تنظیمات
اندازه فونت :
چاپ خبر
حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمد عالم‌زاده نوری، عضو هیئت علمی پژوهشكده اخلاق و معنويت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مطرح کرد؛ فقه تربیت؛ دانشی مستقل برای کشف نظام تربیتی اسلام / عوامل و نهادهای تربیت اسلامی و جایگاه اجتماعی آن‌ها نظریه‌های تربیت، خارج از قلمرو فقه تربیت بوده و در حوزه دانش‌های پایه‌ای و بنیادین مانند «انسان‌شناسی اسلامی» و «معرفت‌شناسی اسلامی» جای می‌گیرند. برای مثال، بحث از «قوای نفس» و «ویژگی‌های سرشتی انسان» که می‌تواند مبنای یک نظریه تربیتی باشد، در «انسان‌شناسی» مطرح می‌شود، نه در خود علم تربیت؛ بنابراین، نظریه‌های تربیتی، جزء «مبانی» فقه تربیت محسوب می‌شوند که در دانش‌های دیگری (مانند انسان‌شناسی فلسفی، روان‌شناسی اسلامی) باید به آن‌ها پرداخته شود.

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، به نقل از فقه معاصر؛ حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمد عالم‌زاده نوری، عضو هیئت علمی پژوهشكده اخلاق و معنويت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، یکی از مهم‌ترین پژوهشگران و اساتید فقه اخلاق و تربیت کشور به شمار می‌رود. فارغ از مسئولیت حقوقی او به‌عنوان معاون تهذیب حوزه‌های علمیه، وی از پیشگامان پژوهش در فقه اخلاق و تربیت کشور است. با او پیرامون سرفصل‌ها و شبکه مسائل فقه تربیت و تفاوت این باب فقهی با ابواب فقهی مشابه، مانند فقه اخلاق و فقه آموزش‌وپرورش گفتگو کردیم. او به‌دقت به پرسش‌ها پاسخ داد و فقه تربیت را به‌روشنی ترسیم کرد. مشروح گفتگوی این استاد و پژوهشگر فقه اخلاق و تربیت، در پی می‌آید:

سوال: مراد از «فقه تربیت» چیست؟ تفاوت آن با عناوین فقهی مشابه، نظیر «فقه اخلاق»، «فقه تربیتی» و «فقه آموزش‌وپرورش» چیست؟

«فقه تربیت» دانشی است که به استخراج و فهم روشمند گزاره‌های تربیتی از منابع دینی (قرآن و سنت) با روش اجتهادی و فقاهتی می‌پردازد. به‌عبارت‌دیگر، همان‌گونه که «فقه اخلاق» در صدد کشف نظام ارزش‌های اخلاقی (خوب و بد) از منابع دین است، «فقه تربیت» در پی کشف نظام تربیتی اسلام شامل اهداف، اصول، روش‌ها، مراحل، عوامل و موانع تربیت از متون دینی است. فقه تربیت، فقه حول انسان است و در صدد استخراج نظام تربیتی (اهداف تربیت، اصول تربیت، روش‌های تربیت، مراحل تربیت، عوامل تربیت، موانع تربیت، ساحت‌های تربیت، برنامه‌های تربیت، نهادهای تربیت و…) و کشف و فهم روشمند گزاره‌های تربیتی از متون و منابع دینی است. در مورد تفاوت فقه تربیت با عناوین مشابه، باید گفت:

1. تفاوت «فقه تربیت» با «فقه اخلاق»:

