به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، افتتاحیه همایش بین‌المللی «تحقق وعده انتقام» با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد و سخنرانان این همایش از منظرهای فقهی، تمدنی، اجتماعی و شناختی به بررسی مفهوم «انتقام» و نسبت آن با مقاومت، امنیت ملی، سرمایه نمادین و جنگ شناختی پرداختند.

ثارالله؛ خون‌خواهی فراتر از قصاص و انتقام

آیت‌الله علی‌اکبر رشاد، رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، با بیان اینکه خون‌خواهی شهیدان، به‌ویژه رهبران جبهه حق، صرفاً به معنای قصاص قاتلان نیست، تأکید کرد «ثارالله» مفهومی تاریخی، تمدنی و جریان‌ساز است که در استمرار راه شهدا، احیای حق و مقابله با باطل معنا می‌یابد. وی با تبیین تفاوت مفهوم «ثار» در فرهنگ جاهلی و فرهنگ شیعی، اظهار داشت: «ثارالله» فراتر از انتقام و قصاص بوده و بیانگر حرکتی مستمر برای تحقق عدالت و غلبه جبهه حق است. شهادت امام جامعه تنها از دست رفتن یک فرد نیست، بلکه آسیب دیدن یک مکتب و امت اسلامی است؛ ازاین‌رو خون‌خواهی چنین شهیدانی نیز ابعاد گسترده‌ای دارد. رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی همچنین تصریح کرد که خون شهید، به‌ویژه شهیدان رهبر، آغازگر نهضت‌ها و تحولات تاریخی است و حتی پس از مجازات عاملان جنایت، حقیقت خون‌خواهی با حفظ آرمان‌های شهدا و ادامه مبارزه با ظلم و استکبار تداوم می‌یابد. آیت‌الله رشاد در پایان با گرامی‌داشت یاد شهیدان و تجلیل از رهبر معظم انقلاب اسلامی، بر ضرورت حمایت از رهبری و ایفای مسئولیت همگانی در هدایت و تقویت جامعه اسلامی تأکید کرد. در ادامه، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدسجاد ایزدهی، رئیس پژوهشکده نظام‌های اسلامی پژوهشگاه، در میز تخصصی فقه همایش بین‌المللی «تحقق وعده انتقام» با تبیین نسبت مقاومت، انتقام و امنیت ملی، سه نوع مواجهه با دشمن را برشمرد: جهاد ابتدایی، دفاع و مقاومت. وی مقاومت را راهبردی برای شرایط ضعف دانست که هدف آن حفظ هویت، افزایش تاب‌آوری و تغییر تدریجی موازنه قدرت است، نه تسلیم یا انفعال. وی با اشاره به مفهوم تقیه در فقه شیعه، آن را رویکردی فعال برای حفظ جامعه اسلامی و زمینه‌سازی قدرت دانست و تأکید کرد مقاومت تنها نظامی نیست، بلکه ابعاد فرهنگی، اقتصادی و تمدنی نیز دارد و منطق آن دفاع مستضعفان در برابر مستکبران است.

مقاومت و انتقام؛ دو رکن تأمین امنیت ملی در منظومه فقهی

حجت‌الاسلام والمسلمین ایزدهی در ادامه، تفاوت قصاص و انتقام را تبیین کرد و گفت قصاص مربوط به حوزه داخلی و تضمین‌کننده حیات اجتماعی است، اما در عرصه بین‌الملل که مرجع عادل و مقتدری وجود ندارد، انتقام با هدف ایجاد بازدارندگی و تأمین امنیت ملی معنا پیدا می‌کند؛ بنابراین هدف اصلی انتقام، جلوگیری از تکرار تجاوز دشمن است، نه صرفاً مجازات عاملان. وی همچنین با استناد به مباحث فقهی، میان محارب و حربی تفاوت قائل شد و اظهار داشت کسانی که در ترور رهبران و فرماندهان مقاومت نقش دارند، در فقه اسلامی حربی محسوب می‌شوند. انتقام باید با عقلانیت، تدبیر و محاسبه دقیق هزینه و فایده دنبال شود تا ضمن تقویت امنیت ملی و منطقه‌ای، هزینه حضور و تجاوز دشمن را افزایش داده و بازدارندگی مؤثر ایجاد کند.

