به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، حجت‌الاسلام والمسلمین مجید دهقان، عضو هیات علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، در نشست «نسبت حوزه تحول‌آفرین با مسائل زنان و خانواده» که ۷ تیر ۱۴۰۵ از سوی انجمن‌های علمی حوزه برگزار شد، با تأکید بر اینکه بیانیه رهبر شهید امام خامنه‌ای درباره حوزه علمیه یک سند راهبردی و تمدنی است، گفت: این بیانیه صرفاً توصیف وضعیت موجود نیست، بلکه نقشه راهی برای عبور از فاصله میان «حوزه موجود» و «حوزه مطلوب» ارائه می‌کند.

وی اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین پرسش‌های پیش روی حوزه آن است که چگونه می‌توان شکاف میان وضعیت فعلی و افق ترسیم‌شده در این بیانیه را کاهش داد. به گفته وی، خانواده در این سند جایگاهی ویژه دارد و در کنار موضوعاتی همچون عدالت و اقتصاد به عنوان یکی از عرصه‌های اصلی تحول مورد توجه قرار گرفته است.

حوزه باید از نگاه صرفاً آموزشی به نهادی تمدن‌ساز تبدیل شود

حجت‌الاسلام والمسلمین دهقان با اشاره به نگاه متمایز رهبر شهید انقلاب به مسائل زنان و خانواده افزود: این تفاوت ناشی از تلقی ایشان از دین است؛ دینی که تنها به رابطه فرد با خدا یا احکام فردی محدود نمی‌شود، بلکه مأموریت سامان‌دهی جامعه و ساخت تمدن را بر عهده دارد. بر همین اساس، حوزه علمیه نیز نمی‌تواند صرفاً یک نهاد آموزشی یا پژوهشی باشد، بلکه باید نهادی تمدن‌ساز با کارکردهای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و علمی تلقی شود.

وی برای تبیین مسیر تحقق این تحول، مباحث خود را در سه محور «اصلاح چشم‌انداز حوزه»، «بازنگری در شیوه مسئله‌یابی» و «تحول در مواجهه با منابع دینی» دسته‌بندی کرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب با بیان اینکه نخستین گام، اصلاح جایگاه و افق نگاه حوزه است، گفت: طلبه امروز نباید تنها خود را در چارچوب حوزه علمیه یا شهر قم تعریف کند، بلکه باید مسائل تمدن اسلامی را در افقی گسترده‌تر ببیند. محدود شدن چشم‌انداز حوزه یکی از مهم‌ترین آسیب‌هایی است که در بیانیه نسبت به آن هشدار داده شده است.

مسئله‌یابی باید از متن جامعه آغاز شود

حجت‌الاسلام والمسلمین دهقان در ادامه، مسئله‌یابی را از مهم‌ترین محورهای تحول دانست و تصریح کرد: مسائل حوزه نباید صرفاً از دل متون علمی یا اختلاف‌نظرهای رایج در علوم استخراج شوند، بلکه باید از متن جامعه، میدان عمل و نیازهای واقعی نظام اسلامی به دست آیند. وی افزود: اولویت‌بندی مسائل نیز باید بر اساس نیازهای جامعه انجام شود و حوزه در این زمینه نیازمند بازنگری جدی است.

وی با تأکید بر ضرورت ارتباط مستقیم طلاب و پژوهشگران با عرصه‌های تخصصی اظهار کرد: فقیهی که در حوزه خانواده، اقتصاد یا پزشکی به استنباط می‌پردازد، زمانی موفق‌تر خواهد بود که با واقعیت‌های آن حوزه آشنایی عملی داشته باشد و مسائل را از نزدیک لمس کند.

این استاد حوزه و دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود، یکی از نوآوری‌های مهم بیانیه را تغییر نقطه آغاز فرآیند استنباط فقهی دانست و گفت: پیش از مراجعه به ادله فقهی، باید معارف و الهیات مرتبط با موضوع مورد بررسی قرار گیرد. به عنوان نمونه، در فقه خانواده ابتدا باید تصویر دین از خانواده مطلوب، جایگاه اعضای خانواده، ساختار و کارکردهای آن روشن شود و سپس فقیه به سراغ استنباط احکام برود.

وی همچنین بر ضرورت تعامل عمیق‌تر فقه با علوم تخصصی تأکید کرد و گفت: این ارتباط نباید تنها به موضوع‌شناسی محدود شود، بلکه شناخت تخصصی از مسائل می‌تواند در فهم ادله دینی نیز اثرگذار باشد و برداشت‌های تازه‌ای را رقم بزند. این رویکرد می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری «تفسیر حساس به خانواده» و توسعه قرائت‌های تخصصی از متون دینی در سایر حوزه‌ها نیز باشد.

ضرورت خلق «امر سوم» در فقه تخصصی

حجت‌الاسلام والمسلمین دهقان با اشاره به تجربه مراکز فقه تخصصی پس از انقلاب اسلامی، خاطرنشان کرد: هنوز پرسش اساسی درباره چگونگی تولید دانشی جدید از پیوند فقه و علوم تخصصی بی‌پاسخ مانده است و لازم است پژوهش‌های بیشتری برای تبیین این «امر سوم» صورت گیرد.

وی در ادامه، بر ضرورت توسعه «الهیات‌های تخصصی» تأکید کرد و گفت: اگر حوزه بخواهد به افق ترسیم‌شده در بیانیه دست یابد، باید رشته‌هایی همچون الهیات خانواده، الهیات جنسیت، الهیات اقتصاد، الهیات عدالت و الهیات روان‌شناسی را به رسمیت بشناسد.  این حوزه‌های دانشی علاوه بر دفاع از دین، باید بتوانند خوانشی مستدل و قابل زیست از آموزه‌های دینی برای انسان معاصر ارائه دهند.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب با تأکید بر ضرورت نگاه آینده‌محور به تحولات حوزه تصریح کرد: تمرکز صرف بر فاصله‌ها و کاستی‌ها راهگشا نیست، بلکه مهم‌ترین مسئله، تصمیم برای حرکت به سوی افق مطلوب است. وی با اشاره به تجربه پیروزی انقلاب اسلامی، ابراز امیدواری کرد که حوزه نیز با اتخاذ رویکردی تحول‌آفرین بتواند مسیر تحقق اهداف ترسیم‌شده در این بیانیه را طی کند.