به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، محمد دلاورجو، پژوهشگر حوزه مبانی علوم انسانی، در یادداشتی اختصاصی برای پایگاه خبری علوم انسانی مفتاح به بررسی ابعاد جنگ شناختی از دیدگاه قرآن پرداخت و بررسی کرد که چگونه “مدیریت ادراک” و “تولید رعب” برتری راهبردی ایجاد کرده و بر ابعاد فیزیکی غلبه می‌کند.

درآمد: عبور از فیزیکِ جنگ به هندسه ادراک

در ادبیات کلاسیک راهبردی و نظریات نظامی مدرن، جنگ عموماً به عنوان پدیده‌ای سخت و متکی بر «تحمیل اراده از طریق اِعمال خشونت فیزیکی» تعریف می‌شود. در این پارادایم، قدرت عمدتاً با شاخص‌های کینتیک (جنبشی)، حجم آتش و ظرفیت‌های مادی سنجیده می‌شود. با این حال، بازخوانی دکترین امنیتی ـ نظامی قرآن نشان می‌دهد که در منطق قرآنی، نقطه ثقل نبرد صرفاً در میدان فیزیکی تعریف نمی‌شود، بلکه به‌طور معناداری به «میدان شناختی و ادراکی» نیز انتقال می‌یابد. در این چارچوب، پیش از آنکه سلاح‌ها در میدان درگیر شوند، این اراده‌ها، تصورات و دستگاه‌های محاسباتی بازیگران هستند که وارد میدان رقابت می‌شوند. بر این اساس، قرآن علاوه بر ابعاد مادی قدرت، به صورت نظام‌مند بر مدیریت ادراک، حفظ روحیه جبهه خودی و ایجاد اختلال روانی در جبهه مقابل تأکید می‌کند. این یادداشت درصدد است با استناد به مجموعه‌ای از آیات کلیدی قرآن کریم نشان دهد که در دکترین نظامی اسلام، «مدیریت ادراک» و تولید «رُعب» می‌تواند به‌عنوان یکی از سازوکارهای مهم بازدارندگی و برتری راهبردی در میدان عمل کند.

۱. مصونیت‌بخشی شناختی: مدیریت «خوف» در جبهه خودی

نخستین گام در منطق جنگ شناختی قرآن، خنثی‌سازی عملیات روانی دشمن از طریق ایجاد نوعی «مصونیت ادراکی» در جامعه مؤمنان است. در بسیاری از موقعیت‌های جنگی، دشمن تلاش می‌کند با بزرگ‌نمایی توانمندی‌ها و بسیج نیروهای خود، تصویری از قدرت شکست‌ناپذیر ارائه دهد تا روحیه جبهه مقابل را تضعیف کند. قرآن این تکنیک عملیات روانی را آشکار ساخته و واکنش مطلوب در برابر آن را تبیین می‌کند: «الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ» (آل عمران: ۱۷۳) همان کسانی که مردم به ایشان گفتند: «لشگری انبوه از مردم برای [جنگ با] شما گرد آمده‌اند، پس از آنان بترسید!» اما [این تهدید] بر ایمانشان افزود و گفتند: «خدا ما را بس است و او نیکو حمایتگری است.» در این آیه، تلاش برای القای ترس به‌عنوان یک ابزار جنگ روانی معرفی شده است؛ اما واکنش مطلوب مؤمنان نه فروپاشی ذهنی و روحی، بلکه تقویت ایمان و اعتماد به خداوند است. بدین ترتیب قرآن نشان می‌دهد که نخستین مرحله در مقابله با فشار روانی دشمن، تثبیت دستگاه محاسباتی جبهه خودی است. در ادامه، قرآن انحصار خشیت در مبدأ الهی را به‌عنوان یکی از پایه‌های استقلال روانی و راهبردی معرفی می‌کند: «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ» (مائده: ۳) امروز کافران از [آسیب زدن به] دین شما ناامید شدند؛ پس از آنان نترسید و از من بترسید. این آیه زمانی نازل می شود که دو امپراطوری بزرگ در شرق و غرب، جهان اسلام را در برگرفته است و اصطلاحا مسلمانان در محاصره این دو امپراطوری عظیم است. قرآن بعد از تعیین ولایت و تثبیت آن، دیگر خطری را متوجه اصل و اساس اسلام نمی بیند بلکه جامعه را به ترس و تقوای الهی دعوت می‌کند.  همچنین قرآن منشأ بسیاری از عملیات‌های ترساننده را خروج از ایمان و تحت سلطه نظام ولایت شیطانی تحلیل می‌کند: «إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ» (آل عمران: ۱۷۵) بر این اساس، قرآن درصدد است ترس از مقوله ولایت الله به مقوله ولایت شیطان انتقال دهد. در این صورت هنگامی که ترس از غیر خدا از دستگاه ادراکی جامعه مؤمنان حذف شود، یکی از مهم‌ترین ابزارهای فشار روانی دشمن عملاً کارایی خود را از دست می‌دهد.