این تفاوت، یکی از اساسی‌ترین تمایزات است. با تفکیک قائل‌شدن میان «اخلاق» و «تربیت اخلاقی»، مرز این دو دانش را به‌روشنی ترسیم می‌کند: علم اخلاق (و به‌تبع آن فقه اخلاق): به دنبال بیان ارزش انسان و صفات و افعال اختیاری اوست و درباره «خوبی و بدی» آنها داوری می‌کند. «فقه اخلاق» یعنی کشف این خوب و بدها (نظام ارزش‌ها) از منابع دینی با روش اجتهادی. متن تأکید می‌کند: «نظام اخلاق نظام ارزش‌های انسانی است و افعال و صفات اختیاری انسان را بر اساس درجه ارزش آن مرتب می‌گرداند». علم تربیت (و به‌تبع آن فقه تربیت): در صدد «تغییروتحول انسان به‌سوی کمال مطلوب» است و فرایند این تحول را تبیین می‌کند. متن می‌گوید: «نظام تربیت نظام تحول انسان است و ارزش‌ها را بر اساس فرایند عینی تحقق آن در جان آدمی مرتب می‌کند. اینکه پدیدآمدن کدام ارزش مقدم بر دیگری است و تحول انسان تابع چه سیری است… در نظام تربیت باید روشن شود». نتیجه: فقه اخلاق می‌گوید «صداقت خوب است» (کشف ارزش)، اما فقه تربیت می‌گوید «برای نهادینه‌کردن صداقت در وجود متربی، ابتدا باید اعتماد او را جلب کرد، سپس او را با الگوهای صادق آشنا ساخت و…» (کشف فرایند تحقق)؛ بنابراین، این دو دانش در طول هم قرار دارند، نه در عرض هم.

۲. تفاوت فقه تربیت با فقه تربیتی:

در ادبیات رایج، این دو اصطلاح معمولاً به‌جای یکدیگر به کار می‌روند. «فقه تربیتی» صفتی است برای «فقه» که آن را به حوزه تربیت مرتبط می‌کند و «فقه تربیت» بیان مضافٌ‌الیه همین معناست؛ بنابراین تفاوت ماهوی ندارند.

۳. تفاوت فقه تربیت با فقه آموزش‌وپرورش:

«تربیت» شامل ساحت‌های مختلفی از جمله تربیت عبادی، اخلاقی، اجتماعی، عقلانی و… است اما «آموزش‌وپرورش» عمدتاً ناظر به نظام رسمی و نهاد مدرسه است و زیرمجموعه‌ای از این مفهوم عام به شمار می‌رود؛ بنابراین، «فقه آموزش‌وپرورش» شاخه‌ای جزئی‌تر و کاربردی‌تر از «فقه تربیت» خواهد بود که به مسائل خاص نهاد تعلیم‌وتربیت رسمی (مدارس و دانشگاه‌ها) می‌پردازد.

سوال: گستره فقه تربیت تا کجاست؟ به دیگر سخن، چه سرفصل‌ها و مسائل مهمی ذیل آن تعریف می‌شود؟

به‌صراحت و به طور منظم، گستره و مسائل دانش فقه تربیت را در قالب مؤلفه‌های یک نظام تربیتی می‌توان ترسیم کرد. فقه تربیت باید به استخراج و تبیین موارد زیر از منابع دینی بپردازد. ۱. اهداف تربیت: کشف اینکه هدف غایی و اهداف میانی تربیت از منظر دین چیست. (مثلاً قرب الهی، عدالت‌ورزی، حیات طیبه) ۲. اصول تربیت: قواعد کلی و حاکم بر فرایند تربیت که باید در تمام مراحل رعایت شود. (مانند اصل تدریج، اصل مخاطب‌شناسی، اصل کرامت). ۳. روش‌های تربیت: شیوه‌ها و راهکارهای عملی برای رسیدن به اهداف تربیتی. (مانند روش موعظه، روش تشویق و تنبیه، روش الگویی، روش ایجاد عادت). ۴. مراحل تربیت: اینکه تربیت متناسب با سنین و دوره‌های رشد انسان چه فرایندی را طی می‌کند و در هر مرحله چه اقداماتی باید انجام شود. ۵. عوامل تربیت: شناسایی عوامل مؤثر در تربیت مانند خانواده، مدرسه، مسجد، رسانه و حکومت و تبیین نقش و وظایف هر یک. ۶. موانع تربیت: عواملی که مانع از تحقق اهداف تربیتی می‌شوند و باید شناسایی و رفع شوند. ۷. ساحت‌های تربیت: تربیت شامل ابعاد گوناگون وجود انسان است که باید به طور هماهنگ موردتوجه قرار گیرند. تربیت عبادی (اخلاق بندگی): رابطه با خدا تربیت اخلاقی: پرورش فضایل و زدودن رذایل تربیت فردی: رابطه با خود (جسم، ذهن و روح) تربیت اجتماعی: رابطه با دیگران در سطوح مختلف (خانواده، جامعه، جهان) تربیت معنوی و عرفانی: سیروسلوک برای رسیدن به شهود حق تربیت زیست‌محیطی: رابطه با طبیعت و سایر موجودات. ۸. نهادهای تربیت: بررسی نقش و وظایف نهادهایی مانند خانواده، مسجد، مدرسه و حکومت در فرایند تربیت و استخراج احکام و قواعد مربوط به هر یک.

