عنوان جهت‌دهنده و پشتیبان حرکت اجتماعی؛
3. فاعلیت مردم و مشارکت عمومی به‌عنوان عامل تحقق عدالت و پیشرفت جامعه.

این مقاله با تکیه بر روایات محبت در راه خدا، آیات مربوط به حزب‌الله، ولایت، تألیف قلوب و قیام مردم برای قسط و نیز سیره پیامبر اکرم و امیرالمؤمنین و امام حسن مجتبی علیهم‌السلام، می‌کوشد این منظومه را تبیین و الزامات آن را برای مسائل روز جمهوری اسلامی استخراج کند. واژگان کلیدی: محبت الهی، تحابّ فی‌الله، روح‌الله، ولایت علوی، حزب‌الله، تألیف قلوب، قیام مردم برای قسط، مشارکت عمومی، حکمرانی اسلامی، سرمایه اجتماعی.

بخش اول: مبانی معرفتی و قرآنی جامعه ایمانی

1-   محبت الهی؛ مبنای شکل‌گیری پیوندهای پایدار اجتماعی

در منظومه معارف اسلامی، ایمان صرفاً مجموعه‌ای از باورهای ذهنی یا انجام مناسک فردی نیست؛ بلکه حقیقتی است که باید در روابط انسانی، مناسبات اجتماعی و ساختارهای زندگی جمعی ظهور پیدا کند. یکی از مهم‌ترین جلوه‌های اجتماعی ایمان، محبت و پیوند قلبی انسان‌ها بر محور خداوند است. این محبت با روابطی که صرفاً بر اساس منفعت، خویشاوندی، ثروت، قدرت یا موقعیت اجتماعی شکل می‌گیرند، تفاوت اساسی دارد؛ زیرا منشأ آن، ارزش‌ها و آرمان‌های الهی است. در روایت نخست، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله از قول خداوند متعال چنین نقل می‌کنند: «لقد حقت كرامتي أو قال مودتي لمن يراقبني ويتحاب بجلالي إن وجوههم يوم القيامة من نور على منابر من نور عليهم ثياب خضر ... قيل من هم يا رسول الله قال قوم ليسوا بأنبياء ولا شهداء ولكنهم تحابوا بجلال الله ويدخلون الجنة بغير حساب نسأل الله عز وجل أن يجعلنا منهم برحمته.» (شیخ صدوق، التوحید، ج ۱، ص ۲۵۴) ترجمه: «خداوند متعال می‌فرماید: محبت و دوستی من شامل کسانی می‌شود که به خاطر من یکدیگر را دوست دارند و به جلال و عظمت من با یکدیگر محبت می‌ورزند. در روز قیامت، چهره‌های آنان نورانی خواهد بود و بر منبرهایی از نور قرار خواهند گرفت؛ در حالی که لباس‌هایی سبز بر تن دارند... گفته شد: ای رسول خدا، آنان چه کسانی هستند؟ پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند: آنان کسانی هستند که نه پیامبرند و نه شهید؛ اما به خاطر جلال و عظمت خداوند یکدیگر را دوست داشته‌اند و بدون حساب وارد بهشت می‌شوند. از خداوند بزرگ می‌خواهیم که به رحمت خویش، ما را نیز از جمله آنان قرار دهد. آمین یا رب العالمین.» مضمون روایت این است که کرامت و محبت الهی برای کسانی است که مراقب حضور خداوند هستند و به سبب عظمت و جلال او یکدیگر را دوست می‌دارند. این افراد در قیامت از جایگاهی نورانی برخوردار خواهند شد. اما خمینی رحمه‌الله دربارۀ حضور خداوند فرمایشات متعددی دارند که یکی از ان فرمایشات بیا ذیل است: بفهميد كه همۀ عالم محضر خداست. محضر خداست. ما الآن در محضر خدا نشسته‌ايم. اگر قلب ما اين معنا را ادراك بكند كه ما الآن در محضر خدا هستيم، همين مجلس محضر خداست، اين را اگر - ايمان انسان بر آن راه پيدا نيست - مؤمن بشود انسان به آن، قلب انسان بيابد اين مطلب را، از معصيت كنار مى‌رود. تمام معصيتها براى اين است كه انسان نيافته اين مسائل را. برهان هم بر آن دارد. برهان عقلى هم قائم است به اينكه خداى تبارك و تعالى همه جا حاضر است. هم برهان است و هم همه انبيا گفته‌اند «وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مٰا كُنْتُمْ‌» قرآن است، او با شماست. هر جا هستيد او با شماست. ما اين را از قرآن شنيده‌ايم. به برهان هم ثابت هست، لكن به قلب ما نرسيده است. ما مثل مرده شور نشده‌ايم. تا حالا در اين باب، ما مثل مردم عادى هستيم كه مطلب نرسيده به قلبمان، تا اگر بخواهيم يك غيبت بكنيم، يك تهمت بزنيم، يك كار زشت بكنيم ببينيم محضر خداست. محضر احترام دارد. انسان در محضر يك بزرگى كه در نظر خودش بزرگ است، احترام مى‌كند از آن محضر. اگر يك شخصى كه در نظرتان بزرگ است پيش شما باشد، در محضر او كار خلاف نمى‌كنيد، چه رسد به اينكه در محضر او به او خلاف بكنيد. كار خلاف مطلقاً آدم نمى‌كند در محضر يك كسى كه ادراك كرده است كه اين بزرگ است، محترم است. چه رسد به اين كه در محضر آن محترم به خود آن محترم خلاف احترام بكند. محضر، محضر خداى تبارك و تعالى است. عالم محضر است. تمام عالم محضر او است. معصيت مخالفت با خود اوست. با آن كسى است كه در محضرش هستيد. بسازيد.» (صحیفه امام، ج 11، ص 383) در این روایت، دو مفهوم اساسی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند: نخست، مراقبت الهی؛ یعنی انسان در رفتار، گفتار، تصمیم‌گیری و روابط خود، خداوند را حاضر و ناظر بداند و رضایت او را معیار عمل قرار دهد. دوم، محبت الهی؛ یعنی انسان‌ها یکدیگر را نه صرفاً به دلیل منفعت مشترک، خویشاوندی، وابستگی سیاسی یا موقعیت اجتماعی، بلکه به سبب ارزش‌ها و جهت‌گیری الهی دوست بدارند. این دو عنصر ارتباطی متقابل دارند. مراقبت الهی بدون محبت اجتماعی ممکن است به دینداری فردی و منزوی تبدیل شود و محبت بدون مراقبت الهی نیز ممکن است به تعصب گروهی، حمایت‌های غیرعادلانه و روابط منفعت‌محور بینجامد. اما هنگامی که محبت با مراقبت الهی همراه می‌شود، روابط انسانی از سطح احساسات زودگذر عبور می‌کنند و به تعهدی اخلاقی و پایدار تبدیل می‌شوند. در چنین جامعه‌ای، انسان‌ها نه به دلیل وابستگی‌های شخصی، بلکه به دلیل برخورداری از فضیلت، صداقت، عدالت‌خواهی و خیرخواهی به یکدیگر اعتماد می‌کنند. این نکته برای جمهوری اسلامی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا یکی از نیازهای بنیادین کشور، تقویت اعتماد عمومی و بازسازی پیوندهای اجتماعی بر اساس ارزش‌هایی است که بتوانند از منافع محدود فردی و گروهی فراتر بروند. به بیان دیگر، اگر قرار است جامعه اسلامی از انسجام پایدار برخوردار باشد، باید محبت و خیرخواهی در آن به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود؛ فرهنگی که در آن پیشرفت دیگران تهدید تلقی نشود، مشکلات اقشار مختلف جامعه مسئله‌ای بیگانه با زندگی دیگران نباشد و افراد در برابر حقوق و کرامت یکدیگر احساس مسئولیت کنند.

