به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران با همکاری مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی نخستین نشست از سلسله‌نشست‌های علمی - تخصصی با عنوان «اتحاد و انسجام ایرانیان و مسئولیت اجتماعی گروه‌های صنفی» را با تمرکز بر «اساتید دانشگاه و نهادهای علمی» با حضور جمعی از اساتید برجسته حوزه علوم اجتماعی برگزار کرد. در این نشست که به صورت مجازی برگزار شد، محورهای کلیدی پیرامون نقش دانشگاهیان در دوران بحران، مفهوم دفاع اجتماعی و جایگاه هویت ملی در پیوند میان جامعه و حاکمیت مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت. حجت‌الاسلام والمسلمین حمید پارسانیا با توجه به اهمیت انسجام و وحدت ملی در شرایط بحرانی، به‌ویژه در وضعیت جنگی، به بررسی نقش دانشگاه و نهادهای فکری در تقویت همبستگی اجتماعی پرداخت. وی با اشاره به ماهیت پیچیده جنگ‌های معاصر که علاوه بر بعد نظامی، ابعاد نرم و شناختی نیز دارند، آمادگی فکری و فرهنگی جامعه برای مواجهه با این شرایط را امری ضروری خواند و خاطرنشان کرد: برای چنین موقعیت‌هایی لازم است مسئولیت اجتماعی نهادها و گروه‌های مختلف جامعه از پیش تعریف شده و برای آن‌ها سازوکارها و پروتکل‌های مشخصی تدوین شود. استاد جامعه شناسی دانشگاه تهران با اشاره به جایگاه دانشگاه در جامعه افزود: دانشگاه یکی از مهم‌ترین عرصه‌های حضور جامعه در جهان معاصر است؛ نهادی که علاوه بر پیوند با نظام علمی جهانی، با فرهنگ و هویت تاریخی جامعه نیز ارتباط دارد. جوامع معاصر، از جمله ایران، با نوعی دوگانگی فرهنگی مواجه‌اند؛ از یک سو میراث فرهنگی و تاریخی خود را دارند و از سوی دیگر در چارچوب نظم علمی و فرهنگی جهان مدرن نیز زندگی می‌کنند. ایجاد انسجام اجتماعی در چنین شرایطی مستلزم گفت‌وگو و بازاندیشی نظری میان این دو ساحت است؛ امری که دانشگاه و دیگر نهادهای فکری می‌توانند در آن نقش مهمی ایفا کنند. دکتر پارسانیا ادامه داد: انسجام و وحدت اجتماعی بدون پشتوانه‌های معنایی و فرهنگی پایدار نمی‌ماند و هر جامعه‌ای بر اساس نظام معنایی خود شیوه خاصی از همبستگی و نظم اجتماعی را شکل می‌دهد. در شرایطی مانند بحران‌های امنیتی یا جنگ، یکی از مهم‌ترین عناصر مشترک که می‌تواند گروه‌ها و دیدگاه‌های مختلف را گرد هم آورد، مفهوم «وطن» و تعلق به سرزمین مشترک است. وی معتقد است که دانشگاهیان و دیگر گروه‌های مرجع اجتماعی باید با گفت‌وگوهای نظری، تقویت فرهنگ مدارا و توجه به عناصر مشترک هویتی، به شکل‌گیری زبان مشترک و تقویت انسجام ملی کمک کنند و در کنار مقابله با جنگ شناختی و عملیات رسانه‌ای، در بازاندیشی نظری درباره هویت، وحدت و آینده جامعه نقش فعالی داشته باشند. عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با بررسی نسبت میان دانشگاه و هویت تاریخی ایران، مفهوم «وطن» را به عنوان یک امر قدسی و محور مشترک تمامی ایرانیان معرفی کرد. وی با نقد نگاه‌های تک‌بعدی به علم که تنها بر جنبه‌های ابزاری تأکید دارند، اظهار داشت: علم در جامعه ما باید با «عقلانیت ارزشی» پیوند بخورد تا بتواند به زندگی مردم معنا ببخشد. وی