سرمایه نمادین شهادت و بازسازی انسجام ملی

در بخش دیگر، دکتر محسن ردادی، مدیر گروه مطالعات انقلاب اسلامی پژوهشگاه، با تبیین مفهوم سرمایه نمادین، شهادت رهبر شهید انقلاب اسلامی را عاملی مهم در بازسازی مشروعیت، انسجام و فرهنگ مقاومت در جمهوری اسلامی دانست. وی توضیح داد که سرمایه نمادین، برخلاف سرمایه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، به اعتبار، مشروعیت و منزلت اجتماعی افراد و نهادها اشاره دارد و نقش تعیین‌کننده‌ای در تقویت سایر سرمایه‌ها ایفا می‌کند. پیش از این شهادت، بخشی از سرمایه نمادین نظام دچار فرسایش شده بود، اما این حادثه موجب افزایش همبستگی ملی، اعتماد عمومی و تقویت سرمایه اجتماعی شد. ردادی همچنین تأکید کرد که خون‌خواهی در فرهنگ اسلامی و ایرانی صرفاً به معنای مجازات عاملان یک جنایت نیست، بلکه مفهومی تاریخی، تمدنی و هویت‌ساز است که هدف آن مقابله با ظلم و احیای عدالت است. وی با اشاره به نمونه‌هایی از شاهنامه و فرهنگ شیعی، خون‌خواهی امام حسین(ع) را نمونه‌ای از این نگاه دانست. او در ادامه اظهار داشت که شهادت شخصیت‌های بزرگ می‌تواند هویت جمعی را بازسازی کرده و فرهنگ مقاومت را تقویت کند. پس از شهادت رهبر شهید انقلاب اسلامی، برخی منتقدان نیز تحت تأثیر سرمایه نمادین این واقعه به جمع حامیان و خون‌خواهان ایشان پیوستند. در پایان، ردادی بر ضرورت پاسداشت یاد شهدا، تبیین صحیح مفهوم خون‌خواهی و جلوگیری از تضعیف فرهنگ ایثار و شهادت تأکید کرد و حفظ سرمایه نمادین شهادت را عاملی برای تقویت انسجام ملی و استمرار فرهنگ مقاومت دانست.

جنگ شناختی؛ نبردی برای تغییر محاسبات ذهنی جوامع

همچنین دکتر مهدی عباس‌زاده، معاون امور پژوهشی و آموزشی پژوهشگاه، با بیان اینکه جنگ شناختی تنها به تغییر ادراک محدود نیست، تأکید کرد این جنگ همه فرایندهای شناختی انسان از جمله تفکر، حافظه، تصمیم‌گیری، تحلیل، عواطف و هیجانات را هدف قرار می‌دهد و با تغییر محاسبات ذهنی جوامع، اهداف سیاسی قدرت‌ها را دنبال می‌کند. وی مهم‌ترین ابزارهای جنگ شناختی را القای ناکارآمدی، تضعیف اعتماد عمومی، ناامیدسازی جامعه، نفی مشروعیت نظام‌های سیاسی و ایجاد شکاف اجتماعی دانست و گفت هدف نهایی آن، براندازی بدون توسل به جنگ نظامی است. عباس‌زاده جنگ روایت‌ها، جنگ روانی و جنگ رسانه‌ای را از جلوه‌های جنگ شناختی معرفی کرد و فضای سایبر را مهم‌ترین بستر این نبرد و هوش مصنوعی را مؤثرترین ابزار آن در عصر حاضر خواند. وی راهکارهای مقابله با جنگ شناختی را حکمرانی مؤثر بر فضای سایبر، ارتقای سواد رسانه‌ای، توسعه زیرساخت‌های بومی، سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی، تقویت مطالعات علوم انسانی و دینی، جهاد تبیین، حضور فعال در عرصه روایت‌سازی و تقویت اخلاق و معنویت برشمرد و تأکید کرد افزایش سرمایه معنوی جامعه، تاب‌آوری آن را در برابر تهدیدات شناختی ارتقا می‌دهد. همچنین اعلام کرد مباحث ارائه‌شده برگرفته از مقاله علمی مشترک با راهنمایی آیت‌الله علی‌اکبر رشاد است و از پژوهشگران برای نقد و تکمیل این مطالعات دعوت کرد.