سوال: در صورت تعریف فقه تربیت، به «رویکرد تربیتی به احکام فقهی»، آیا می‌توان گفت تمام ابواب فقهی، به‌عنوان سرفصل‌های آن قرار می‌گیرند؟ به دیگرسخن، آیا در این صورت، «فقه تربیت» معادل با «فقه» خواهد بود؟

خیر، بین «رویکرد تربیتی به احکام فقهی» و «فقه تربیت» می‌توان تمایز قائل شد. فقه موجود (فقه الاحکام) به بیان حداقل‌ها و مرزهای شرعی (واجب و حرام) می‌پردازد. موضوع آن، فعل مکلف و محمول آن، احکام خمسه است. فقه تربیت اما یک دانش مستقل با موضوع و مسائل خاص خود است. موضوع آن «فرایند تحول انسان» است، نه صرفاً یک فعل جزئی. اگر بخواهیم به تمام ابواب فقهی نگاهی «تربیتی» داشته باشیم و آثار تربیتی هر حکم (مثلاً حکم حجاب، حکم نماز، حکم جهاد) را بررسی کنیم، این کار یک «رویکرد» یا یک «نگاه» به فقه است که می‌تواند منجر به تولید دانشی به نام «فلسفه فقه تربیتی» یا «رویکرد تربیتی در فقه» شود. اما این رویکرد به معنای یکی‌شدن «فقه تربیت» با «تمام فقه» نیست. «فقه تربیت» یک حوزه مشخص و محدودتر است که به دنبال استخراج نظام تربیتی اسلام از منابع است. در این استخراج، از تمام ابواب فقهی به‌عنوان منابع و شواهد استفاده می‌شود، اما خود فقه تربیت، نظامی فراتر و کلان‌تر از جمع احکام پراکنده است. بنابراین، تمام ابواب فقهی می‌توانند مأخذ و منبع برای فقه تربیت باشند، اما سرفصل‌های فقه تربیت، عناوین کلان نظام تربیت (مانند روش‌ها، مراحل و…) هستند، نه صرفاً تکرار ابواب فقهی مانند «کتاب الطهاره» یا «کتاب‌البیع».

سوال: آیا فقه تربیت، تعداد مسائل لازم برای تشکیل یک باب فقهی را داراست یا آنکه یک بخش از یک باب فقهی فوقانی خواهد بود؟