2-  محبت الهی و نفی پیوندهای مبتنی بر نسب و ثروت

در روایت دیگری، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله گروهی از انسان‌ها را معرفی می‌کنند که در قیامت بر منبرهایی از نور قرار دارند و ویژگی اصلی آنان، محبت ورزیدن برای خداوند است. در نقل منقول از امام باقر علیه‌السلام آمده است: «أقبل أبو بكر وعمر والزبير وعبد الرحمن بن عوف فجلسوا بفناء رسول الله صلى الله عليه وآله فخرج إليهم النبي وانقطع شسعه فرمى بنعله إلى علي بن أبي طالب عليه السلام فقال إن عن يمين الله عز وجل أو عن يمين العرش قوما على منابر من نور وجوههم من نور وثيابهم من نور تغشى أبصار الناظرين من دونهم قال أبو بكر من هم يا رسول الله؟ فسكت فقال الزبير من هم يا رسول الله؟ فسكت فقال عبد الرحمن من هم يا رسول الله؟ فسكت فقال علي بن أبي طالب من هم يا رسول الله؟ فقال صلى الله عليه وآله هم قوم تحاربوا بورع الله على غير أنساب ولا أموال أولئك شيعتك وأنت إمامهم يا علي.» 0بشارة المصطفی، ج ۱، ص ۱۶۳) ترجمه: «ابوبکر، عمر، زبیر و عبدالرحمن بن عوف نزد پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله آمدند و در حیاط خانه آن حضرت نشستند. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله به سوی آنان بیرون آمدند. در آن هنگام بند کفش ایشان پاره شد. پس کفش خود را به سوی علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام انداختند و فرمودند: «در سمت راست خداوند عزوجل، یا در سمت راست عرش الهی، گروهی هستند که بر منبرهایی از نور قرار دارند؛ چهره‌هایشان از نور و لباس‌هایشان نیز از نور است، به گونه‌ای که نور آنان چشم بینندگان را خیره می‌کند. ابوبکر پرسید: ای رسول خدا، آنان چه کسانی هستند؟ پیامبر سکوت کردند. زبیر پرسید: ای رسول خدا، آنان چه کسانی هستند؟ باز هم پیامبر سکوت کردند. عبدالرحمن پرسید: ای رسول خدا، آنان چه کسانی هستند؟ پیامبر همچنان سکوت کردند. سپس علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام پرسید: ای رسول خدا، آنان چه کسانی هستند؟ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند: آنان گروهی هستند که به خاطر تقوای الهی و در راه خدا، نه بر اساس خویشاوندی و نسب و نه به خاطر مال و ثروت، با دشمنان به جهاد برمی‌خیزند. آنان شیعیان تو هستند و تو ای علی، پیشوای آنان هستی.» در نسخۀ دیگری این روایت با اندکی تفاوت نقل شده است: «إن عن يمين الله عز وجل أو عن يمين العرش قوما منا على منابر من نور وجوههم من نور وثيابهم من نور تغشى وجوههم أبصار الناظرين دونهم ... فقال علي عليه السلام من هم يا رسول الله؟ فقال هم قوم تحابوا بروح الله على غير أنساب ولا أموال أولئك شيعتك وأنت إمامهم يا علي.» (بحار الأنوار، ج ۶۵، ص ۱۳۹) این دو نقل، گرچه کمی تفاوت دارند (تفاوت در عبارت «قوم تحابوا بروح الله» است که در نسخه قبل به بیان «تحاربوا بورع الله» آمده است)، اما در معنا یکسانند و در مضمون هر دو روایت محبت ورزیدن برای خدا و پیروی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌روشنی دیده می‌شود. دو عبارت «على غير أنساب ولا أموال» و «أولئك شيعتك وأنت إمامهم يا علي» در این روایت، از جهت تحلیل اجتماعی اهمیت ویژه‌ای دارند. عبارت نخست نشان می‌دهد که پیوند این گروه بر اساس نسب و دارایی شکل نگرفته است. به بیان دیگر، ثروت، خانواده، موقعیت اجتماعی و برخورداری از امکانات مادی، معیار نهایی ارزش‌گذاری انسان‌ها نیست. البته این تعبیر به معنای نفی اهمیت خانواده، مالکیت یا تفاوت‌های طبیعی و اجتماعی نیست؛ بلکه به این معناست که این امور نباید جایگزین فضیلت، تقوا و شایستگی شوند یا مبنای امتیازطلبی و انحصار اجتماعی قرار گیرند. از این منظر، روایت به یکی از مهم‌ترین آسیب‌های جوامع انسانی اشاره می‌کند: تبدیل ثروت، قدرت، نسب و وابستگی‌های گروهی به معیار منزلت و اعتبار اجتماعی. در جامعه‌ای که چنین وضعیتی حاکم شود، ممکن است افراد نه بر اساس شایستگی، بلکه بر اساس میزان برخورداری از امکانات، ارتباطات و نفوذ مورد توجه قرار گیرند. در نتیجه، فرصت‌های اجتماعی و مدیریتی به شبکه‌های محدود قدرت و ثروت اختصاص پیدا می‌کند. اما منطق محبت الهی، چنین مناسباتی را اصلاح می‌کند. بر اساس این منطق، فقیر و غنی، مدیر و کارمند، صاحب‌منصب و شهروند عادی، همگی از کرامت انسانی برخوردارند و هیچ‌کس صرفاً به دلیل برخورداری از ثروت یا قدرت، منزلت معنوی برتری پیدا نمی‌کند. یکی از الزامات مهم حکمرانی اسلامی، جلوگیری از شکل‌گیری اشرافیت سیاسی و اقتصادی و مقابله با تبدیل روابط شخصی و گروهی به مسیر دسترسی انحصاری به فرصت‌هاست. در این چارچوب، چند اصل اهمیت پیدا می‌کند:

• شایسته‌سالاری در انتصاب مدیران؛
• مقابله با خویشاوندسالاری و رانت؛
• عدالت در توزیع فرصت‌های اقتصادی و اجتماعی؛
• حمایت از محرومان و اقشار کم‌برخوردار؛
• پاسخ‌گویی صاحبان قدرت و ثروت؛
• برابری همگان در برابر قانون.

بنابراین، محبت الهی صرفاً یک احساس درونی نیست؛ بلکه در سطح اجتماعی، باید به نفی تبعیض و تقویت عدالت منجر شود.

3-  ولایت علوی؛ جهت‌دهنده محبت و هویت جامعه ایمانی

نکته مهم دیگری که در روایت اخیر وجود دارد، پاسخ پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله به پرسش امیرالمؤمنین علیه‌السلام است: «أولئك شيعتك وأنت إمامهم يا علي.» این عبارت، محبت الهی را به مسئله امامت و ولایت پیوند می‌دهد. بنابراین، در چارچوب این روایت، جامعه مطلوب صرفاً مجموعه‌ای از افراد خوش‌رفتار و برخوردار از عواطف مثبت نیست؛ بلکه جامعه‌ای است که پیوندهای ایمانی آن در چارچوب ولایت و امامت حق جهت پیدا می‌کند. ولایت در این منظومه، فقط یک عنوان اعتقادی نیست؛ بلکه ناظر به جهت‌دهی معرفتی، اخلاقی و اجتماعی جامعه است. به عبارت دیگر، محبت الهی منشأ پیوند است، اما ولایت حق جهت حرکت این پیوند را تعیین می‌کند و اساساً محبت الهی باید منجر به پذیرش ولایت الهی شود و تحقق لایت الهی جز در گرو اطاعت مطلق از اولیای دین -رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله و ائمه معصومین علیهم‌السلام- و در تمام شؤون و ابعاد حیات بشری -اعم از فردی و اجتماعی- نیست. از این منظر، تشیع نیز صرفاً یک عنوان انتسابی یا اظهار علاقه عاطفی نیست؛ بلکه باید در رفتار اجتماعی و مناسبات عمومی ظهور پیدا کند. پیروی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام اقتضا می‌کند که انسان در عدالت‌خواهی، امانت‌داری، رعایت حقوق مردم، حمایت از محرومان، مبارزه با فساد و ترجیح منافع عمومی بر منافع شخصی از سیره آن حضرت پیروی کند. در نتیجه، نمی‌توان از جامعه علوی سخن گفت، اما مناسبات آن را بر اساس تبعیض، امتیازطلبی، تعصب گروهی و بی‌توجهی به حقوق مردم تنظیم کرد.

4-  پیوند محبت الهی، روح الهی و تشکیل حزب‌الله در قرآن کریم

برای فهم عمیق‌تر مضمون روایات، باید آنها را در کنار آیات قرآن کریم قرار داد. قرآن در چند دسته از آیات، ویژگی‌های جامعه ایمانی را معرفی می‌کند که با مضامین روایات یادشده ارتباط مفهومی روشنی دارند.

۴ـ۱. آیه ۲۲ سوره مجادله؛ ایمان، روح الهی و حزب‌الله

خداوند متعال می‌فرماید: «لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولٰئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» (مجادله، ۲۲) ترجمه: «[هرگز] مردمى را كه به خدا و روز قيامت ايمان دارند، نمى‌يابى كهبا كسانى كه با خدا و پيامبرش دشمنى مى‌كنند دوستى بر قرار كنند، هر چندپدران يا فرزندان يا برادران يا خويشانشان باشند، چنين كسانى خدا ايمان را در دل هايشان مقرّر كرده و به روحى از جانب خود تأييدشان كرده است و آنان را به باغ هايى درمى‌آورد كه از زير درختان آنها جويبارها روان است، در حالى كه در آنجا ماندگارند، خدا از آنان خشنود است و آنان نيز از او خشنودند، آنان حزب خدايند، آگاه باشيد كه بى گمان، حزب خدا همان رستگاران اند.» این آیه چند مؤلفه مهم از هویت جامعه ایمانی را معرفی می‌کند: الف) تقدم ایمان بر پیوندهای صرفاً نسبی و خانوادگی قرآن کریم تأکید می‌کند که ایمان حقیقی اجازه نمی‌دهد انسان در تنظیم موضع اعتقادی و ولایی خود، صرفاً تابع خویشاوندی و وابستگی خانوادگی باشد. این معنا با عبارت روایت «على غير أنساب ولا أموال» ارتباط دارد. در هر دو بیان، معیار نهایی پیوند و همبستگی، ارزش‌های الهی است، نه صرف تعلقات مادی و نسبی. البته این اصل به معنای قطع روابط خانوادگی یا نفی حقوق خویشاوندان نیست؛ بلکه به معنای تقدم حق و حقیقت بر تعصبات و وابستگی‌های ناسازگار با آن است. ب) تأیید جامعه ایمانی با روحی از جانب خداوند آیه مذکور می‌فرماید: «وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ.» این تعبیر از تأیید الهی و برخورداری مؤمنان از حقیقتی معنوی حکایت دارد که ایمان را در وجود آنان استوار می‌سازد. از این جهت، میان تعبیر قرآنی «بروح منه» و عبارت روایی «تحابوا بروح الله» تناسب مفهومی وجود دارد. هر دو می‌توانند بر نقش حقیقت و جهت‌گیری الهی در شکل‌گیری و تقویت پیوندهای ایمانی دلالت کنند. ج) شکل‌گیری حزب‌الله آیه در پایان، این گروه را حزب‌الله معرفی می‌کند: «أُولَٰئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.» این تعبیر نشان می‌دهد که در منطق قرآن، جامعه ایمانی از سطح مجموعه‌ای از افراد متدین فراتر می‌رود و به یک هویت جمعی و جهت‌گیری اجتماعی مشخص دست پیدا می‌کند. در این جامعه، ایمان در قلب افراد استقرار یافته، روح الهی آنان را تأیید می‌کند و پیوندهای اجتماعی آنان در مسیر رضایت خداوند شکل می‌گیرد. بنابراین، می‌توان گفت آیه ۲۲ سوره مجادله یکی از مهم‌ترین مبانی قرآنی برای تبیین مضمون اجتماعی روایت «تحابوا بروح الله» است.