تأکید کرد که مفهوم میهن‌دوستی فراتر از جغرافیا، ریشه در هویت تاریخی ما دارد و دانشگاه موظف است این زبان مشترک را تقویت کند تا در زمان بروز بحران، تمامی جریان‌ها با وجود اختلافات سلیقه‌ای، حول محور پایداری ایران به وفاق برسند. دکتر موسی عنبری با بیان اینکه تخریب مراکز علمی و آموزشی در زمان تنش‌ها یک جنایت علیه اجتماع است، بر مفهوم «دفاع اجتماعی» و ایجاد پیوندی میان سه حوزه مسئولیت اجتماعی، دانشگاه و مدیریت بحران تأکید کرد و اظهار داشت: دفاع اجتماعی مفهومی مهم در حوزه مدیریت بحران است که شامل مجموعه اقداماتی از سوی نهادهای غیرنظامی، گروه‌های اجتماعی و سازمان‌های مدنی برای محافظت از جامعه در شرایط بحرانی، به‌ویژه جنگ، می‌شود. در ادبیات مدیریت بحران، زیرمجموعه‌هایی مانند دفاع مدنی، دفاع شهری و حتی دفاع فرهنگی در چارچوب دفاع اجتماعی قرار می‌گیرند. در پروتکل‌های بین‌المللی جنگ نیز برای بسیاری از گروه‌ها و نهادهای غیرنظامی نوعی مصونیت جنگی در نظر گرفته شده است؛ از جمله سالمندان، معلولان، زنان، کودکان و همچنین نهادهایی مانند بیمارستان‌ها، مراکز درمانی، زیرساخت‌های حیاتی و دانشگاه‌ها و مراکز علمی. حمله به این گروه‌ها یا نهادها می‌تواند مصداق جنایت تلقی شود. استاد گروه توسعه اجتماعی دانشگاه تهران با بیان این که در چنین شرایطی همه اقشار جامعه، از جمله دانشگاهیان، نهادهای علمی و گروه‌های صنفی وظیفه دارند در چارچوب دفاع اجتماعی نقش ایفا کنند، افزود: این نقش می‌تواند از طریق ارائه خدمات تخصصی، مشارکت در امدادرسانی، حمایت اجتماعی از آسیب‌دیدگان، شنیدن مشکلات مردم و کمک به خدمات شهری و اجتماعی انجام شود و این اقدامات بخشی از مسئولیت اجتماعی دانشگاه‌هاست، که در شرایط بحرانی و جنگ اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. دکتر عنبری با اشاره به رابطه دفاع اجتماعی با انسجام اجتماعی ادامه داد: دفاع اجتماعی زمانی شکل مؤثر می‌گیرد که نوعی وفاق و همبستگی اجتماعی میان مردم ایجاد شود؛ یعنی افراد جامعه در کمک به یکدیگر، حمایت از آسیب‌دیدگان و حفظ خدمات اجتماعی احساس مسئولیت مشترک داشته باشد. عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با تأکید بر پرهیز از تشدید اختلافات داخلی و حملات لفظی به گروه‌های مختلف اجتماعی در شرایط جنگی، خاطرنشان کرد: نقدهای تند علیه برخی چهره‌ها یا گروه‌ها می‌تواند به تضعیف انسجام اجتماعی منجر شود، در حالی که در چنین شرایطی جامعه بیش از هر زمان دیگری به همدلی، مدارا و تقویت وحدت نیاز دارد. دانشگاهیان باید در گفتار و رفتار خود دقت بیشتری داشته باشند و با بیان مسئولانه و دیپلماتیک بیش از پیش به تقویت همبستگی ملی کمک کنند. دکتر عنبری ادامه داد: شرایط بحرانی می‌تواند فرصتی برای بازاندیشی در ضعف‌ها و کاستی‌های جامعه باشد و عبور موفق از آن نیازمند اجماع اجتماعی، بهره‌گیری از همه نخبگان و مشارکت گسترده گروه‌های مختلف جامعه است. وی در پایان ابراز امیدواری کرد که با تقویت این همبستگی، کشور بتواند از این شرایط دشوار عبور کرده و آن را به فرصتی برای بهبود و تقویت ظرفیت‌های اجتماعی