به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، به نقل از ایکنا؛ نشست «واکاوی مبانی فقهی، قرآنی و کلامی خون‌خواهی در اسلام» با حضور آیت‌الله رشاد رئیس شورای عالی حوزه علمیه استان تهران، آیت‌الله تحریری استاد اخلاق حوزه‌های علمیه تهران و حجت‌الاسلام خسروپناه دبیر شورای انقلاب فرهنگی، دوشنبه ۸ تیرماه در سازمان تبلیغات اسلامی برگزار شد.

آیت‌الله رشاد: خون‌خواهی امام حسین(ع) با نابودی جریان یزیدی پایان می‌یابد، نه صرفاً مجازات افراد

آیت‌الله رشاد در این نشست با تبیین ابعاد لغوی، تاریخی، فقهی و کلامی مفهوم «ثار»، تأکید کرد که خون‌خواهی در اندیشه شیعی صرفاً به معنای انتقام از یک فرد نیست، بلکه مفهومی تمدنی و تاریخی است که تا نابودی جریان ظلم و تحقق عدالت جهانی استمرار دارد.

وی با اشاره به پیشینه واژه «ثار» گفت: این واژه از مفاهیم کهن عربی است که هم در فرهنگ جاهلی و هم در فرهنگ اسلامی جایگاه ویژه‌ای دارد. در عصر جاهلیت، خون‌خواهی به صورت انتقام‌های قبیله‌ای و بدون ضابطه انجام می‌شد، اما اسلام این سنت را با تشریع احکام قصاص در چارچوب عدالت و ضوابط شرعی اصلاح کرد.

رئیس شورای عالی حوزه علمیه استان تهران افزود: واژه «ثار» اگرچه در قرآن کریم به کار نرفته، اما در روایات، نهج‌البلاغه، زیارات و ادعیه، به‌ویژه در تعبیر «یا ثارالله»، جایگاه برجسته‌ای یافته است و نباید آن را صرفاً یک واژه لغوی دانست، بلکه این تعبیر حامل معانی گسترده اعتقادی، عرفانی و فرهنگی است.

وی درباره مفهوم «ثارالله» اظهار کرد: این تعبیر به معنای «خون خدا» به مفهوم ظاهری نیست، بلکه یا از باب اضافه تشریفی است؛ همانند تعابیری چون «یدالله» و «عین‌الله»، یا بیانگر آن است که تنها خداوند متعال خون‌خواه حقیقی امام حسین(ع) است و این خون‌خواهی از طریق ولیّ الهی، یعنی حضرت ولی‌عصر(عج)، تحقق خواهد یافت.

آیت‌الله رشاد با اشاره به تفسیر عرفانی این تعبیر افزود: امام حسین(ع) در عالی‌ترین مرتبه فنا در ذات و اسماء الهی قرار دارد و از این منظر، هر آنچه به ایشان نسبت داده می‌شود، رنگ الهی دارد؛ از همین رو، تعبیر «ثارالله» دارای معنایی عمیق و فراتر از برداشت‌های ظاهری است.

وی با بیان اینکه خون‌خواهی سیدالشهدا(ع) صرفاً به قصاص قاتلان تاریخی ایشان محدود نمی‌شود، تصریح کرد: هدف نهایی، مقابله با «جریان یزیدی» در طول تاریخ است، نه صرفاً انتقام از اشخاصی مانند شمر یا یزید. از این منظر، مبارزه با ظلم و استکبار در هر عصر، ادامه همان خون‌خواهی تاریخی محسوب می‌شود.

رئیس شورای عالی حوزه علمیه استان تهران با اشاره به دیدگاه مرحوم دکتر علی شریعتی در کتاب «حسین وارث آدم» گفت: شریعتی مفهوم «ثارالله» را به عنوان یک فلسفه تاریخ و مکتب مبارزه با ظلم مطرح کرد. هرچند برخی دیدگاه‌های او محل نقد است، اما طرح این مباحث در زمان خود توانست بسیاری از جوانان را از گرایش به مارکسیسم بازدارد.

وی ادامه داد: از ماجرای هابیل و قابیل تا عصر ظهور حضرت مهدی(عج)، خون‌خواهی مظلومان یکی از مهم‌ترین موتورهای حرکت تاریخ و انقلاب‌ها بوده است و سیدالشهدا(ع) محور این جریان تاریخی به شمار می‌رود.

