به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، به نقل از روابط عمومی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی؛ محمدجواد توکلی عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) در بازدید اساتید علمی کشور اندونزی اظهار کرد: اقتصاد امروز در چارچوب تمدن مدرن و تحت تأثیر فرآیندهای چندلایه سکولاریزاسیون شکل گرفته است و همین مسئله موجب شده پیوند میان تفکر اقتصادی، ارزش‌های اخلاقی و مبانی الهی تضعیف شود. وی افزود: در این چارچوب، انسان عمدتاً موجودی متأثر از قوانین حاکم بر جهان مادی تلقی می‌شود و نقش عاملیت الهی در تحلیل‌ها و تصمیم‌گیری‌های اقتصادی نادیده گرفته می‌شود، از این رو اقتصاد به دانشی تبدیل شده است که عمدتاً بر پایه جهان‌بینی مادی سامان یافته است. توکلی با اشاره به گستردگی ساحت‌های معرفتی در دانش بشری بیان کرد: دانش بشری را می‌توان به ۶۹ ایستگاه یا ساحت معرفتی تقسیم کرد که متأسفانه بسیاری از این ساحت‌ها تحت تأثیر پارادایم‌های مادی‌گرا قرار گرفته‌اند و اقتصاد نیز از این قاعده مستثنی نیست. عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) ادامه داد: هنگامی که مبانی معرفتی و فلسفی اقتصاد بر اساس اصالت ماده و جدایی علم از ارزش شکل بگیرد، طبیعی است که سیاست‌ها و نهادهای اقتصادی نیز از ریشه‌های اخلاقی و الهی فاصله بگیرند و نتوانند عدالت و کرامت انسانی را به عنوان اهداف اصلی دنبال کنند.

بازسازی اقتصاد از مبانی آغاز می‌شود

وی درباره رویکرد مرکز مطالعات اقتصادی گفت: این مرکز در تلاش است از بن‌بست‌های موجود عبور کند و مسیر جدیدی را در حوزه آموزش و پژوهش اقتصادی بگشاید، زیرا هدف ما صرفاً افزودن برخی مفاهیم اسلامی به نظریه‌ها و الگوهای موجود نیست. توکلی تصریح کرد: اسلامی‌سازی روبنایی نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیازهای جامعه اسلامی باشد و برای دستیابی به اقتصاد اسلامی باید مبانی فلسفی و روش‌شناسی علم اقتصاد از نو مورد بررسی قرار گیرد. وی افزود: در همین چارچوب، طرحی با عنوان «اقتصاد سیاه» آغاز شده است که منظور از آن، پرداختن به لایه‌های عمیق، ریشه‌ای و بنیادین اقتصاد است و تلاش می‌شود مسائل اقتصادی در سطح مبانی و زیرساخت‌های فکری مورد واکاوی قرار گیرد. عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) خاطرنشان کرد: هدف نهایی این مسیر، تولید مجموعه‌ای منسجم از محتوای اقتصاد اسلامی است که بر پایه جهان‌بینی توحیدی و عدالت‌محور شکل گرفته باشد و صرفاً بازتولید الگوهای اقتصادی غربی با ظاهری متفاوت نباشد.

تأمین اجتماعی باید توانمندساز باشد

وی با نقد وضعیت موجود نظام تأمین اجتماعی اظهار کرد: این نظام در بسیاری از موارد گرفتار برنامه‌های کلیشه‌ای، تکنیک‌زده و فاقد نگاه راهبردی به آینده شده است و چنین رویکردی نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیازهای پیچیده و متغیر جامعه باشد. توکلی ادامه داد: برنامه‌هایی که بدون توجه به آینده‌پژوهی و ظرفیت‌های واقعی جامعه طراحی می‌شوند، بیشتر به توزیع محدود و مقطعی منابع شباهت دارند و از ایجاد تحول پایدار در زندگی مردم ناتوان هستند. وی بیان کرد: در متن اولیه از این برنامه‌ها با عنوان استعاری «برنامه‌های مرد آهنین» یاد شده بود که ناظر بر طرح‌هایی است که بیش از اندازه بر سازوکارهای سخت و فنی تکیه دارند و از روح اجتماعی و نگاه انسانی و راهبردی برخوردار نیستند. عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) گفت: جامعه نیازمند حرکت به سوی اقتصاد فضا‌محور و آینده‌نگر است، اقتصادی که در آن امنیت اجتماعی از مسیر توزیع قطره‌چکانی منابع دنبال نشود، بلکه توانمندسازی ساختاری آحاد جامعه در کانون سیاست‌گذاری قرار گیرد.

«اصلاح بانکی بدون تغییر ساختار ممکن نیست»

وی در ادامه با اشاره به ضرورت تحول در نظام بانکی و نهادهای مالی اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین خطاهای جریان‌های اصلاح‌طلب در حوزه مالی، تلاش برای تغییر محتوا بدون ایجاد تحول در ساختار است. توکلی افزود: تغییر نام قراردادهای بانکی یا جایگزین کردن ابزارهایی که تنها در ظاهر با ربا فاصله دارند، به تنهایی نمی‌تواند نظام بانکی را اصلاح کند و اگر ساختارهای اصلی همچنان ثابت بمانند، تغییرات محتوایی نتیجه مطلوبی به همراه نخواهد داشت. وی گفت: تحول واقعی در نظام مالی باید در سه سطح معرفتی، نهادی و عملیاتی دنبال شود و هر سه سطح باید به صورت هماهنگ و مرتبط با یکدیگر مورد توجه قرار گیرند. عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) ادامه داد: در سطح معرفتی، لازم است پارادایم‌های حاکم بر مفهوم سود و سرمایه بازتعریف شود و نگاه به ثروت، تولید و فعالیت اقتصادی از چارچوب صرفاً پول‌محور خارج شود.

بانک‌محوری باید جای خود را به توسعه‌محوری بدهد

وی ادامه داد: در سطح نهادی، باید از الگوی بانک‌های متمرکز و سنتی عبور کرد و به سمت طراحی و تقویت نهادهای سرمایه‌گذاری تخصصی حرکت کرد، نهادهایی که متناسب با نیازهای بخش‌های مختلف اقتصاد فعالیت کنند. توکلی افزود: در سطح عملیاتی نیز لازم است نهادهایی شکل گیرند که به جای تمرکز بر خلق پول، بر خلق ارزش و پشتیبانی از پروژه‌های مولد تمرکز داشته باشند. وی اظهار کرد: شرکت‌های سرمایه‌گذاری تخصصی باید منابع را به سمت حوزه‌های واقعی اقتصاد از جمله صنعت، فناوری و زیرساخت‌ها هدایت کنند و زمینه رشد فعالیت‌هایی را فراهم آورند که به افزایش تولید و توسعه پایدار منجر می‌شوند. عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) خاطرنشان کرد: در چنین الگویی، نظام مالی از بازی‌های پولی و قراردادهای صوری فاصله می‌گیرد و نقش خود را در پشتیبانی از فعالیت‌های واقعی و مولد اقتصاد ایفا می‌کند. وی در پایان گفت: گذار از اقتصاد بانک‌محور به اقتصاد توسعه‌محور، نیازمند اصلاح هم‌زمان مبانی فکری، ساختارهای نهادی و سازوکارهای اجرایی است و بدون این تحول چندسطحی، دستیابی به نظام اقتصادی عدالت‌محور و منطبق با جهان‌بینی توحیدی امکان‌پذیر نخواهد بود.