۴ـ۲. آیات ۵۴ تا ۵۶ سوره مائده؛ محبت، استقامت و ولایت

خداوند متعال در آیه ۵۴ سوره مائده می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَٰلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَ اللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ.» (مائده، ۵۴) ترجمه: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد، اگر كسى از شما از دينش (اسلام) برگردد، به زودى خدا گروهى [ديگر] را مى‌آورد كه آنها را دوست دارد و آنها نيز او را دوست دارند، در برابر مؤمنان فروتن و در برابر كافران، سرسخت اند و در راه خدا جهاد مى‌كنند و از سرزنش هيچ سرزنش كننده اى نمى‌ترسند، اين فضل خداست كه به هر كس بخواهد مى‌دهد و خدا گشايشگرِ داناست.» این آیه گروهی از مؤمنان را معرفی می‌کند که از ویژگی‌های زیر برخوردارند:

1. خداوند آنان را دوست دارد و آنان نیز خداوند را دوست می‌دارند.
2. در برابر مؤمنان متواضع و فروتن‌اند.
3. در برابر جبهه مخالف حق، عزت و استواری دارند.
4. در راه خدا مجاهدت می‌کنند.
5. در مسیر انجام وظیفه الهی از سرزنش دیگران نمی‌هراسند.

این ویژگی‌ها نشان می‌دهد که محبت الهی، صرفاً یک حالت عاطفی و درونی نیست؛ بلکه آثار عملی و اجتماعی دارد. محبت الهی از یک سو، منشأ تواضع، مهربانی، خیرخواهی و همدلی در روابط درونی جامعه ایمانی است و از سوی دیگر، به انسان در برابر ظلم، سلطه‌گری و تجاوز، عزت و استقامت می‌بخشد. در اینجا یک نکته مهم وجود دارد: عزت در برابر جبهه مخالف حق، نباید به معنای خشونت‌ورزی، بی‌عدالتی یا نفی حقوق انسانی دیگران تفسیر شود. همان‌گونه که تواضع در برابر مؤمنان نیز به معنای پذیرش ظلم و فساد نیست. معیار، حفظ حق، عدالت و کرامت انسان‌هاست. آیه ۵۵ همین سوره می‌فرماید: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ رَاكِعُونَ.» (مائده، ۵۵) ترجمه: «[اى مؤمنان،] ياور و سرپرست شما تنها خدا و پيامبرش و كسانى هستند كه ايمان آورده اند، همان كسانى كه نماز را به پا مى‌دارند و در حال ركوع زكات مى‌دهند.» و در آیه ۵۶ آمده است: «وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ.» (مائده، ۵۶) ترجمه: «و كسى كه ولايت خدا و پيامبرش و مؤمنان را بپذيرد، پس [اينان حزب خدايند] به تحقيق تنها حزبِ خدا پيروزمندان اند.» بر اساس روایات تفسیری، آیه ۵۵ در شأن امیرالمؤمنین علیه‌السلام و واقعه بخشیدن انگشتر به نیازمند در حال رکوع نازل شده است. در کنار روایت مورد بحث که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله گروه محبت‌کنندگان برای خدا را شیعیان امیرالمؤمنین معرفی می‌کنند، می‌توان یک منظومه مفهومی منسجم را به دست آورد:

• محبت الهی، منشأ پیوند اجتماعی است.
• روح الهی، حقیقت معنوی و عامل تقویت این پیوند است.
• ولایت الهی و امامت، جهت و معیار حرکت جامعه را مشخص می‌کند.
• استقامت و مجاهدت، نمود عملی این هویت جمعی است.
• حزب‌الله، عنوان قرآنی جامعه‌ای است که این ویژگی‌ها در آن تحقق یافته‌اند.

بنابراین، جامعه ایمانی در منطق قرآن و روایات، جامعه‌ای صرفاً عاطفی یا مناسکی نیست؛ بلکه جامعه‌ای دارای هویت، جهت‌گیری، مسئولیت و کنشگری اجتماعی است.

۴ـ۳. احتمالات در تطبیق تعبیر «روح‌الله»

در تطبیق تعبیر «تحابوا بروح الله» دو احتمال بسیار مورد توجه است:

احتمال اول: تطبیق بر حضرت عیسی علیه‌السلام

خداوند درباره حضرت مسیح علیه‌السلام می‌فرماید: « إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَ كَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَىٰ مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ.» (نساء، ۱۷۱) ترجمه: «جز اين نيست كه عيسى مسيح پسر مريم، پيامبر خدا و كلمه اوست كه آن را به مريم القا كرد و روحى از اوست.» می‌توان «روح الله» را به‌عنوان منشأ و جهت‌گیری الهی محبت تفسیر کرد؛ یعنی انسان‌ها به واسطه ایمان، حقیقت‌جویی و حرکت در مسیر خداوند به یکدیگر محبت می‌ورزند. این برداشت، از نظر مفهومی با آیه ۲۲ سوره مجادله و تعبیر «روح منه» تناسب دارد.

احتمال دوم: تطبیق امام خمینی رحمه‌الله

می‌توان برخی ویژگی‌های یادشده از روایت و آیات را در تاریخ انقلاب اسلامی و پیوندهای ایمانی شکل‌گرفته پیرامون امام خمینی رحمه‌الله مورد مطالعه قرار داد؛ به‌ویژه محبت دینی، ولایت‌مداری، ایثار، استقامت و مجاهدت در برابر سلطه خارجی. اما باید میان «انطباق برخی اوصاف» و «تطبیق قطعی و انحصاری روایت» تفاوت گذاشت. شواهد موجود می‌توانند امکان این تطبیق را تقویت کنند، ولی برای اثبات اینکه مراد انحصاری روایت، امام خمینی یا ملت ایران است، به دلیل مستقل حدیثی و تفسیری نیاز داریم همچنانکه نسبت به تطبیق قطعی آن بر حضرت عیسی علیه‌السلام باید دلیل متیقنی یافت شود. با این ملاحظه، می‌توان انقلاب اسلامی را یکی از نمونه‌های تاریخی قابل مطالعه در زمینه شکل‌گیری پیوندهای اجتماعی بر محور ایمان، ولایت و آرمان‌های دینی دانست؛ نمونه‌ای که ارزش ارزیابی آن در استمرار همان شاخصه‌ها، یعنی عدالت، تقوا، استقامت و محبت الهی است.

۴ـ۴. امکان تحقق جامعه ایمانی در عصر غیبت

یکی از نتایج مهم این منظومه، امکان تحقق جامعه‌ای با ویژگی‌های یادشده در عصر غیبت است. در روایت، گروهی معرفی شده‌اند که محبت آنان برای خداوند است و امیرالمؤمنین علیه‌السلام امام آنان معرفی می‌شوند. در این بیان، تحقق چنین گروهی به دوران حضور ظاهری امام محدود نشده است. همچنین آیات قرآن، از جمله آیه ۲۲ سوره مجادله و آیات ۵۴ تا ۵۶ سوره مائده، ویژگی‌هایی عام برای جامعه ایمانی بیان می‌کنند. از این رو، اصل امکان شکل‌گیری چنین جامعه‌ای در دوران غیبت قابل دفاع است. البته تحقق آن نیازمند کنشگری آگاهانه و مستمر مؤمنان در عرصه‌های مختلف است. این کنشگری می‌تواند در قالب فعالیت‌های فرهنگی، تربیتی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و دفاعی ظهور پیدا کند. در شرایطی که زمینه‌های لازم فراهم باشد، تأسیس و تقویت ساختارهای اجتماعی و سیاسی مبتنی بر عدالت و ارزش‌های الهی نیز می‌تواند از مصادیق این مسئولیت باشد. در همین زمینه، خداوند در آیات ۳۰ تا ۳۲ سوره فصلت می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ. نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ. نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ.» (فصلت، ۳۰ـ۳۲) ترجمه: «بى گمان، كسانى كه گفتند پروردگار ما خداست، سپس [بر عقيده يشان] ايستادگيكردند، [هنگام مرگ] فرشتگان [با بشارت] بر آنان فرود مى‌آيند به اينكه: نترسيد وغمگين نشويد و به همان بهشتى كه وعده داده مى‌شديد، شادمان باشيد. ما دوستان شما در زندگى دنيا و در آخرت هستيم و براى شما در آن (بهشت) هر آنچه دل هايتان بخواهد، وجود دارد و براى شما در آن، هر چه طلب كنيد خواهد بود. در حالى كه [اين]، پذيرايى اوليه اى از جانبِ [خداى] بسيار آمرزندۀ مهربان است.» در این آیات، ایمان به ربوبیت خداوند با استقامت همراه شده است. بنابراین، صرف اظهار ایمان کافی نیست؛ بلکه استمرار و پایداری در مسیر ایمان نیز ضرورت دارد. این مضمون با ویژگی‌های جامعه ایمانی مورد بحث تناسب دارد: محبت الهی بدون استقامت پایدار نمی‌ماند و استقامت نیز بدون ایمان و جهت‌گیری الهی به یک پایداری صرفاً مادی تبدیل می‌شود.