آیت‌الله رشاد همچنین با اشاره به تحول معنایی واژه «ثار» اظهار داشت: این واژه تنها به معنای طلب خون نیست، بلکه با مفاهیمی همچون خروش، قیام، نهضت و انقلاب نیز پیوند خورده است؛ از همین رو، شعار «یا لثارات الحسین» دعوت به یک حرکت تمدنی و انقلابی برای تحقق عدالت جهانی است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود تأکید کرد: مبارزه با جبهه استکبار و صهیونیسم تا زمانی که مکتب ظلم و ستم از میان نرود، پایان نخواهد یافت و خون‌خواهی نیز صرفاً با حذف افراد محقق نمی‌شود، بلکه باید فرهنگ و اندیشه‌ای که جنایت را بازتولید می‌کند، از بین برود.

رئیس شورای عالی حوزه علمیه استان تهران در پایان با اشاره به مسئله ولایت و عصر غیبت، تصریح کرد: امام معصوم(عج) نسبت به سرنوشت امت اسلامی بی‌تفاوت نیست و هدایت جامعه از طریق نواب و فقهای جامع‌الشرایط استمرار دارد. وی همچنین بر ضرورت تبعیت از ولی امر و پرهیز از هرگونه افراط و تفریطی که موجب آسیب به وحدت ملی و انسجام جبهه اسلامی شود، تأکید کرد و گفت: هر اقدامی که به تضعیف وحدت و انسجام جامعه اسلامی بینجامد، حرام است و همه باید با توجه به رهنمودهای ولی امر در مسیر صحیح حرکت کنند.  

حجت‌الاسلام خسروپناه: خون‌خواهی امام شهید باید با رویکرد حکیمانه، فقیهانه و در چارچوب فقه حکمرانی دنبال شود

در ادامه حجت‌الاسلام عبدالحسین خسروپناه با تأکید بر ضرورت پرداخت علمی و حکیمانه به موضوع خون‌خواهی، اظهار کرد: از همه علما و اندیشمندانی که بحث خون‌خواهی امام شهید را هم در عرصه نظر و هم در عرصه عمل دنبال می‌کنند، قدردانی می‌کنم؛ به‌ویژه آنکه این موضوع به جای آنکه به بستری برای اختلاف، تفرقه و تنش تبدیل شود، با رویکردی علمی، حکمی و فقیهانه دنبال می‌شود.

وی افزود: گاهی اصل یک مطالبه حق است، اما اگر از روش‌های نادرست برای تحقق آن استفاده شود، همان حق نیز می‌تواند آسیب‌زا باشد. از این‌رو، امروز بیش از هر زمان دیگری حفظ وحدت و انسجام ملت، امام امت و دولت اهمیت دارد و موضوع خون‌خواهی نیز باید در همین چارچوب مورد توجه قرار گیرد.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به اینکه درباره خون‌خواهی امام شهید سه رویکرد قابل تصور است، تصریح کرد: برخی از این موضوع سکوت می‌کنند، برخی دیگر به شیوه‌های نادرست به آن می‌پردازند، اما راه سومی نیز وجود دارد که همان رویکرد حکیمانه و فقیهانه است و برگزاری چنین نشست‌هایی در راستای تبیین همین مسیر است.

خسروپناه با بیان اینکه بحث خون‌خواهی امام شهید از مسائل مستحدثه و نیازمند بررسی‌های عمیق علمی است، گفت: این مسئله صرفاً یک موضوع فقهی نیست، بلکه ابعاد کلامی، حکمی و فقهی را به‌صورت توأمان در بر می‌گیرد و هم دارای ساحت حق‌اللهی است و هم حق‌الناسی.

وی با تبیین سه سطح «فقه فردی»، «فقه نظام» و «فقه حکمرانی» اظهار داشت: فقه فردی به پاسخ‌گویی به مسائل اشخاص می‌پردازد، فقه نظام، نظام مطلوب جامعه اسلامی را ترسیم می‌کند و فقه حکمرانی، شیوه گذار از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب را بررسی می‌کند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: اگر در فقه نظام به این نتیجه برسیم که حتی با گذشت ولی‌دم، مسئله قصاص در جنایت علیه امام المسلمین به دلیل آثار اجتماعی آن منتفی نمی‌شود، چگونگی تحقق این حکم در عرصه اجرا، موضوع فقه حکمرانی خواهد بود.

