به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی ترابی، استاد حوزه علمیه قم، در مدرسه فقهی ـ پژوهشی سلاح‌های غیرمتعارف، به تبیین مفهوم قدرت در نظریه‌های روابط بین‌الملل و بررسی نسبت آن با امنیت و منافع ملی پرداخت. گزیده‌ای از مباحث وی را می‌خوانید: مفهوم قدرت در علوم اسلامی و همچنین در علوم انسانی، از موضوعات مهمی است که از زوایای مختلف مورد بررسی قرار گرفته است. در این بحث، تمرکز اصلی بر بررسی مفهوم قدرت از منظر نظریه‌های روابط بین‌الملل است تا زمینه‌ای برای ارزیابی دیدگاه اسلامی درباره قدرت در عرصه روابط بین‌الملل فراهم شود. بااین‌حال، پیش از ورود به بحث اصلی، لازم است به‌اختصار به مفهوم قدرت در فلسفه و کلام اسلامی اشاره کنیم.

۱. مفهوم قدرت در فلسفه و کلام اسلامی

در فلسفه و کلام اسلامی، قدرت از منظر هستی‌شناختی مورد بحث قرار گرفته و تعریف‌های مختلفی از آن ارائه شده است. ملاصدرا در بررسی این مفهوم، دو تعریف مشهور را از قدرت مطرح می‌کند. بر اساس تعریف متکلمان، قدرت عبارت است از امکان انجام فعل و ترک آن؛ به این معنا که فاعل قادر کسی است که توانایی انجام دادن یا ترک کردن یک فعل را داشته باشد. در مقابل، فلاسفه قدرت را به‌گونه دیگری تعریف می‌کنند. از نظر آنان، قدرت عبارت است از اینکه فاعل به‌گونه‌ای باشد که اگر اراده کند، فعل را انجام دهد و اگر اراده نکند، آن را ترک کند. بنابراین، در تعریف فلاسفه، تحقق فعل به اراده و مشیت فاعل وابسته است. یکی دیگر از مباحث مهم کلامی درباره قدرت، بررسی قلمرو قدرت الهی است. پرسش اساسی این است که آیا قدرت خداوند شامل امور محال نیز می‌شود یا اینکه تنها امور ممکن در قلمرو قدرت الهی قرار می‌گیرند؟ برای مثال، آیا خداوند می‌تواند حاصل جمع دو به‌اضافه دو را به‌جای چهار، سه یا پنج قرار دهد؟ یا با حفظ اندازه تخم‌مرغ و کره زمین، می‌تواند کره زمین را درون تخم‌مرغ جای دهد؟ این پرسش‌ها در واقع به مسئله نسبت قدرت الهی با محالات عقلی بازمی‌گردند. بر اساس دیدگاه مشهور امامیه و عدلیه، محالات عقلی متعلق قدرت قرار نمی‌گیرند؛ زیرا قدرت به امر ممکن تعلق می‌گیرد و چیزی که تحقق آن از اساس محال است، متعلق قدرت نخواهد بود. بر این اساس، خارج بودن محالات از قلمرو متعلق قدرت، به معنای محدود بودن قدرت خداوند نیست؛ بلکه اساساً محال عقلی قابلیت تحقق ندارد. در مقابل، دیدگاه‌های دیگری نیز درباره قلمرو قدرت الهی مطرح شده است که این مسئله را به یکی از مباحث اختلافی علم کلام تبدیل کرده است. قدرت همچنین در مسئله جبر و اختیار اهمیت ویژه‌ای دارد. در این زمینه، فلاسفه و متکلمان درباره نسبت قدرت، اراده و ضرورت در تحقق افعال اختیاری دیدگاه‌های متفاوتی دارند. متکلمان، به‌ویژه در تبیین افعال اختیاری انسان، می‌کوشند دیدگاهی ارائه کنند که به جبر منتهی نشود. از جمله مباحث مطرح در این زمینه، نسبت افعال اختیاری انسان با قاعده فلسفی «الشیء ما لم یجب لم یوجد» است که برخی از متکلمان، شمول آن را نسبت به افعال اختیاری انسان نمی‌پذیرند. افزون بر این، در علم اصول فقه نیز مسئله قدرت مورد توجه قرار گرفته است. یکی از مباحث مطرح در این علم، مسئله صحت یا عدم صحت تکلیف به امر غیرمقدور است. در این زمینه نیز دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد و امامیه تکلیف به امر غیرمقدور را صحیح نمی‌دانند. بنابراین، قدرت در علوم اسلامی، به‌ویژه در فلسفه، کلام و اصول فقه، ابعاد و مباحث متعددی دارد. بااین‌حال، ازآنجاکه بررسی تفصیلی این مباحث خارج از موضوع بحث حاضر است، به همین مقدار بسنده می‌کنیم و به مفهوم قدرت در روابط بین‌الملل می‌پردازیم.