۴ـ۵. وعده الهی درباره مستضعفان و افق تمدنی جامعه ایمانی

یکی دیگر از مبانی قرآنی برای تحلیل حرکت‌های اجتماعی در مسیر تحقق حاکمیت حق، وعده الهی درباره مستضعفان است. خداوند متعال می‌فرماید: «وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ.» (قصص، ۵) ترجمه: «و [حال آنكه] ما مى‌خواستيم بر كسانى كه در [آن] زمين به ناتوانى كشانده شدند، منّتّ بگذاريم و آنها را پيشوايان [مردم] قرار داده و آنها را وارثان [آن زمين] گردانيم.» این آیه از اراده الهی برای رهایی مستضعفان و قرار گرفتن آنان در جایگاه پیشوایی و وراثت سخن می‌گوید. در کنار آن، خداوند درباره مأموریت حضرت موسی علیه‌السلام می‌فرماید: «وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَىٰ بِآيَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ.» (ابراهیم، ۵) ترجمه: «همانا موسى را [همراه] با آيات و نشانه هايمان فرستاديم [و گفتيم] كه قوم خود را از تاريكى ها به سوى نور بيرون ببر و ايام اللَّه را به آنها گوشزد كن. بى گمان، در اين كار قطعاً نشانه هايى براى هر صبرپيشۀ سپاسگزار است.» این آیه نیز پیوند میان رهایی از ظلمت و حرکت به سوی نور الهی را در رسالت پیامبران نشان می‌دهد. از کنار هم قرار دادن این آیات می‌توان چنین نتیجه گرفت که جامعه ایمانی تنها در پی حفظ وضعیت موجود نیست؛ بلکه باید در جهت رهایی از استضعاف، نفی سلطه‌گری، اقامه عدالت و ایجاد زمینه رشد و تعالی انسان‌ها حرکت کند. در این چارچوب، انقلاب اسلامی ایران را می‌توان از منظر نسبت آن با دو مفهوم قرآنی تحلیل کرد:

• مبارزه با استضعاف و سلطه‌پذیری؛
• تلاش برای تحقق حاکمیت حق و عدالت.

اما تحقق این آرمان‌ها نیازمند ارزیابی مستمر عملکرد نظام در جمیع جهات است و صرف شکل‌گیری یک حرکت دینی یا استقرار یک ساختار سیاسی یا حرکت مثبت و قوی و پایدار در یک جهت خاص، به معنای تحقق کامل وعده‌های قرآنی نیست. معیار اصلی، میزان حرکت واقعی جامعه به سوی عدالت، کرامت انسانی، استقلال، معنویت و رفع محرومیت است که هر اندازه جامعه به سوی این اهداف حرکت کرده باشد، به آن مطلوب و جامعه ایمانی نزدیک‌تر شده است.

بخش دوم: از محبت الهی تا تألیف قلوب و انسجام اجتماعی

۵. تألیف قلوب؛ سنت الهی و مبنای انسجام جامعه پس از تبیین مبانی محبت الهی و هویت جامعه ایمانی، مسئله مهم بعدی این است که این محبت چگونه در سطح اجتماعی گسترش پیدا می‌کند و به همبستگی و انسجام عمومی منجر می‌شود. قرآن کریم در آیه ۶۳ سوره انفال می‌فرماید: «وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ.» (انفال، ۶۳) ترجمه: «و ميان دل هاى آنها را پيوند داد [در حالى كه] اگر [تو] تمامى آنچه را كه در روى زمين است هزينه مى‌كردى، نمى‌توانستى ميان دل هايشان را پيوند دهى، ولى خدا بود كه ميان آنها را پيوند داد؛ زيرا او پيروزمند حكيم است.» این آیه یکی از مهم‌ترین مبانی قرآنی درباره ماهیت انسجام اجتماعی است. خداوند می‌فرماید که اگر تمام امکانات مادی زمین در اختیار پیامبر قرار می‌گرفت، نمی‌توانست به‌تنهایی میان دل‌های مؤمنان الفت ایجاد کند؛ اما خداوند میان آنان الفت برقرار کرد. این بیان نشان می‌دهد که وحدت حقیقی، صرفاً با ابزارهای مادی، امکانات اقتصادی یا قدرت سیاسی به دست نمی‌آید. البته این معنا به معنای بی‌اهمیت بودن سیاست‌های اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد که این ابزارها به‌تنهایی برای ایجاد محبت و اعتماد پایدار کافی نیستند. برای تحقق انسجام اجتماعی، باید زمینه‌های معنوی، اخلاقی و انسانی آن نیز فراهم شود. در اینجا می‌توان میان دو ساحت مکمل تمایز گذاشت:

الف) ساحت تکوینی تألیف قلوب

در این ساحت، خداوند متعال در نظام آفرینش، فطرت و ظرفیت‌هایی مانند محبت، خیرخواهی، همدلی، صداقت، مدارا و گرایش به عدالت را در وجود انسان قرار داده است. این ظرفیت‌ها می‌توانند زمینه پیوند میان انسان‌ها را فراهم کنند. از این منظر، تألیف قلوب صرفاً یک قرارداد اجتماعی یا محصول محاسبات مادی نیست؛ بلکه ریشه در ساختار وجودی انسان و سنت‌های الهی دارد. آیه ۱۱۸ سوره هود نیز می‌فرماید: «وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ.» (هود، ۱۱۸) ترجمه: «و اگر پروردگارت مى‌خواست، قطعاً همه مردم را اُمتى يگانه قرار مى‌داد، درحالى كه هميشه در اختلاف اند.» این آیه نشان می‌دهد که تفاوت و اختلاف میان انسان‌ها بخشی از واقعیت زندگی اجتماعی است. بنابراین، وحدت مطلوب به معنای حذف همه تفاوت‌ها و یکسان‌سازی اجباری انسان‌ها نیست؛ بلکه به معنای ایجاد پیوندی آگاهانه و اخلاقی در عین پذیرش تفاوت‌هاست.

ب) ساحت تشریعی تألیف قلوب

در این ساحت، قرآن و شریعت برای حفظ و گسترش پیوندهای اجتماعی، مجموعه‌ای از تکالیف و دستورالعمل‌ها را مطرح می‌کنند. از جمله:

۱. تألیف قلوب از طریق سیاست‌های اقتصادی مشروع

در آیه ۶۰ سوره توبه، یکی از مصارف زکات چنین معرفی شده است: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ.» (توبه، ۶۰) ترجمه: «زكات تنها براى نيازمندان و بينوايان و كارگزاران [دريافت و] پرداخت زكات و كسانى كه [با دادن زكات] دل هايشان به دست آورده مى‌شود، و در راه [آزادى] بندگان و [پرداخت بدهى] بدهكاران و مصرف در راه خدا و [كمك به] در راه ماندگان مقرّر گرديده است، در حالى كه واجبى از جانب خداست و خدا داناى حكيم است.» قرار گرفتن «المؤلفة قلوبهم» در میان مصارف زکات، نشان‌دهنده اهمیت استفاده از ابزارهای اقتصادی مشروع برای تقویت پیوندهای اجتماعی و دینی است. از این جهت، سیاست اقتصادی در نظام اسلامی نباید صرفاً به تولید ثروت یا توزیع منابع محدود شود؛ بلکه باید آثار اجتماعی آن، از جمله کاهش شکاف‌های ناعادلانه، افزایش اعتماد و تقویت همبستگی عمومی نیز مورد توجه قرار گیرد. البته تطبیق مصارف فقهی زکات بر برنامه‌های جدید اجتماعی، نیازمند بررسی مستقل فقهی است.

۲. اعتصام جمعی و پرهیز از تفرقه

خداوند در آیه ۱۰۳ سوره آل‌عمران می‌فرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ.» ترجمه: «همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد و پراكنده نشويد، نعمت خدا را بر خود ياد كنيد آنگاه كه دشمنان [يكديگر] بوديد پس [خدا] ميان دل هاى شما اُلفت (دوستى) انداخت تا با عنايت او برادران [دينى] هم شديد و كنار پرتگاهى از آتش بوديد، پس [خدا] شما را از آن رهانيد [و] اين گونه خدا نشانه هاى خود را براى شما روشن مى‌كند، باشد كه هدايت شويد.» این آیه، اعتصام جمعی به حبل‌الله را در برابر تفرقه قرار می‌دهد و الفت قلب‌ها را نعمتی الهی معرفی می‌کند که رهابخش از پرتگاه‌های هولناک است. بنابراین، حفظ وحدت و جلوگیری از تفرقه، صرفاً یک مصلحت سیاسی یا مدیریتی نیست؛ بلکه در منظومه قرآنی، از الزامات زندگی ایمانی به شمار می‌رود. بااین‌حال، باید توجه داشت که وحدت قرآنی به معنای تعطیل نقد، حذف اختلاف‌نظر یا نادیده گرفتن حقوق گروه‌های مختلف نیست. وحدت حقیقی بر پایه حق، عدالت، احترام متقابل و همکاری در امور مشترک شکل می‌گیرد.