وی در ادامه با مرور مباحث «کتاب القصاص» در فقه اسلامی، خاطرنشان کرد: در اصول کلی قصاص، میان فقه شیعه و اهل سنت اختلاف قابل توجهی وجود ندارد و هر دو بر پایه آیات قرآن، روایات مستفیض و اجماع فقها، اصل قصاص را پذیرفته‌اند.

خسروپناه با استناد به آیات قرآن، سه فلسفه اصلی تشریع قصاص را تحقق عدالت کیفری، بازدارندگی از جرم و جلوگیری از چرخه انتقام‌جویی دانست و افزود: قانون قصاص علاوه بر تأمین عدالت، امنیت اجتماعی را تضمین می‌کند و مانع شکل‌گیری انتقام‌های بی‌ضابطه و قبیله‌ای می‌شود.

وی همچنین مهم‌ترین احکام فقه فردی در باب قصاص را شامل وجوب تسلیم قاتل، پرداخت دیه در صورت گذشت اولیای دم، حرمت تعدی پس از عفو یا پرداخت دیه و استحباب گذشت برشمرد.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه با طرح این پرسش که آیا این احکام درباره شهادت امام المسلمین نیز به همان شکل قابل اجراست، گفت: اصل قصاص قاتل امام مسلمین از آیات قرآن قابل استفاده است، اما مسئله اصلی آن است که آیا گذشت ولی‌دم می‌تواند موجب سقوط قصاص شود یا خیر.

وی با بیان اینکه قتل امام المسلمین صرفاً یک جنایت فردی یا خانوادگی نیست، تصریح کرد: چنین جنایتی علاوه بر ظلم به خانواده، ظلمی اجتماعی و تمدنی محسوب می‌شود؛ زیرا امام المسلمین نقشی بی‌بدیل در هدایت جامعه و حفظ تمدن اسلامی دارد و آثار این جنایت بسیار فراتر از یک قتل عادی است.

خسروپناه تأکید کرد: یکسان دانستن احکام قتل افراد عادی با قتل امام المسلمین با اصل عدالت سازگار نیست؛ همان‌گونه که ظلم فرعون، نمرود یا قارون با ظلم‌های فردی در یک سطح قرار نمی‌گیرد، جنایت علیه امام المسلمین نیز از سنخ دیگری است.

وی در پایان با بیان دیدگاه فقهی و حکمی خود اظهار داشت: شهادت امام المسلمین هم دارای ساحت حق‌اللهی و هم دارای ساحت حق‌الناسی است و حق‌الناسی آن نیز تنها به خانواده محدود نمی‌شود، بلکه جامعه و تمدن اسلامی را نیز دربر می‌گیرد. بر همین اساس، معتقدم این نوع جنایت اساساً عفوپذیر نیست و مجازات قاتل امام المسلمین غیرقابل گذشت است که برای اثبات این مدعا، چهار دلیل فقهی و حکمی قابل ارائه است.

آیت‌الله تحریری: قوانین بازدارنده اسلام برای صیانت از عدالت و امنیت تشریع شده‌اند/ جهاد در منظومه دینی، یکی از مهم‌ترین احکام بازدارنده است

آیت‌الله محمدباقر تحریری در ابتدای سخنان خود با تبیین مبانی معرفتی احکام الهی، تأکید کرد که شریعت اسلام بر پایه علم الهی و متناسب با جایگاه انسان به عنوان «خلیفه خداوند در زمین» تشریع شده است. وی با استناد به آیات قرآن، قوانین الهی را دارای دو ساحت «جمالی» و «جلالی» دانست و گفت: احکام جمالی، انسان را به سوی کمال و فضیلت جذب می‌کنند و احکام جلالی، نقش بازدارنده در برابر فساد، انحراف و مفسده دارند.

وی با اشاره به اینکه دین بر اساس فطرت انسان بنا شده است، افزود: مجموعه اعتقادات، احکام و اخلاق اسلامی کاملاً با ساختار وجودی انسان هماهنگ است و انسان در پرتو ولایت الهی می‌تواند به مقام خلافت الهی دست یابد. از همین رو، ایمان حقیقی همواره با نفی طاغوت و پذیرش ولایت خداوند همراه است و قرآن کریم نیز این حقیقت را در آیه «فمن یکفر بالطاغوت ویؤمن بالله» تبیین کرده است.