فقه تربیت، یک باب فقهی است؛ اما با این توضیح که یک «باب» ساده نیست، بلکه یک «شاخه علمی» یا «حوزه دانشی» گسترده است که می‌تواند ابواب فرعی بسیاری را در بر گیرد. با گسترش مطالعات اخلاقی و تربیتی و توسعه و تراکم اطلاعات در این دو حوزۀ دانشی، ضروری است که این دو موضوع اعلام استقلال کرده و از یکدیگر جدا گردند؛ نظیر رخدادی که در تاریخ علم فقه شاهد آن هستیم؛ عالمان فقه در ابتدا بسیاری از مسائل اصولی و رجالی را بر حسب نیاز لابه‌لای مباحث فقهی طرح می‌کردند؛ اما به‌مرور و با انباشت مباحث اصولی و رجالی، تفاوت جوهری میان این موضوعات با مباحث فقهی آشکار گشت. پس از این تفطن، دانشمندان، مباحث علم اصول و رجال را از دل دانش فقه بیرون کشیده و ذیل دانشی مستقل قرار دادند. این استدلال نشان می‌دهد که: ۱. حجم و انبوه مسائل مرتبط با تربیت در متون دینی، بسیار زیاد است. ۲. این مسائل ماهیت و سنخ مستقلی دارند (بحث از فرایند تحول، نه صرفاً حکم یک فعل). ۳. بنابراین، این مسائل صرفاً یک باب فرعی در دل فقه موجود نیستند، بلکه شایستگی آن را دارند که به‌عنوان یک «دانش» یا «شاخه علمی» مستقل (در عرض فقه‌الاحکام) قلمداد شوند؛ لذا «فقه تربیت» نه‌تنها یک باب، بلکه مجموعه‌ای از ابواب و مسائل است که خود می‌تواند به شاخه‌های فرعی‌تری مانند «فقه تربیت اخلاقی»، «فقه تربیت عبادی» و… تقسیم شود.

سوال: آیا مسائلی نظیر شیوه‌های تربیت، نظریه‌های تربیت، آثار تربیتی احکام فقهی، رویکرد تربیتی در بیان احکام و… در زمره مسائل فقه تربیت قرار می‌گیرند یا خارج از آن هستند؟

این مسائل درون قلمرو فقه تربیت قرار می‌گیرند. همان‌طور که در تعریف فقه تربیت آمد، یکی از مهم‌ترین ارکان آن، استخراج «روش‌های تربیت» از منابع دینی است. متن این روش‌ها را از جمله مؤلفه‌های اصلی نظام تربیتی می‌داند که فقه تربیت باید به آن بپردازد. اما نظریه‌های تربیت، خارج از قلمرو فقه تربیت بوده و در حوزه دانش‌های پایه‌ای و بنیادین مانند «انسان‌شناسی اسلامی» و «معرفت‌شناسی اسلامی» جای می‌گیرند. برای مثال، بحث از «قوای نفس» و «ویژگی‌های سرشتی انسان» که می‌تواند مبنای یک نظریه تربیتی باشد، در «انسان‌شناسی» مطرح می‌شود، نه در خود علم تربیت؛ بنابراین، نظریه‌های تربیتی، جزء «مبانی» فقه تربیت محسوب می‌شوند که در دانش‌های دیگری (مانند انسان‌شناسی فلسفی، روان‌شناسی اسلامی) باید به آن‌ها پرداخته شود. در مورد آثار تربیتی احکام فقهی باید گفت: این مسائل نیز به طور مستقیم در قلمرو فقه تربیت نیستند. آن‌ها می‌توانند موضوع یک دانش دیگر با عنوان «رویکرد تربیتی به فقه» یا «فلسفه فقه تربیتی» باشند. در این نگاه، احکام فقهی (مانند وجوب حجاب یا حرمت ربا) به‌عنوان «واقعیت» در نظر گرفته می‌شوند و سپس آثار و کارکردهای تربیتی آن‌ها در فرد و جامعه بررسی می‌گردد. این یک مطالعه «فرا فقهی» یا «تحلیل ثانویه» است. رویکرد تربیتی در بیان احکام نیز خارج از تعریف اصلی فقه تربیت است و بیشتر به «روش‌شناسی استنباط» و «فلسفه فقه» مرتبط می‌شود. این بحث در پی پاسخ به این پرسش است که آیا فقیه باید هنگام استنباط و بیان حکم، شرایط و ویژگی‌های مخاطب (متربی) را در نظر بگیرد و حکم را به‌گونه‌ای بیان کند که اثر تربیتی بهتری داشته باشد؟ این موضوع می‌تواند یکی از مباحث «اصول فقه» یا «فلسفه فقه» قرار گیرد.

© 2026 تمام حقوق این سایت برای پایگاه خبری مفتاح انسانی اسلامی محفوظ می باشد.