۳. مشارکت عمومی در اداره جامعه

یکی از مهم‌ترین راه‌های ایجاد الفت، مشارکت واقعی مردم در سرنوشت اجتماعی و سیاسی خویش است. وقتی مردم احساس کنند که در تصمیم‌گیری‌های عمومی نقش دارند، صدایشان شنیده می‌شود و در برابر حقوق و مسئولیت‌های اجتماعی از جایگاه محترمانه‌ای برخوردارند، زمینه اعتماد و تعلق اجتماعی تقویت می‌شود. از این جهت، مشارکت مردم صرفاً ابزار کسب حمایت سیاسی نیست؛ بلکه یکی از سازوکارهای اساسی تحقق جامعه ایمانی و عدالت‌محور است، همچنانکه متعال در آیات 36 تا 39 سورۀ شوری، صفات مؤمنان و جامعۀ مطلوب ایمانی را اینگونه توصیف می‌کند: «فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ مَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقَىٰ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلَىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ. وَ الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوَاحِشَ وَ إِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ. وَ الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ. وَ الَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنتَصِرُونَ.» ترجمه: «بنابراين [بدانيد] آنچه كه از هر چيزى به شما داده شده، بهره مندى دنياست و حال آن كه آنچه نزد خداست بهتر و پايدارتر است براى كسانى كه ايمان آورده و [همواره] بر پروردگارشان تكيه مى‌كنند. و كسانى كه از گناهان كبيره و كارهاى زشت دورى مى‌كنند و چون خشمگين شوند، آنان اند كه [در عين خشم] گذشت مى‌كنند. و [هم چنين براى] كسانى كه [نداى] پروردگارشان را اجابت نمودند و نماز برپا داشته و كارهايشان [همواره] با مشورت ميان آنهاست و از آنچه به آنان روزى داديم، انفاق مى‌كنند. و [هم چنين براى] كسانى كه هرگاه ستمى به آنان برسد، خودشان [از يكديگر] يارى مى‌جويند.» در این آیات دو صفت پیش بردن امور بر پایۀ مشورت و انتصار و یاری رساندن به یکدیگر در برابر ستمگران، از ویژگی‌های برجستۀ جامعۀ ایمانی است که اوج نقش مؤمنان در ادارۀ جامعه و نیازمندی حاکمان اسلامی بر این پشتوانۀ قوی را بیان می‌کند که برای ادارۀ جامعه باید از مشورت آحاد جامعه و نصرت و یاری ایشان بهره جست. نتیجه آنکه تألیف قلوب در جامعه اسلامی باید هم در سطح اخلاق و فرهنگ و هم در سطح ساختارها و سیاست‌های عمومی دنبال شود. محبت و همدلی بدون عدالت اجتماعی پایدار نمی‌ماند و عدالت نیز بدون اعتماد و همبستگی عمومی با دشواری‌های جدی روبه‌رو خواهد شد و این دو، مکمل یکدیگرند.

4.     محبت الهی و سرمایه اجتماعی جمهوری اسلامی

در علوم اجتماعی، سرمایه اجتماعی به مجموعه‌ای از ظرفیت‌های ارتباطی مانند اعتماد، همکاری، هنجارهای مشترک و شبکه‌های مشارکت اطلاق می‌شود که امکان کنش جمعی و حل مسائل عمومی را افزایش می‌دهد. مفهوم محبت الهی در منظومه اسلامی، ظرفیت عمیق‌تری برای تبیین این مسئله فراهم می‌کند؛ زیرا علاوه بر آثار اجتماعی، دارای منشأ اخلاقی و معنوی است. از کنار هم قرار دادن آیات محبت، تألیف قلوب و اعتصام جمعی می‌توان دریافت که جامعه اسلامی برای دستیابی به انسجام پایدار، به سه عامل نیازمند است: الف: اشتراک در ارزش‌ها و آرمان‌ها: افراد جامعه باید در اصول بنیادین مانند عدالت، کرامت انسانی، استقلال، معنویت و خیر عمومی دارای پیوند ارزشی باشند. ب: اعتماد و خیرخواهی متقابل: روابط اجتماعی باید از بدبینی، منفعت‌طلبی افراطی و تعصب‌های گروهی فاصله بگیرد. ت: تجربه عینی عدالت و احترام: مردم باید آثار عدالت و کرامت را در زندگی روزمره و رفتار نهادهای عمومی مشاهده کنند. در این چارچوب، یکی از مسائل مهم جمهوری اسلامی، چگونگی تقویت اعتماد میان مردم و نهادهای حکومتی است. اعتماد عمومی صرفاً با دعوت مردم به همدلی ایجاد نمی‌شود. این اعتماد زمانی شکل می‌گیرد که مردم در عمل، صداقت مسئولان، سلامت اداری، عدالت قضایی، کارآمدی دستگاه‌ها و احترام به حقوق شهروندی را مشاهده کنند. به همین دلیل، باید میان دو سطح تمایز گذاشت:

• فرهنگ‌سازی برای افزایش محبت، خیرخواهی و مسئولیت‌پذیری مردم؛
• اصلاح ساختارها و رویه‌هایی که ممکن است موجب تبعیض، بی‌اعتمادی و فاصله اجتماعی شوند.

اگر تنها بر سطح نخست تأکید شود و سطح دوم مورد غفلت قرار گیرد، توصیه‌های اخلاقی اثرگذاری لازم را نخواهند داشت. همچنین اگر صرفاً اصلاحات ساختاری دنبال شود و از تربیت اخلاقی و معنوی جامعه غفلت شود، ظرفیت‌های درونی همبستگی اجتماعی تضعیف خواهد شد. بنابراین، جمهوری اسلامی برای تقویت سرمایه اجتماعی خود باید میان تربیت معنوی، عدالت ساختاری و کارآمدی مدیریتی پیوند برقرار کند.

بخش سوم: قیام مردم برای قسط؛ غایت اجتماعی و سیاسی جامعه ایمانی

آیه ۲۵ سوره حدید؛ مبنای قرآنی مشارکت مردم در تحقق عدالت

پس از تبیین محبت الهی و تألیف قلوب، اکنون باید به این پرسش پاسخ داد که جامعه‌ای که بر محور محبت و ولایت شکل گرفته است، در عرصه حکمرانی چه هدفی را دنبال می‌کند؟ یکی از جامع‌ترین پاسخ‌ها را می‌توان در آیه ۲۵ سوره حدید یافت. خداوند متعال می‌فرماید: «لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ.» ترجمه: «همانا ما پيامبران خود را با دلايلى روشن فرستاديم و همراه آنها كتاب و ميزان (وسيلۀ سنجش ) فرو فرستاديم تا مردم به قسط و عدل برخيزند و آهن را [نيز] فرو فرستاديم (پديد آورديم) كه در آن نيرويى سخت و سودهايى براى مردم است و [چنين كرديم] تا خدا كسانى را كه او و پيامبرانش را در نهان يارى مى‌دهند، معلوم كند، قطعاً خدا توانمند پيروزمند است.» این آیه، یکی از بنیادی‌ترین مبانی قرآنی برای تبیین رابطه هدایت الهی، مشارکت مردم، عدالت و اقتدار در جامعه اسلامی است. نکته محوری آیه در این است که هدف از ارسال پیامبران و نزول کتاب و میزان، صرفاً تحقق عدالت به دست پیامبران نیست؛ بلکه غایت آن، قیام مردم برای تحقق عدالت است: «لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ.» قرآن نمی‌فرماید پیامبران آمده‌اند تا صرفاً خودشان عدالت را برقرار کنند، بلکه می‌فرماید آمده‌اند تا مردم به پا خیزند و عدالت را برپا دارند. این تعبیر از جایگاه اساسی مردم در تحقق عدالت حکایت می‌کند. در اینجا باید به سه رکن نخست آیه و ارتباط آنها توجه کرد:

بینات؛ زیرساخت معرفتی و اقناع فکری جامعه

خداوند می‌فرماید: «بِالْبَيِّنَاتِ»؛ بینات به معنای دلایل روشن و حجت‌های آشکار است. جامعه برای حرکت در مسیر عدالت، به آگاهی، شناخت حق و قدرت تشخیص نیاز دارد. عدالت را نمی‌توان صرفاً با هیجان، احساسات یا دستورهای اداری محقق کرد؛ بلکه مردم باید نسبت به مبانی عدالت، حقوق خود و دیگران، وظایف اجتماعی و معیارهای تشخیص حق از باطل آگاهی پیدا کنند. از این جهت، یکی از مسئولیت‌های مهم نظام اسلامی، فراهم‌کردن زمینه روشنگری، آموزش، گفت‌وگوی عمومی و اقناع عقلانی جامعه است. در این چارچوب، اطلاع‌رسانی شفاف، تبیین درست تصمیم‌های کلان، تقویت سواد رسانه‌ای و فراهم‌کردن امکان گفت‌وگوی علمی و کارشناسی، از ضرورت‌های حکمرانی مطلوب به شمار می‌روند.

کتاب و میزان؛ زیرساخت حقوقی و معیار عدالت

قرآن می‌فرماید: «وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ»؛ کتاب، بیانگر هدایت و قانون الهی است و میزان، معیار تشخیص حق و عدالت. در نظام اسلامی، اداره جامعه باید بر مبنای قانون، معیارهای روشن و ضوابط عادلانه صورت گیرد. قانون‌گذاری و اجرای قانون نباید تابع سلیقه اشخاص، قدرت گروه‌ها یا منافع مقطعی باشد. میزان نیز اقتضا می‌کند که عملکرد افراد و نهادها با معیارهای روشن سنجیده شود و هیچ فرد یا مجموعه‌ای به دلیل برخورداری از قدرت، از پاسخ‌گویی و نظارت مصون نباشد. از این منظر، قانون‌مداری، عدالت قضایی، شفافیت، نظارت مؤثر و مقابله با تبعیض، از الزامات تحقق «کتاب و میزان» در عرصه حکمرانی است.

قیام مردم برای قسط؛ فاعلیت عمومی در تحقق عدالت

تعبیر «لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»، جایگاه مردم را از سطح حمایت‌کنندگان منفعل به سطح کنشگران عدالت ارتقا می‌دهد. مردم در منطق این آیه، موضوع اداره جامعه نیستند؛ بلکه در تحقق عدالت نقشی فعال دارند. این مشارکت می‌تواند در عرصه‌های مختلف ظهور پیدا کند:

• مشارکت در تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری عمومی؛
• نظارت بر عملکرد مسئولان؛
• مطالبه‌گری قانونی و مسئولانه؛
• فعالیت‌های اقتصادی و تولیدی؛
• مشارکت در حل مسائل اجتماعی؛
• حضور در نهادهای مدنی و مردمی؛
• کمک به محرومان و رفع آسیب‌های اجتماعی؛
• صیانت از استقلال و امنیت کشور.

بنابراین، یکی از مهم‌ترین شاخصه‌های حکمرانی اسلامی آن است که مردم امکان واقعی و مؤثر برای مشارکت در تحقق عدالت را داشته باشند. این مشارکت نباید به حضور مقطعی مردم در مناسبت‌های ملی و مذهبی محدود شود؛ بلکه باید در ساختارهای اداره جامعه نیز جایگاه مشخصی داشته باشد.