آیت‌الله تحریری در ادامه، با تشریح ابعاد مختلف احکام شرعی، اظهار داشت: دین تنها مجموعه‌ای از آموزه‌های نظری نیست، بلکه برای اجرا در جامعه نازل شده است. تحقق خلافت الهی در انسان، تنها از مسیر عمل به شریعت و پایبندی به دستورات الهی امکان‌پذیر است و پیامبران الهی نیز برای اجرای همین حقیقت مبعوث شده‌اند.

وی توحید را بنیاد همه احکام اسلامی دانست و تصریح کرد: نخستین اثر اجرای احکام الهی، برقراری عدالت در جامعه است. رهبر دینی باید در همه شئون زندگی، از عبادت و اخلاق تا سیاست، کاملاً ملتزم به احکام الهی باشد و هیچ‌گاه از مسیر حق خارج نشود. به گفته وی، این ویژگی‌ها در سیره امام خمینی(ره) و دیگر رهبران الهی به روشنی قابل مشاهده بوده است.

این استاد حوزه علمیه با بیان اینکه اجرای احکام الهی افزون بر آثار اجتماعی، آثار معنوی و اخروی نیز دارد، گفت: عمل به دستورات الهی موجب آرامش قلب، نورانیت روح و اطمینان انسان می‌شود، در حالی که نافرمانی خداوند، اضطراب و تاریکی روح را در پی دارد. وی افزود: بهشت جلوه صفات جمال الهی و جهنم مظهر صفات جلال الهی است و سرنوشت انسان نیز بر اساس کیفیت اعمال و صفات او رقم می‌خورد.

آیت‌الله تحریری در بخش دیگری از سخنان خود، موضوع اصلی نشست را در چارچوب «قوانین بازدارنده اسلام» تبیین کرد و گفت: شارع مقدس برای حفظ سلامت و امنیت جامعه، در کنار احکام ایجابی، مجموعه‌ای از قوانین بازدارنده را نیز تشریع کرده است. کفارات، ضمان، دیه، قصاص و حدود، همگی نمونه‌هایی از این قوانین هستند که برای جلوگیری از گسترش ظلم، فساد و تجاوز به حقوق دیگران وضع شده‌اند.

وی جهاد را یکی از مهم‌ترین قوانین بازدارنده در نظام اسلامی معرفی کرد و افزود: همان‌گونه که همه نظام‌های حقوقی جهان دارای قوانین سلبی و بازدارنده هستند، اسلام نیز برای دفاع از حق، عدالت و امنیت جامعه، احکام جهاد را تشریع کرده است؛ با این تفاوت که قانون‌گذاری حقیقی تنها از سوی خداوند امکان‌پذیر است، زیرا تنها او شناخت کامل از حقیقت انسان دارد.

این استاد حوزه علمیه با اشاره به مراحل تشریع جهاد در اسلام، اظهار داشت: دعوت پیامبر اکرم(ص) ابتدا با جهاد تبیین آغاز شد، سپس مرحله صبر و مدارا و انذار عمومی دنبال شد و در نهایت، با تحقق شرایط، آیات قتال نازل گردید. از نگاه وی، جهاد در معارف اسلامی دارای مراتب مختلفی است و هر مرحله متناسب با شرایط خاص خود معنا پیدا می‌کند.

آیت‌الله تحریری با اشاره به جایگاه خون‌خواهی در منظومه معارف اسلامی، تصریح کرد: آیات جهاد در قرآن و متونی همچون زیارت عاشورا، همگی بر ضرورت پاسداری از جایگاه امامت، مقابله با طاغوت و دفاع از حق تأکید دارند. به گفته وی، مقابله با دشمنان دین و برائت از آنان، وظیفه‌ای دائمی برای مؤمنان است و اختصاصی به زمان یا مکان خاص ندارد.

وی در تبیین قیام عاشورا نیز گفت: هنگامی که طاغوت بر جامعه اسلامی مسلط شد، امام حسین(ع) برای احیای حق و جلوگیری از تثبیت باطل قیام کرد. ایشان از آغاز حرکت خود تا کربلا، موضعی روشن در برابر حکومت طاغوت داشت و این اقدام، جلوه‌ای از اجرای احکام بازدارنده اسلام در عرصه اجتماعی و سیاسی بود.