تبدیل کند. دکتر حسین ایمانی جاجرمی با اشاره به حمله به برخی مراکز علمی و دانشگاهی در جریان جنگ که نشان می‌دهد دانشگاه نیز از پیامدهای جنگ مصون نیست، اظهار داشت: هرچند دانشگاه در شرایط عادی نهادی علمی و تا حدی بی‌طرف تلقی می‌شود، اما در شرایط جنگی این وضعیت با چالش‌هایی روبه‌رو می‌شود و دانشگاهیان ناگزیر با مسئولیت‌های تازه‌ای مواجه می‌شوند. ماهیت جنگ‌های جدید که ترکیبی از جنگ سخت و جنگ نرم هستند، در کنار حملات نظامی، جنگ شناختی و انتشار اطلاعات نادرست نیز برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی به کار گرفته می‌شود و همین مسئله نقش علوم انسانی و اجتماعی و به‌ویژه دانشگاهیان را در تحلیل، تبیین و روشنگری پررنگ‌تر می‌کند. رئیس مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران با اشاره به پدیده‌هایی چون اطلاعات گمراه‌کننده، وظیفه نخبگان را افشاگری حقایق و صیانت از ذهنیت عمومی در برابر هجمه‌های شناختی دانست و تأکید کرد که دانشگاه باید به عنوان دیده‌بان خیر عمومی عمل و از نفوذ ناامیدی در لایه‌های مختلف جامعه جلوگیری کند. دکتر ایمانی جاجرمی در ادامه با بیان سه رویکرد احتمالی دانشگاهیان در مواجهه با شرایط جنگ شامل رویکرد خنثی، رویکرد ارتباطی و رویکرد دانشگاهی، خاطرنشان کرد: در رویکرد خنثی برخی دانشگاهیان ترجیح می‌دهند برای حفظ فضای آرام علمی موضعی در قبال جنگ نگیرند، اما در رویکرد ارتباطی استادان و پژوهشگران تلاش می‌کنند ارتباط خود با دانشجویان و همکاران را تقویت کرده و با گفت‌وگو و تعامل از احساس انزوا و گسست اجتماعی در شرایط بحران جلوگیری کنند. در رویکرد دانشگاهی نیز تأکید بر تداوم فعالیت‌های علمی، آموزشی و پژوهشی حتی در شرایط جنگی است تا زیست علمی دچار تعلیق نشود. دانشیار گروه توسعه اجتماعی دانشگاه تهران با نقد انفعال و بی‌طرفی صوری در میان برخی دانشگاهیان، تصریح کرد: در زمانه‌ای که تمامیت ارزی و هویت یک کشور مورد تهاجم قرار می‌گیرد، سکوت اساتید به معنای نادیده گرفتن تعهد اخلاقی نسبت به جامعه است. دکتر ایمانی جاجرمی افزود: نقش‌آفرینی دانشگاهیان در بیان واقعیت‌ها، شناسایی کاستی‌ها و ارائه تحلیل‌های عقلانی بسیار حائز اهمیت است و مسئولیت اجتماعی دانشگاهیان باید به صورت جدی‌تر در نظام ارزیابی و ارتقای دانشگاهی مورد توجه قرار گیرد، زیرا جامعه از دانشگاهیان انتظار دارد که در شرایط بحرانی نیز نقش فعال و مسئولانه‌ای در قبال مسائل اجتماعی ایفا کنند. در پایان این نشست، اساتید حاضر بر ضرورت تداوم این گفتگوهای میان‌رشته‌ای تأکید کردند. جمع‌بندی نهایی سخنرانان نشان داد که برای عبور از چالش‌های پیش‌رو، بازگشت به خرد دانشگاهی و تقویت مسئولیت‌پذیری گروه‌های صنفی، تنها راه افزایش انسجام اجتماعی و تضمین پایداری ملی است. این نشست با تأکید بر اینکه هویت ایرانی و اسلامی، محکم‌ترین ریسمان برای پیوند لایه‌های مختلف جامعه در برابر تهدیدات خارجی است، به کار خود پایان داد و مقرر شد این سلسله‌نشست‌ها با صنف‌های مختلف در راستای تقویت اتحاد و انسجام در بین عموم جامعه به ویژه در مواقع بحران تداوم یابد.