حدید؛ اقتدار دفاعی و منافع مادی مردم

در ادامه آیه آمده است: «وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ»؛ قرآن کریم پس از بیان بینات، کتاب، میزان و قیام مردم برای قسط، از آهن سخن می‌گوید که دارای دو ویژگی است: نخست، «بأس شدید»؛ یعنی برخورداری از قدرت و توان بازدارنده. دوم، «منافع للناس»؛ یعنی برخورداری از منافع مادی و ظرفیت‌های تولیدی و صنعتی. این ترتیب، نکته مهمی در هندسه حکمرانی اسلامی دارد. جامعه‌ای که قصد تحقق عدالت و دفاع از حقوق خود را دارد، نمی‌تواند نسبت به قدرت دفاعی، استقلال اقتصادی، صنعت، فناوری و توان تولیدی بی‌تفاوت باشد. از یک سو، فقدان قدرت بازدارنده می‌تواند جامعه را در برابر تجاوز و سلطه‌گری آسیب‌پذیر سازد و از سوی دیگر، فقدان توان اقتصادی و صنعتی، زمینه وابستگی و تضعیف رفاه عمومی را فراهم می‌کند. اما قدرت در منطق این آیه، هدف مستقل نیست؛ بلکه در منظومه‌ای قرار گرفته که غایت آن اقامه قسط و تأمین منافع مردم است. از این رو، می‌توان گفت: قدرت بدون عدالت، از مسیر حکمرانی الهی فاصله می‌گیرد و عدالت بدون قدرت و توان اقتصادی نیز در برابر موانع داخلی و خارجی آسیب‌پذیر می‌شود. این مسئله برای جمهوری اسلامی اهمیت راهبردی دارد. توسعه قدرت دفاعی، پیشرفت علمی، رشد فناوری، تقویت تولید ملی و افزایش تاب‌آوری اقتصادی باید در نهایت به برپایی عدالت، اجرای احکام الهی، حفظ استقلال ملی، تأمین امنیت و بهبود زندگی مردم کمک کند.

نصرت الهی و مسئولیت انسان در دوران غیبت

در پایان آیه آمده است: «وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ»؛ این عبارت به مسئولیت انسان‌ها در یاری دین خدا و پیامبران اشاره دارد. خداوند بی‌نیاز از یاری انسان‌هاست؛ اما میدان زندگی اجتماعی و تاریخی را عرصه‌ای برای ظهور ایمان، مسئولیت‌پذیری و انتخاب آگاهانه انسان‌ها قرار داده است. در این چارچوب، دوران غیبت نیز دوران تعطیلی مسئولیت اجتماعی و سیاسی مؤمنان نیست. بلکه مؤمنان باید با تکیه بر هدایت‌های الهی، معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام و تشخیص عقلانی شرایط زمان، برای تحقق عدالت، حفظ دین و صیانت از جامعه اسلامی تلاش کنند. از این منظر، تشکیل و تقویت ساختارهای اجتماعی و سیاسی عدالت‌محور، بخشی از ظرفیت کنشگری جامعه ایمانی در عصر غیبت است.

نسبت هسته مؤمنان پیشرو با مشارکت عمومی مردم

یکی از مباحث مهم در تحلیل جامعه اسلامی، نسبت میان گروه‌های مؤمن و پیشرو با عموم مردم است. واقعیت اجتماعی نشان می‌دهد که در بسیاری از حرکت‌های تاریخی، همه افراد جامعه به یک اندازه از آمادگی، انگیزه و شناخت برخوردار نیستند. در برخی شرایط، گروهی از افراد با ایمان، آگاهی و مسئولیت‌پذیری بیشتر، نقش پیشرو و پیشران را بر عهده می‌گیرند و زمینه حرکت سایر بخش‌های جامعه را فراهم می‌کنند. قرآن کریم در آیه ۶۵ سوره انفال می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ.» ترجمه: «اى پيامبر، مؤمنان را بر جهاد تشويق كن؛ [زيرا] اگر در ميان شما بيست نفر شكيبا باشند بر دويست تن چيره مى‌شوند، و اگر در ميان شما صد تن [شكيبا] باشند، بر هزار تن از كافران پيروز مى‌گردند؛ زيرا آنها مردمى هستند كه نمى‌فهمند.» این آیه، در سیاق جنگ و مقاومت، بر اهمیت صبر و استقامت گروه مؤمنان تأکید می‌کند. در آیه ۶۶ همین سوره نیز متناسب با شرایط و توان جامعه، نسبت مذکور تخفیف داده می‌شود: «الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ.» ترجمه: «[البتّهّ‌] اكنون خدا بر شما تخفيف داده و [اين تخفيف از آن روست] كه دانسته است در ميان شما سستى است، بنابراين [با اين تخفيف] اگر در ميان شما يكصد تن شكيبا باشد بر دويست تن چيره مى‌شوند و اگر از شما يك هزار نفر باشند با اجازه پروردگار بر دوهزار نفر چيره مى‌شوند [و] خدا با شكيبايان است.» فارغ از بحث‎های فقهی جهاد پیرامون این دو آیه یا بحث‌های تفسیری و علوم قرآنی مبنی نسخ یا عدم نسخ آیۀ نخست به سبب آیه دوم، می‌توان از این دو آیه به اهمیت کیفیت ایمان، صبر، آمادگی و توانمندی در کنش جمعی پی برد. در تحلیل حکمرانی، این مضمون ظرفیت تبیین نقش گروه‌های مؤمن و پیشرو را دارد؛ گروه‌هایی که می‌توانند در شرایط دشوار، پیشگام دفاع از استقلال، حفظ ارزش‌ها و پیشبرد برنامه‌های اصلاحی باشند. بااین‌حال، از این آیات نمی‌توان نتیجه گرفت که مشارکت عمومی باید به گروه محدودی از افراد مؤمن منحصر شود یا سایر مردم از حق مشارکت در سرنوشت جامعه محروم باشند، بلکه باید همگان حضور فعال داشته باشند؛ لکن واقعیت میدان و تفاوت روحی، جسمی، تربیتی و علمی و بصیرتی افراد آنگونه است که همگان امکان ندارد به طور خودجوش پا در میدان نهند؛ بلکه همیشه باید عده‌ای نقش یک فعال و کنشگر یا رهبر را داشته باشند و پیشاپیش سایرین حرکت نمایند. این امر، دارای مراتب است مثلاً ممکن است فردی در میدان نظامی به عنوان فرمانده خرد به خوبی رفتار کند اما برای ایکه فرمانده خوبی در همان میدان محدود باشد باید دارای رهبر و فرماندهی باشد که او را از موضع قوی‌تر و بالاتری فرماندهی نماید و همین مراتب ادامه می‌یابد تا به اطاعت مطلق از معصوم و در ادامه به اطاعت مطلق از خالق یکتا می‌رسد. این مراتب تشکیکی در عرض هم نیستند، بلکه در طول یکدیگر قرار دارند که در نهایت باید منجر به اطاعت از پرورگار شود و این همان نظام ولایی است که در جمهوری اسلامی جریان یافته است. ا این اوصاف باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت:

• نقش پیشرو و پیشران گروه‌های برخوردار از آمادگی و تعهد بیشتر؛
• حق و جایگاه عمومی مردم در تحقق عدالت و اداره جامعه.

آیه ۲۵ سوره حدید، غایت را قیام «الناس» برای قسط معرفی می‌کند. بنابراین، گروه‌های پیشرو باید زمینه‌ساز مشارکت گسترده‌تر مردم باشند، نه جایگزین آنان. در این چارچوب، مفهوم هسته مؤمنان پیشرو زمانی با منطق قرآنی سازگار است که سه ویژگی داشته باشد:

1. برخورداری از ایمان، تقوا، آگاهی و مسئولیت‌پذیری.
2. در برابر عموم مردم احساس مسئولیت کنند و خود را از آنان جدا ندانند.
3. با رفتار اخلاقی، خدمت، کارآمدی و اقناع عقلانی، زمینه همراهی و مشارکت سایر گروه‌های اجتماعی را فراهم سازند.

بنابراین، نقش گروه‌های پیشرو، ایجاد جاذبه و ظرفیت برای گسترش عدالت و همبستگی است؛ نه ایجاد انحصار در قدرت یا تقسیم جامعه به خودی و غیرخودی بر اساس میزان همراهی سیاسی. این تفکیک برای شرایط کنونی جمهوری اسلامی بسیار مهم است؛ زیرا کشور هم به نیروهای مؤمن، متعهد و پای‌کار نیاز دارد و هم به مشارکت همه ظرفیت‌های انسانی، علمی، اقتصادی و اجتماعی ملت ایران. هسته مؤمن و پیشرو باید پیشران وحدت و عدالت باشد، نه مرز محدودکننده مشارکت عمومی.