۲. مفهوم قدرت در روابط بین‌الملل

برای شناخت مفهوم قدرت در روابط بین‌الملل، ابتدا باید به برخی از تعریف‌های ارائه‌شده از سوی نظریه‌پردازان این حوزه اشاره کنیم. رابرت دال، از نظریه‌پردازان علوم سیاسی، قدرت را چنین تعریف می‌کند: «الف بر ب قدرت دارد، به میزانی که بتواند ب را به انجام کاری وادار کند که در غیر این صورت آن را انجام نمی‌داد.» بر اساس این تعریف، قدرت زمانی تحقق پیدا می‌کند که یک فرد یا گروه بتواند بر رفتار فرد یا گروه دیگری تأثیر بگذارد و او را به انجام کاری وادار کند که بدون این تأثیرگذاری، تمایلی به انجام آن نداشت. بنابراین، در رابطه قدرت دست‌کم دو طرف وجود دارند: نخست، فرد یا گروهی که اعمال قدرت می‌کند و دوم، فرد یا گروهی که قدرت بر او اعمال می‌شود. به بیان دیگر، قدرت عبارت است از توانایی یک فرد یا گروه در استفاده از امکانات و ظرفیت‌های خود برای تأثیرگذاری بر رفتار فرد یا گروه دیگر و واداشتن او به انجام کاری که در شرایط عادی تمایلی به انجام آن ندارد. نکته مهم در این تعریف آن است که قدرت مفهومی نتیجه‌محور محسوب می‌شود. به این معنا که صرف در اختیار داشتن منابع و امکانات قدرت، به‌خودی‌خود به معنای برخورداری از قدرت نیست. ممکن است فرد یا دولتی از منابع گسترده اقتصادی، نظامی و سیاسی برخوردار باشد، اما نتواند از این منابع برای تأثیرگذاری بر رفتار دیگران استفاده کند. در چنین شرایطی، صرف برخورداری از منابع قدرت را نمی‌توان معادل اعمال قدرت دانست. بنابراین، میان منابع قدرت و خود قدرت باید تمایز قائل شد. منابع قدرت زمانی اهمیت پیدا می‌کنند که بتوان از آن‌ها برای ایجاد تأثیر و دستیابی به نتیجه موردنظر استفاده کرد. این نگاه به قدرت، در بررسی روابط سیاسی داخلی و همچنین روابط بین‌الملل مورد توجه قرار گرفته است.

۳. تقسیم‌بندی قدرت از دیدگاه جوزف نای

یکی دیگر از نظریه‌پردازان مهم روابط بین‌الملل که به‌طور گسترده درباره مفهوم قدرت بحث کرده، جوزف نای است. او در کتاب شناخته‌شده خود با عنوان «قدرت نرم» (Soft Power)، ابعاد مختلف قدرت را بررسی کرده و تقسیم‌بندی مهمی از آن ارائه داده است. نای قدرت را به سه نوع اصلی تقسیم می‌کند: قدرت سخت، قدرت نرم و قدرت هوشمند.

الف) قدرت سخت

قدرت سخت به استفاده از ابزارهای قهری و مادی برای تأثیرگذاری بر رفتار دیگران گفته می‌شود. استفاده از نیروی نظامی، تهدید نظامی، تحریم‌های اقتصادی و ابزارهای مشابه، از جمله مصادیق قدرت سخت به شمار می‌روند. در این نوع قدرت، دولت یا بازیگر سیاسی با بهره‌گیری از اجبار، تهدید یا مشوق‌های مادی تلاش می‌کند طرف مقابل را به انجام رفتار موردنظر خود وادار کند.

