به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدجواد ارسطا، استاد درس خارج حوزه علمیه، در گفتگویی اختصاصی با پایگاه خبری علوم انسانی مفتاح مطرح کرد؛

سوال: پس از آنکه دشمن متجاوز اظهار آتش بس کرد، تنبیه او جهت بازدارندگی تحت کدام عنوان فقهی قرار می‎‌گیرد؟

حجت‌الاسلام والمسلمین ارسطا:

آیه‌ی ۶۰ سوره‌ی انفال به‌خوبی مسئله‌ی «بازدارندگی» را مطرح کرده است. بیش از هزار و چهارصد سال پیش، خداوند متعال در این آیه با تعبیر دیگری ضرورت ایجاد بازدارندگی را با تعبیر «ارحاب دشمنان خدا و دشمنان مسلمانان» بیان شده است. در آیه‌ی شریفه می‌خوانیم:

«وَأَعِدّوا لَهُم مَا اسْتَطَعْتُم مِن قُوَّةٍ وَمِن رِباطِ الخَیْلِ تُرْهِبونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرینَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللّهُ یَعْلَمُهُمْ»

ترجمه:

«در برابر آنان هرچه توانستید از نیرو [و توان] فراهم سازید تا به وسیله‌ی آن، دشمن خدا و دشمن خودتان، و نیز دیگرانی جز آنان را که شما نمی‌شناسید ولی خدا آنان را می‌شناسد، بترسانید تا از حمله به مسلمانان بازداشته شوند.»

این آیه‌ی شریفه چند نکته‌ی قابل تأمل را در خود دارد:

نکته نخست، تعبیر «ما استطعتم من قوّة» است. واژه‌ی «قوّه» در این آیه اطلاق دارد؛ یعنی تمامی انواع قدرت را شامل می‌شود، قدرت‌هایی که به کمک آنها می‌توان مانع حمله دشمنان به مسلمانان و سرزمین اسلامی شد.

بنابراین «قوّه» منحصر در امکانات نظامی نیست، بلکه هرگونه توانمندی حکومت اسلامی که موجب بازدارندگی دشمن شود را در بر می‌گیرد؛ از جمله توانمندی‌های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و حتی توانمندی‌های جدیدی که در گذشته مصداقی نداشته‌اند اما امروز اهمیت یافته‌اند، مانند قدرت در حوزه‌ی فضای مجازی.

برای این اطلاق چند دلیل می‌توان آورد:

۱. خود واژه‌ی «قوّه» در آیه بدون هیچ قید و محدودیتی به‌کار رفته است: «ما استطعتم من قوّة».

۲. این قوّه باید ویژگی‌ای داشته باشد که «تُرهبون به عدوّ الله و عدوّکم»؛ یعنی موجب ترس دشمنان خدا و مسلمانان شود و آنها را از حمله بازدارد. همین شرط نشان می‌دهد هر توانمندی که چنین اثری داشته باشد، داخل در مفهوم «قوّه» است.

۳. در برخی روایات نیز مصادیق غیرنظامی برای «قوّه» ذکر شده است. برای نمونه، در کتاب «من لا یحضره الفقیه» روایتی آمده است که یکی از مصادیق قوّه را «خضاب کردن موهای سفید رزمندگان» می‌داند؛ تا در چشم دشمن ضعیف جلوه نکنند و دشمن به سبب تصورِ ضعف، تشویق به جنگ نشود. این مثال نشان می‌دهد قوّه منحصر به جنگ‌افزار نیست، بلکه هر عاملی که بازدارندگی ایجاد کند، مصداق این فرمان الهی است.

نکته دوم در آیه، تعبیر «ما استطعتم» است؛ یعنی «هر مقدار که توان دارید». خداوند می‌فرماید: هرچه در توان دارید از نیرو و امکانات گوناگون فراهم کنید تا موجب ترس دشمن گردد. این تعبیر بیانگر آن است که مؤمنان باید نهایت تلاش خود را در فراهم‌سازی ابزارهای بازدارنده به کار گیرند. هر اندازه که توانایی دارند، موظف‌اند در این مسیر اقدام کنند.

این تلاش باید با تمام توان انجام گیرد؛ یعنی کافی نیست که صرفاً به ظاهرِ فراهم کردن نیرو برای مقابله با دشمنان بسنده شود، بلکه لازم است نهایت کوشش به کار گرفته شود تا هر نوع امکاناتی که می‌تواند موجب بازدارندگی دشمن از حمله به سرزمین اسلامی گردد، فراهم شود. این نیز نکته‌ای قابل تأمل در آیه‌ی شریفه است.

نکته‌ی سوم در آیه، عبارت «تُرهِبونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وَعَدُوَّکُم وَآخَرینَ مِن دُونِهِم لا تَعلَمونَهُمُ اللّهُ یَعلَمُهُم» است. خداوند می‌فرماید: این آمادگی و فراهم‌سازی نیرو، نه تنها موجب ترساندن دشمنان خدا و دشمنان شما می‌شود و آنان را از حمله به سرزمین اسلامی بازمی‌دارد، بلکه گروه دیگری را نیز که شما نمی‌شناسید و تنها خداوند آنان را می‌شناسد، تحت تأثیر قرار می‌دهد و مانع از آن می‌شود که آن گروه ناشناخته به مسلمانان حمله کنند.

نکته‌ی مهم این است که برخی از این افراد یا کشورها ممکن است در ظاهر جزو دشمنان مسلمانان به شمار نیایند، اما اگر مسلمانان را ضعیف ببینند، چه‌بسا هوس حمله به سرزمین اسلامی در سر آنها افتد یا انگیزه‌ی چنین حمله‌ای در دلشان تقویت شود؛ در حالی که مسلمانان نسبت به آنها شناختی ندارند. به این ترتیب خداوند متعال بر مسئله‌ی بازدارندگی از جهات گوناگون تأکید کرده است، حتی بازدارندگی در برابر قدرت‌ها و کشورهایی که برای مسلمانان ناشناخته‌اند و ظاهراً در شمار دشمنان اسلام قرار ندارند.

از اینجا می‌توان به نکته‌ای مهم پی برد و آن اینکه کشور اسلامی باید همواره در اوج اقتدار باشد تا بتواند از بروز خطرات احتمالی، چه از ناحیه‌ی دشمنان شناخته‌شده و چه از سوی قدرت‌های ناشناخته‌ای که احتمال حمله آنان وجود دارد، جلوگیری کند.

بر اساس همین نکات، پاسخ این سؤال نیز روشن می‌شود که آیا اقدام جمهوری اسلامی ایران در نظارت بر تنگه‌ی هرمز و کنترل رفت‌وآمد کشتی‌ها در این آبراه، می‌تواند مصداقی از بازدارندگی باشد یا خیر. با توجه به اطلاق کلمه‌ی «قوّه» در آیه‌ی شریفه، که هر نوع توانمندی مؤثر در بازدارندگی را شامل می‌شود، نظارت بر تنگه‌ی هرمز نیز از مصادیق همین عنوان به شمار می‌آید.

[video width="1920" height="1080" mp4="https://ihkn.ir/wp-content/uploads/2026/04/1404012402.mp4"][/video]