بخش چهارم: سیره معصومان و الزامات مردم‌داری و اقناع در حکمرانی

سیره امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛ واقع‌بینی در اصلاحات و ضرورت همراهی اجتماعی

برای فهم دقیق‌تر نسبت میان آرمان‌های الهی و واقعیت‌های اجتماعی، بررسی سیره معصومان علیهم‌السلام اهمیت ویژه‌ای دارد. امیرالمؤمنین علیه‌السلام در روایتی که در کتاب کافی نقل شده است، درباره شرایط جامعه پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و دشواری اصلاح برخی رویه‌های شکل‌گرفته می‌فرمایند: «قد عملت الولاة قبلي أعمالا خالفوا فيها رسول الله صلى الله عليه وآله متعمدين لخلافه ناقضين لعهده مغيرين لسنته ولو حملت الناس على تركها وحولتها إلى مواضعها وإلى ما كانت في عهد رسول الله صلى الله عليه وآله لتفرق عني جندي حتى أبقى وحدي أو قليل من شيعتي الذين عرفوا فضلي وفرض إمامتي من كتاب الله عز وجل وسنة رسول الله صلى الله عليه وآله.» (کافی، ج ۸، ص ۵۹) ترجمه: «حاکمان پیش از من، کارهایی انجام دادند که در آن‌ها عمداً با پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله مخالفت کردند؛ پیمان او را نقض نمودند و سنت و روش او را تغییر دادند. اگر من مردم را وادار می‌کردم که آن کارها را ترک کنند و آن‌ها را به جایگاه اصلی‌شان بازمی‌گرداندم و به همان صورتی درمی‌آوردم که در زمان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله بودند، سپاهیانم از اطرافم پراکنده می‌شدند؛ تا آنجا که تنها می‌ماندم، یا فقط گروه اندکی از شیعیانم در کنارم باقی می‌ماندند؛ همان کسانی که فضیلت مرا شناخته‌اند و وجوب امامت مرا از کتاب خداوند عزوجل و سنت پیامبرش صلی‌الله‌علیه‌وآله دریافته‌اند.» مضمون سخن آن حضرت این است که برخی حاکمان پیشین، آگاهانه رویه‌هایی برخلاف سنت پیامبر ایجاد کرده بودند و اگر ایشان می‌خواستند همه آن رویه‌ها را فوراً به وضعیت زمان پیامبر بازگردانند، بخشی از نیروهای همراهشان از اطراف ایشان پراکنده می‌شدند. این روایت از چند جهت در تحلیل حکمرانی اهمیت دارد: نخست؛ ضرورت شناخت ظرفیت واقعی جامعه اصلاحات اجتماعی و سیاسی صرفاً با تشخیص درست هدف به نتیجه نمی‌رسند؛ بلکه باید ظرفیت جامعه، آمادگی مردم، پیامدهای احتمالی و شرایط اجرای اصلاحات نیز مورد توجه قرار گیرد. دوم؛ ضرورت اولویت‌بندی در اصلاحات همه اصلاحات را نمی‌توان بدون توجه به شرایط، با یک سرعت و شیوه اجرا کرد. گاهی لازم است برخی اقدامات با برنامه‌ریزی تدریجی و پس از فراهم شدن زمینه‌های اجتماعی انجام شوند. سوم؛ اهمیت حفظ سرمایه اجتماعی اگر شیوه اجرای اصلاحات به‌گونه‌ای باشد که موجب گسست نیروهای اجتماعی و از بین رفتن ظرفیت همکاری شود، ممکن است دستیابی به اهداف بلندمدت دشوارتر گردد. دلالت قابل اتکای روایت، توجه به واقعیت اجتماعی، شناخت ظرفیت مردم و ضرورت تدبیر در اجرای اصلاحات است که این مسئله برای جمهوری اسلامی نیز اهمیت دارد. امروز کشور با مجموعه‌ای از مسائل پیچیده اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و مدیریتی روبه‌روست. اصلاح نظام اداری، مبارزه با فساد، اصلاح ساختار اقتصادی، بهبود سیاست‌های فرهنگی و افزایش کارآمدی دستگاه‌ها، بدون شناخت دقیق شرایط جامعه و مشارکت مردم، با دشواری مواجه خواهد شد. ازاین‌رو، اصلاحات باید هم از جهت مبانی و اهداف روشن باشند و هم از جهت روش اجرا، واقع‌بینانه، مرحله‌بندی‌شده و متناسب با ظرفیت‌های اجتماعی طراحی شوند.

سیره امام حسن مجتبی علیه‌السلام؛ تقدم مصالح عمومی و حفظ جان مردم

یکی از مهم‌ترین جلوه‌های واقع‌بینی در حکمرانی اسلامی، تصمیم امام حسن مجتبی علیه‌السلام درباره صلح با معاویه است. در نقل مربوط به موضع‌گیری آن حضرت در برابر شرایط جنگ، آمده است: «أما والله ما ثنانا عن قتال أهل الشام شك ولا ندم وإنما كنا نقاتل أهل الشام بالسلامة والصبر فشيبت السلامة بالعداوة والصبر بالجزع وكنتم في مبتدئكم إلى صفين ودينكم أمام دنياكم وقد أصبحتم ودنياكم أمام دينكم وكنا لكم وكنتم لنا فصرتم الآن كأنكم علينا ... وإن معاوية قد دعا إلى أمر ليس فيه عز ولا نصفة فإن أردتم الموت رددناه إليه وحكمناه إلى الله وإن أردتم الحياة قبلناه وأخذنا بالرضا فناداه القوم البقية البقية.» (نزهة الناظر و تنبيه الخاطر، ص ۷۷ـ۷۸) ترجمه: «به خدا سوگند، آنچه ما را از جنگیدن با اهل شام بازداشت، نه شک و تردید بود و نه پشیمانی؛ بلکه ما با اهل شام در حالی می‌جنگیدیم که سلامت و مدارا را با دشمنی درنیامیخته بودیم و صبر و شکیبایی‌مان با بی‌تابی آمیخته نشده بود. اما شما، در آغاز حرکت به سوی صفین، دینتان را پیشاپیش دنیایتان قرار داده بودید؛ ولی امروز چنان شده‌اید که دنیایتان را پیشاپیش دینتان قرار داده‌اید. ما در گذشته برای شما بودیم و شما نیز برای ما؛ اما اکنون کارتان به جایی رسیده که گویی در برابر ما و علیه ما قرار گرفته‌اید... و همانا معاویه شما را به امری فراخوانده است که نه عزتی در آن است و نه انصاف و عدالت. پس اگر خواهان مرگ و جنگ هستید، ما دعوت او را به خودش بازمی‌گردانیم و داوری را به خداوند واگذار می‌کنیم؛ و اگر خواهان زندگی هستید، پیشنهاد او را می‌پذیریم و آنچه را مورد رضایت شماست، اختیار می‌کنیم. در این هنگام، مردم فریاد زدند:«بقا و زندگی. بقا و زندگی.» در این بیان، امام حسن علیه‌السلام به تغییر وضعیت همراهی اجتماعی و کاهش آمادگی مردم برای ادامه جنگ اشاره می‌کنند و از آنان می‌خواهند موضع خود را درباره ادامه نبرد یا پذیرش صلح روشن کنند. در نقل دیگری، آن حضرت درباره انگیزه خود از صلح می‌فرمایند: «إن معاوية نازعني حقا هو لي فتركته لصلاح الأمة وحقن دمائها وقد بايعتموني على أن تسالموا من سالمت وقد رأيت أن أسالمه وقد بايعته ورأيت أن ما حقن الدماء خير مما سفكها وأردت صلاحكم وأن يكون ما صنعت حجة على من كان يتمنى هذا الأمر.» (انساب الأشراف، ج ۳، ص ۴۳) ترجمه: «همانا معاویه در حقی که از آنِ من بود، با من به نزاع برخاست؛ پس من آن حق را به خاطر صلاح و مصلحت امت و حفظ خون مسلمانان واگذار کردم. و شما با من بیعت کرده‌اید بر این اساس که با هر کسی که من صلح کنم، شما نیز صلح کنید. ازاین‌رو، مصلحت را در آن دیدم که با او صلح کنم و با او پیمان صلح بستم. و به این نتیجه رسیدم که آنچه موجب حفظ خون‌ها و جلوگیری از خون‌ریزی می‌شود، بهتر از چیزی است که خون‌ها را بر زمین می‌ریزد. من صلاح و خیر شما را خواستم و نیز خواستم آنچه انجام دادم، حجت و دلیلی باشد بر ضد کسانی که در پی دستیابی به این امر (حکومت و خلافت) بودند.» مضمون این سخن آن است که امام حسن علیه‌السلام تصمیم خود را در چارچوب مصلحت امت، حفظ جان مردم و جلوگیری از خون‌ریزی تبیین می‌کنند. همچنین در پاسخ به ابوسعید عقیصا، درباره علت صلح آمده است: «يا أبا سعيد علة مصالحتي لمعاوية علة مصالحة رسول الله صلى الله عليه وآله لبني ضمرة وبني أشجع ولأهل مكة حين انصرف من الحديبية ... ولو لا ما أتيت لما ترك من شيعتنا على وجه الأرض أحد إلا قتل.» (علل الشرائع، ج ۱، ص ۲۱۵) ترجمه: «اباسعید! علت صلح من با معاویه، همان علت صلح رسول خدا صلی الله علیه و آله با بنی‌صخره و بنی‌اشجع و اهل مکه است، چون از حدیبیه برگشت... و چنانچه من آن را انجام نمی‌دادم، همه‌ی شیعیان روی زمین را می‌کشتند.» این روایت نیز در تبیین اهمیت حفظ جان پیروان و ظرفیت اجتماعی جامعه قابل توجه است. از مجموع این نقل‌ها چند اصل برای حکمرانی اسلامی قابل استخراج است: اصل اول: حفظ جان و مصالح عمومی از ملاحظات بنیادین تصمیم‌گیری است در شرایطی که ادامه یک مسیر، هزینه‌های سنگین انسانی و اجتماعی در پی داشته باشد، باید پیامدهای آن با دقت بررسی شود. اصل دوم: تصمیم‌گیری سیاسی نیازمند ارزیابی واقع‌بینانه توان جامعه است صرف برخورداری از حقانیت، برای دستیابی به نتیجه مطلوب در میدان عمل کافی نیست. بلکه واقعیت میدان، توان اجتماعی، انسجام نیروها، شرایط دشمن و پیامدهای تصمیم‌ها نیز باید مورد ارزیابی قرار گیرند. اصل سوم: صلح و مقاومت هر دو می‌توانند در شرایط خاص در خدمت یک هدف باشند ملاک اصلی، تشخیص درست وظیفه و انتخاب گزینه‌ای است که با حفظ اصول دینی، مصالح واقعی جامعه و شرایط زمان سازگار باشد. بنابراین، نباید صلح را همیشه نشانه ضعف و جنگ را همیشه نشانه اقتدار دانست. هر دو، در صورت تحقق شرایط شرعی و عقلایی، می‌توانند موضوع تصمیم‌گیری حکیمانه قرار گیرند. این مسئله برای جمهوری اسلامی اهمیت راهبردی دارد؛ زیرا در مسائل مرتبط با امنیت ملی، سیاست خارجی، مذاکرات، جنگ و صلح، تصمیم‌ها باید با ارزیابی دقیق منافع و مصالح عمومی، توان کشور، شرایط منطقه و حفظ استقلال و عزت ملی اتخاذ شوند و پر واضح است که از نظر فقهی اساس صلح و جنگ به دست ولی امر شرعی است که او با پس از مشاوره و شناخت واقعیت میدان و تشخیص مصالح باید دستور لازم مبنی بر صلح یا جنگ را صادر نماید و چارچوب آن را مشخص کند.