ب) قدرت نرم

قدرت نرم به توانایی تأثیرگذاری بر دیگران از طریق جذابیت، اقناع و اثرگذاری فرهنگی و ارزشی گفته می‌شود. در این نوع قدرت، برخلاف قدرت سخت، هدف آن نیست که طرف مقابل از طریق اجبار یا تهدید به انجام کاری وادار شود؛ بلکه تلاش می‌شود با تأثیرگذاری بر افکار، باورها، ارزش‌ها و نگرش‌های او، زمینه همراهی و پذیرش خواسته‌های طرف مقابل فراهم شود. بر این اساس، هرگاه یک دولت بتواند ارزش‌های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی خود را برای دیگران جذاب جلوه دهد و از این طریق بر نگرش و رفتار آنان تأثیر بگذارد، از قدرت نرم برخوردار است. در واقع، قدرت نرم تلاش می‌کند شرایطی ایجاد کند که طرف مقابل، اهداف و ارزش‌های بازیگر اعمال‌کننده قدرت را جذاب و پذیرفتنی بداند و به‌صورت داوطلبانه به آن‌ها گرایش پیدا کند.

ج) قدرت هوشمند

نای در کنار قدرت سخت و نرم، مفهوم سومی را نیز مطرح می‌کند که از ترکیب این دو نوع قدرت به دست می‌آید و از آن با عنوان قدرت هوشمند یاد می‌شود. قدرت هوشمند عبارت است از استفاده سنجیده و ترکیبی از ظرفیت‌های قدرت سخت و نرم برای دستیابی به اهداف سیاسی. بر این اساس، یک دولت نباید صرفاً بر ابزارهای نظامی و اقتصادی تکیه کند و از ظرفیت‌های فرهنگی و اقناعی غافل بماند؛ همان‌طور که اتکای صرف به جذابیت و اقناع نیز همیشه برای دستیابی به اهداف سیاسی کافی نیست. ازاین‌رو، نای تأکید می‌کند که دولت‌ها، به‌ویژه قدرت‌های بزرگ مانند ایالات متحده آمریکا، برای دستیابی موفق به اهداف خود در عرصه بین‌الملل باید از ترکیب متناسب قدرت سخت و نرم استفاده کنند. این ترکیب سنجیده، همان چیزی است که از آن با عنوان قدرت هوشمند یاد می‌شود.

۴. جایگاه قدرت در نظریه‌های روابط بین‌الملل

مفهوم قدرت یکی از بنیادی‌ترین و محوری‌ترین مفاهیم در نظریه‌های روابط بین‌الملل است. به‌ویژه در نظریه‌های واقع‌گرایانه، قدرت جایگاهی اساسی دارد و بخش مهمی از تحلیل رفتار دولت‌ها و روابط میان آن‌ها بر اساس این مفهوم صورت می‌گیرد. یکی از مهم‌ترین نظریه‌های واقع‌گرایانه، واقع‌گرایی سنتی یا کلاسیک است که هانس مورگنتا از بنیان‌گذاران اصلی آن به شمار می‌رود. قدرت در این نظریه جایگاهی محوری دارد و مورگنتا شش اصل را به‌عنوان مبانی واقع‌گرایی سیاسی مطرح می‌کند. با بررسی این اصول می‌توان دریافت که مفهوم قدرت در شکل‌گیری و تبیین این نظریه نقش اساسی ایفا می‌کند.

اصل نخست: ریشه داشتن سیاست در سرشت انسان

مورگنتا معتقد است سیاست تابع قوانین عینی‌ای است که ریشه در طبیعت انسان دارند. از منظر واقع‌گرایی کلاسیک، سرشت انسان و تمایل او به قدرت، در شکل‌گیری رفتارهای سیاسی تأثیرگذار است. بنابراین، میل به قدرت را می‌توان یکی از عوامل اساسی در تحلیل رفتار افراد و دولت‌ها دانست.