۲. اصالت «تَرهیب» در نسبت با «تجهیز»

یکی از ظریف‌ترین نکات راهبردی قرآن در تحلیل قدرت نظامی، تبیین رابطه میان «آمادگی مادی» و «اثر بازدارنده روانی» آن است. این رابطه در آیه مشهور سوره انفال چنین بیان شده است: «وَأَعِدُّوا لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ…» (انفال: ۶۰) و هر چه در توان دارید از نیرو و اسب‌های آماده بسیج کنید تا با آن دشمن خدا و دشمن خود را بترسانید. در این آیه، فرمان به «اِعداد قوّه» (آماده‌سازی قدرت مادی) به‌وضوح با کارکردی مشخص پیوند داده شده است؛ کارکردی که در عبارت «تُرْهِبُونَ بِهِ» بیان شده است. بدین معنا که یکی از کارکردهای اصلی آمادگی نظامی، ایجاد نوعی بازدارندگی روانی در دشمن است. این نکته به معنای نفی نقش ابزارهای مادی در جنگ نیست، بلکه نشان می‌دهد که در منطق قرآنی، ارزش راهبردی قدرت سخت تنها در کاربرد مستقیم آن خلاصه نمی‌شود، بلکه در تأثیر ادراکی و بازدارنده آن یعنی ترس و رهب جلوه می‌یابد. به بیان دیگر، آمادگی نظامی علاوه بر کارکرد عملیاتی، کارکردی شناختی نیز دارد؛ کارکردی که می‌تواند محاسبات دشمن را تحت تأثیر قرار داده و او را از ورود به رویارویی مستقیم باز دارد و یا در صورت رویارویی آنها را به شکست بکشاند. در این چارچوب، یکی از سطوح مهم پیروزی راهبردی آن است که قدرت نظامی یک جبهه پیش از آنکه در میدان نبرد به کار گرفته شود، در سطح ادراکی و محاسباتی دشمن اثر بگذارد و اراده او را برای رویارویی تضعیف کند؛ و اگر آنها به هر دلیلی وارد رویایی مستقیم شدند از ادامه آن منصرف شوند.

۳. هستی‌شناسی «رُعب»؛ سازوکار فروپاشی روانی دشمن

قرآن در کنار تأکید بر آمادگی و ثبات روحی جبهه مؤمنان و نقش آنان در ایجاد رعب در دل دشمنان با استفاده از سازوبرگ‌های نظامی، از نقش خود در این پدیده‌ سخن می‌گوید که در آن رعب و اضطراب در دل دشمنان می‌افکند. خداوند این پدیده را به خود نسبت می دهد. این پدیده در چندین آیه مورد اشاره قرار گرفته است: «سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ…» (انفال: ۱۲) به زودی در دل‌های کافران وحشت می‌افکنم… در ادامه آیه، این وضعیت با درگیری نظامی همراه می‌شود که نشان می‌دهد فروپاشی روانی می‌تواند زمینه‌ساز شکست فیزیکی نیز گردد. نمونه‌ای دیگر از این وضعیت در سوره حشر توصیف شده است: «وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُم بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ» (حشر: ۲) و در دل‌هایشان وحشت افکند، [به گونه‌ای که] خانه‌های خود را با دست خویش و دست مؤمنان ویران می‌کردند… این توصیف نشان می‌دهد که گاه اختلال روانی و فروپاشی روحی می‌تواند به رفتارهای خودتخریبی در جبهه دشمن منجر شود. قرآن در جای دیگری نیز به فروریختن استحکامات دشمن در پی چنین وضعیتی اشاره می‌کند: «وَأَنزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُم مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِن صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ…» (احزاب: ۲۶) و کسانی از اهل کتاب را که پشتیبان آنان بودند از دژهایشان به زیر آورد و در دل‌هایشان وحشت افکند… مجموع این آیات نشان می‌دهد که در منطق قرآنی، رعب به‌عنوان یکی از مهمترین سازوکارهای تضعیف اراده و انسجام دشمن -چه در میدان و چه پیش از نبرد- است؛ سازوکاری که وزن آن در نظام محاسباتی دشمن بسیار بالاست و در صورت بروز درگیری منجر به زمینه‌سازی شکست نظامی  می‌شود.

نتیجه‌گیری

بر اساس مجموعه آیات بررسی‌شده، می‌توان گفت که قرآن در جنگ میان حق و باطل در کنار توجه به ابعاد مادی قدرت، به صورت قابل توجهی بر ابعاد روانی و ادراکی نبرد نیز تأکید دارد. در این چارچوب، آمادگی نظامی (اِعداد قوّه)، حفظ ثبات روحی جامعه مؤمنان، و ایجاد اثر بازدارنده در ذهن دشمن، به‌صورت یک منظومه به هم پیوسته عمل می‌کنند. بر این اساس، مفهوم «رعب» در قرآن یکی از مهمترین مؤلفه‌های اصلی در میدان نبرد است؛ مؤلفه‌ای که ما را بیش از پیش به قدرت جنگ شناختی، جنگ بین الاذهان و جنگ روانی رهنمون می‌سازد. مولفه ای که به جد دست برتر مومنان را در جنگ با کفار نشان می دهد. (و لاتهنوا و لاتحزنوا و انتم الاعلون ان کنتم مومنین). حال اگر مومنان از این مولفه برتر ساز استفاده کنند پیروزی قطعی با ایشان است. اما اگر به هر دلیل کوتاهی در آن انجام شود ظفر و نصرت الهی را از دست خواهند داد. بنابراین بررسی آیات قرآنی به وضوح به ما نشان می‌دهد که تحلیل جنگ صرفاً به سطح ابزارهای مادی محدود نمی‌شود، بلکه شامل لایه‌های عمیق‌تری از روان‌شناسی جمعی، ادراک تهدید و پایداری اراده نیز هست که ان شاء الله در یادداشت بعدی به بررسی ابعاد آن یعنی معادلات قدرت در قرآن خواهیم پرداخت.