پاسخ‌گویی و اقناع مردم؛ بخشی از مسئولیت حکمرانی

یکی از نکات مهم در سیره امام حسن مجتبی علیه‌السلام، توضیح و تبیین تصمیم‌های مهم برای همراهان و پیروان است. در نقل دیگری آمده است که آن حضرت در پاسخ به سلیمان بن صرد خزاعی فرمودند:

«فإنكم شيعتنا وأهل مودتنا ومن نعرفه بالنصيحة والصحبة والاستقامة لنا وقد فهمت ما ذكرتم ... ولكني أشهد الله وإياكم أني لم أرد بما رأيتم إلا حقن دمائكم وإصلاح ذات بينكم ...» (الإمامة والسياسة، ج ۱، ص ۱۸۶)

ترجمه: «همانا شما شیعیان ما و اهل محبت و دوستی ما هستید؛ همان کسانی که ما آنان را به خیرخواهی، همراهی و هم‌نشینی، و پایداری و استقامت در راه خود می‌شناسیم. من آنچه را بیان کردید و مطرح ساختید، دریافتم... اما خداوند را شاهد می‌گیرم و شما را نیز گواه می‌گیرم که من از آنچه انجام دادم و شما آن را دیدید، هیچ هدفی جز حفظ خون‌های شما و اصلاح روابط و برطرف کردن اختلاف و دشمنی میان شما نداشتم.» در این سخن، امام ضمن توجه به انتقاد و پرسش همراهان، انگیزه و مصلحت مورد نظر خود را توضیح می‌دهند. همچنین در گزارشی از گفت‌وگوی امام حسین علیه‌السلام با امام حسن علیه‌السلام آمده است: «دخل الحسين عليه السلام على أخيه باكيا ثم خرج ضاحكا فقال له مواليه ما هذا قال أتعجب من دخولي على إمام أريد أن أعلمه فقلت ماذا دعاك إلى تسليم الخلافة فقال الذي دعا أباك فيما تقدم.» (مناقب آل أبي طالب، ابن شهرآشوب، ج ۴، ص ۳۵) «امام حسین علیه‌السلام در حالی که گریان بود، بر برادرش امام حسن علیه‌السلام وارد شد؛ سپس در حالی که خندان بود، از نزد ایشان بیرون آمد. اطرافیان و همراهانش به او گفتند: این چه حالتی است؟ (چرا با گریه وارد شدی و با خنده بیرون آمدی؟) فرمود: از این شگفت‌زده‌ام که نزد امامی وارد شدم، در حالی که می‌خواستم از او سؤال کنم و چیزی به او بیاموزم! با خود گفتم: چه چیزی تو را به واگذاری خلافت واداشت؟ اما او در پاسخ فرمود: همان چیزی که پیش‌تر پدرم را به آن واداشت.» این نقل، با توجه به مضمون گزارش، می‌تواند بر اهمیت رجوع مولی‌علیه به ولی و امام و پرسش درباره تصمیم‌های مهم دلالت داشته باشد؛ هرچند برای نتیجه‌گیری تفصیلی درباره حدود و ماهیت پاسخ‌گویی سیاسی، به بررسی سند و سیاق روایت نیاز است. از مجموعه این شواهد می‌توان یک اصل مهم مدیریتی و حکمرانی استخراج کرد: تصمیم درست، هنگامی که با تبیین مناسب و ارتباط صادقانه همراه نباشد، ممکن است در عرصه اجتماعی با سوءبرداشت، بی‌اعتمادی و کاهش همراهی مواجه شود. ازاین‌رو، مسئولان نظام اسلامی باید در تصمیم‌های مهم، به‌ویژه تصمیم‌هایی که مستقیماً بر زندگی مردم اثر می‌گذارند، چند وظیفه را جدی بگیرند:

• توضیح روشن مسئله و شرایط تصمیم‌گیری؛
• بیان مستند دلایل و ملاحظات کارشناسی؛
• شنیدن نقدها و پرسش‌های مردم؛
• تفکیک اطلاعات محرمانه از اطلاعاتی که باید در اختیار افکار عمومی قرار گیرد؛
• پذیرش مسئولیت پیامدهای تصمیم‌ها؛
• اصلاح تصمیم‌ها در صورت آشکار شدن خطا یا تغییر شرایط.

پاسخ‌گویی به مردم نباید صرفاً به اطلاع‌رسانی یک‌طرفه محدود شود. حکمرانی اسلامی نیازمند گفت‌وگوی دوسویه، شنیدن صدای جامعه و فراهم کردن امکان نقد و ارزیابی است. در این چارچوب، پرسشگری مردم نه‌تنها لزوماً نشانه ضعف اعتماد نیست، بلکه می‌تواند نشانه مشارکت و احساس مسئولیت اجتماعی باشد. البته باید میان نقد سازنده، مطالبه‌گری قانونی، تخریب، توهین و اقدام سازمان‌یافته برای اخلال در امنیت عمومی تفاوت گذاشت. همچنین مقابله با شایعه و اطلاعات دروغین باید با روش‌های قانونی، شفافیت و ارائه اطلاعات معتبر انجام شود؛ نه با محدود کردن غیرضروری گفت‌وگوی عمومی.

بخش پنجم: مسئولیت امروز و تکلیف آینده

فقه آینده و مسئولیت امروز در تحقق جامعه ایمانی مطلوب

یکی از مباحث مهمی که از مجموعه آیات و روایات مورد بحث قابل استخراج است، نسبت میان اخبار دینی درباره آینده و تکالیف عملی مؤمنان در زمان حاضر است. این مسئله را می‌توان در چارچوب بحثی با عنوان «فقه آینده» مورد بررسی قرار داد. مقصود از فقه آینده، بررسی مسئولیت‌ها و تکالیفی است که متعلق آنها ممکن است در آینده تحقق پیدا کند، اما فراهم‌کردن مقدماتشان از زمان حاضر ضرورت پیدا کند. برای روشن شدن موضوع، باید میان دو مسئله تفکیک کرد:

• زمان فعلیت تکلیف؛
• زمان تحقق متعلق تکلیف.

برای مثال، در مسئله حج، ممکن است وجوب حج پیش از فرارسیدن زمان انجام مناسک فعلی شود و بر اساس شرایط فقهی، برخی مقدمات آن نیز باید از قبل فراهم شوند. در مسائل اجتماعی نیز ممکن است جامعه برای دستیابی به یک هدف بلندمدت، از هم‌اکنون نیازمند برنامه‌ریزی، تربیت نیرو، اصلاح ساختارها و فراهم‌کردن مقدمات باشد. بر این اساس، اگر آیات و روایات معتبر از امکان تحقق جامعه‌ای برخوردار از محبت الهی، ولایت‌مداری، استقامت و عدالت خبر دهند، این آموزه‌ها می‌توانند در تعیین افق مطلوب و جهت‌دهی به مسئولیت‌های اجتماعی مؤمنان مؤثر باشند. در اینجا باید دو سطح از دلالت را از یکدیگر جدا کرد: سطح نخست: دلالت خبری و معرفتی آیات و روایات از وجود یا امکان تحقق جامعه‌ای با ویژگی‌های خاص خبر می‌دهند. سطح دوم: دلالت هدایتی و تکلیفی مؤمنان با توجه به مجموعه ادله دینی، باید در جهت تقویت ویژگی‌های مطلوب جامعه تلاش کنند. البته هر خبر از آینده، به‌خودی‌خود حکم وجوب شرعی ایجاد نمی‌کند. برای اثبات وجوب یک اقدام مشخص، باید ادله تکلیفی، ظهورات لفظی، قرائن و قواعد اصولی مربوط بررسی شوند. اما حتی در مواردی که حکم وجوب خاصی اثبات نشده باشد، می‌توان از این آموزه‌ها برای تعیین جهت‌گیری اخلاقی، فرهنگی و اجتماعی استفاده کرد. به عنوان نمونه ممکن است گفته شود جامعه اسلامی برای تقویت خود در بیست سال آینده، نیازمند فلان مقدار از برق است. در این شرایط باید دلت اسلامی تدبیری نماید تا این میزان از برق در آن بازۀ زمانی تأمین و تولید شود تا جامعه دچار مخاطرات گوناگون اقتصادی، شغلی و امنیتی نگردد. در نتیجه، مسئله فقط این نیست که آیا در آینده جامعه‌ای برخوردار از محبت الهی و عدالت و اقتدار شکل خواهد گرفت؛ بلکه این پرسش نیز اهمیت دارد که ما در زمان حاضر چه مسئولیتی برای فراهم‌کردن زمینه‌های تحقق آن داریم. برای جمهوری اسلامی، این مسئولیت می‌تواند در قالب برنامه‌ریزی بلندمدت برای تربیت نیروی انسانی صالح، توسعه عدالت، اصلاح ساختارهای حکمرانی، تقویت اعتماد عمومی و گسترش مشارکت مردمی دنبال شود.