اصل دوم: تعریف منافع ملی بر اساس قدرت

از نظر مورگنتا، مفهوم راهنمای اصلی در تحلیل سیاست بین‌الملل، منافع ملی است که در چارچوب قدرت تعریف می‌شود. به این معنا که دولت‌ها منافع خود را مستقل از قدرت و ظرفیت‌هایشان تعریف نمی‌کنند؛ بلکه میزان و نوع قدرت آن‌ها در تعیین منافع و اهداف سیاسی‌شان نقش اساسی دارد. در نتیجه، برای شناخت رفتار یک دولت باید بررسی کرد که آن دولت چه میزان قدرت در اختیار دارد و بر اساس آن، منافع خود را چگونه تعریف می‌کند.

اصل سوم: عینی بودن مفهوم منافع و متغیر بودن مصادیق آن

مورگنتا معتقد است مفهوم منافع تعریف‌شده بر اساس قدرت، مفهومی عینی و معتبر در تحلیل سیاست بین‌الملل است؛ بااین‌حال، مصادیق و صورت‌های آن در همه زمان‌ها و مکان‌ها یکسان نیستند. ازآنجاکه دولت‌ها از نظر میزان و نوع قدرت با یکدیگر تفاوت دارند و شرایط تاریخی و سیاسی آن‌ها نیز متفاوت است، منافع ملی می‌تواند در موقعیت‌های مختلف، صورت‌های متفاوتی پیدا کند. بنابراین، اگرچه قدرت و منافع ملی در تحلیل واقع‌گرایانه جایگاهی ثابت دارند، مصادیق و شیوه تحقق آن‌ها متناسب با شرایط تغییر می‌کند.

اصول چهارم تا ششم: نسبت اخلاق و سیاست و استقلال حوزه سیاسی

مورگنتا در سه اصل پایانی، نسبت میان اخلاق و سیاست را بررسی می‌کند. از نظر او، اخلاق در سیاست اهمیت دارد و نمی‌توان تأثیر ملاحظات اخلاقی را به‌کلی نادیده گرفت؛ اما میان الزامات اخلاقی و ضرورت‌های موفقیت سیاسی ممکن است تعارض و تنش وجود داشته باشد. ازاین‌رو، اصول اخلاقی جهان‌شمول را نمی‌توان بدون توجه به شرایط مشخص تاریخی و سیاسی بر رفتار دولت‌ها تطبیق کرد. همچنین مورگنتا معتقد است نباید آرمان‌های اخلاقی یک ملت را با قوانین اخلاقی جهان‌شمول یکسان دانست. هر دولت ممکن است برداشت خاصی از آرمان‌ها و هنجارهای اخلاقی داشته باشد و نباید این برداشت را به‌عنوان معیار مطلق اخلاق در روابط بین‌الملل تلقی کند. در اصل ششم نیز بر استقلال حوزه سیاست تأکید می‌کند. بر این اساس، برای تحلیل و ارزیابی رفتار سیاسی دولت‌ها باید به اقتضائات و منطق خاص سیاست توجه داشت. از جمله مهم‌ترین معیارها در این ارزیابی، تأثیر سیاست‌ها بر قدرت ملی است. به بیان دیگر، باید بررسی کرد که یک سیاست مشخص چه تأثیری بر موقعیت و قدرت دولت در عرصه بین‌الملل خواهد داشت. با توجه به این شش اصل، روشن می‌شود که قدرت در نظریه واقع‌گرایی کلاسیک مورگنتا جایگاهی محوری دارد و تحلیل سیاست بین‌الملل بدون توجه به آن امکان‌پذیر نیست.

۵. قدرت در واقع‌گرایی ساختاری یا نوواقع‌گرایی

پس از شکل‌گیری واقع‌گرایی کلاسیک، نظریه مهم دیگری در روابط بین‌الملل مطرح شد که از آن با عنوان واقع‌گرایی ساختاری یا نوواقع‌گرایی یاد می‌شود. کنت والتز از مهم‌ترین بنیان‌گذاران این نظریه است. این نظریه نیز از مهم‌ترین رویکردهای روابط بین‌الملل به شمار می‌رود و همچنان در تحلیل مناسبات بین‌المللی مورد توجه است. تفاوت اساسی واقع‌گرایی ساختاری با واقع‌گرایی کلاسیک در تبیین علت قدرت‌طلبی دولت‌هاست. مورگنتا ریشه گرایش به قدرت را تا حد زیادی در سرشت انسان جست‌وجو می‌کند؛ اما والتز علت اصلی رفتار قدرت‌محور دولت‌ها را نه سرشت انسانی، بلکه ساختار نظام بین‌الملل می‌داند. از نظر والتز، نظام بین‌الملل دارای ساختاری آنارشیک است. مقصود از آنارشی در اینجا هرج‌ومرج به معنای متعارف آن نیست؛ بلکه منظور فقدان یک قدرت مرکزی و مافوق است که بتواند بر دولت‌ها اعمال اقتدار کند، وظایف آن‌ها را مشخص سازد، حدود اختیاراتشان را تعیین کند و امنیت همه آن‌ها را تضمین نماید. این وضعیت با شرایط داخلی کشورها تفاوت دارد. در داخل یک کشور، معمولاً ساختار سیاسی و حاکمیتی مشخصی وجود دارد که می‌تواند بر افراد و نهادها اعمال قدرت کند، مسئولیت‌ها را تقسیم نماید و نظم و امنیت عمومی را برقرار سازد. اما در سطح بین‌الملل، چنین قدرت مرکزی و مافوقی وجود ندارد که بتواند همین نقش را برای همه دولت‌ها ایفا کند. در نتیجه، هر دولت ناگزیر است برای حفظ امنیت و بقای خود به ظرفیت‌ها و توانمندی‌های خویش تکیه کند. به بیان دیگر، دولت‌ها در نظام بین‌الملل نمی‌توانند امنیت و بقای خود را به وجود یک قدرت برتر واگذار کنند؛ بلکه باید خود برای تأمین امنیت و حفاظت از منافعشان اقدام کنند. بر همین اساس، والتز معتقد است ساختار آنارشیک نظام بین‌الملل، دولت‌ها را به سمت تلاش برای حفظ امنیت، بقا و افزایش توانمندی‌های خود سوق می‌دهد. بنابراین، قدرت‌طلبی دولت‌ها در این نظریه، بیش از آنکه ناشی از سرشت قدرت‌طلب انسان باشد، نتیجه شرایط ساختاری حاکم بر نظام بین‌الملل است. در واقع، در نظریه واقع‌گرایی ساختاری، قدرت در ارتباط مستقیم با امنیت و بقای دولت‌ها معنا پیدا می‌کند. ازآنجاکه هیچ مرجع مرکزی و تضمین‌کننده‌ای در نظام بین‌الملل وجود ندارد، هر دولت باید توانایی لازم را برای دفاع از خود و حفظ جایگاهش در این نظام به دست آورد.

جمع‌بندی

مرور دیدگاه‌های مطرح‌شده نشان می‌دهد که مفهوم قدرت در نظریه‌های روابط بین‌الملل جایگاهی بنیادین دارد؛ هرچند نظریه‌پردازان مختلف، درباره ماهیت قدرت، منابع آن و عوامل مؤثر بر گرایش دولت‌ها به کسب و اعمال قدرت، دیدگاه‌های متفاوتی ارائه کرده‌اند. در واقع‌گرایی کلاسیک مورگنتا، قدرت با سرشت انسان و تعریف منافع ملی ارتباط پیدا می‌کند؛ درحالی‌که در واقع‌گرایی ساختاری والتز، ساختار آنارشیک نظام بین‌الملل عامل اصلی جهت‌گیری دولت‌ها به سوی کسب قدرت و تأمین امنیت است. از سوی دیگر، جوزف نای با تفکیک قدرت سخت، نرم و هوشمند، ابعاد و شیوه‌های متنوع اعمال قدرت را تبیین می‌کند. شناخت این دیدگاه‌ها مقدمه‌ای ضروری برای بررسی و ارزیابی مفهوم قدرت از منظر اندیشه اسلامی است؛ زیرا پیش از ارائه هرگونه داوری درباره جایگاه قدرت در روابط بین‌الملل، باید مبانی نظری و برداشت‌های رایج از این مفهوم به‌درستی شناخته شوند.