به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، حجت‌الاسلام والمسلمین حمید پارسانیا، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، طی سخنانی با عنوان «فارابی در تعاملات فرهنگی و تمدنی معاصر» در کنفرانس فارابی دانشگاه فارابی قزاقستان، به تبیین نسبت اندیشه فارابی با جهان مدرن و نقد محدود شدن معرفت به دانش تجربی و ابزاری پرداخت که گزارش صحبت‌های ایشان به شرح زیر است:

فارابی؛ بنیان‌گذار سنتی زنده در فلسفه اسلامی

فارابی به‌طور گسترده با عنوان «معلم ثانی» شناخته می‌شود و یکی از بنیان‌گذاران فلسفه اسلامی به شمار می‌رود. او از طریق تعامل فعال و خلاقانه با جریان‌های فکری و فرهنگی عصر خویش و نیز بازخوانی انتقادی و بازسازی میراث عقلانی فرهنگ یونانی، نوعی عقلانیت را پرورش داد که به تلفیقی هماهنگ میان رویکرد حدیث‌گرایانه و عرفانی از یک‌سو و سنت عقلانی از سوی دیگر انجامید؛ یا به بیان دیگر، زمینه‌ساز تلفیق هماهنگ قرآن، استدلال برهانی و معرفت عرفانی شد. این جهت‌گیری فکری در برابر افراط‌هایی قرار داشت که از تقابل میان این رویکردها پدید آمده بود. اکنون، پس از گذشت بیش از هزار سال، این سنت همچنان زنده، پویا و از نظر فکری مولد است. فارابی در نگارش آثار فلسفی، بسیار گزیده‌گو بود؛ بااین‌حال، برخی از آثار فلسفی او افق‌های کاملاً تازه‌ای در تاریخ اندیشه بشری گشودند. این آثار پرسش‌ها و مسائل فلسفی جدیدی را مطرح کردند و نسل‌های پس از او را به بسط بیشتر و تعمیق اندیشه‌هایی واداشتند که وی صورت‌بندی کرده بود. حتی می‌توان گفت سنت‌های فلسفی مشائی، اشراقی و حکمت متعالیه، همگی مسیرهایی را پیموده‌اند که فارابی در هموار کردن آن‌ها نقش داشته است. ازاین‌رو، فارابی متفکری نیست که در گذشته‌ای دور مدفون شده باشد؛ بلکه همچنان حضوری ماندگار در کانون عقلانیت جهان اسلام، تاریخ اندیشه بشری و تعاملات فکری میان‌فرهنگی دارد. از این منظر، او متفکری است که از نظر فکری همچنان زنده و برخوردار از تأثیرگذاری و اهمیت معاصر است.

عقلانیت ابزاری و چالش تمدن مدرن

ماهیت و سطح عقلانیت و معرفت، از بنیادی‌ترین مفاهیمی هستند که هویت هر فرهنگ و تمدنی بر اساس آن‌ها شکل می‌گیرد و تعریف می‌شود. در واقع، ویژگی‌های متمایز یک فرهنگ و حتی تحولات تاریخی آن را می‌توان از طریق بررسی همین مفاهیم شناسایی کرد. ماکس وبر نیز بر همین اساس، فرهنگ و تمدن مدرن را ـ که اکنون گستره‌ای جهانی یافته است ـ مبتنی بر نوعی عقلانیت معطوف به اهداف دنیوی و معرفت ابزاری می‌داند؛ عقلانیتی که در مقابل آن، عقلانیت معطوف به ارزش‌ها، حقایق متافیزیکی و واقعیت‌های متعالی وجود ندارد. وبر می‌پذیرد که این نوع دوم عقلانیت در فرهنگ‌های دیگر همچنان زنده و فعال بوده است؛ بااین‌حال، معتقد است در جهان مدرن، تحت سلطه عقلانیت و معرفت ابزاری، از آن چیزی باقی نمانده یا دست‌کم سهم بسیار ناچیزی از آن برجای مانده است. از همین رو، وبر استدلال می‌کند که در غیاب عقلانیت و نوعی معرفت که بتواند به ارزش‌ها و حقایق متعالی بپردازد، افراد در جهان مدرن ناگزیرند از شیاطین و نیروهای درونی خود پیروی کنند. او این دیدگاه‌ها را در دو اثر سال ۱۹۱۹ خود، یعنی علم به‌مثابه حرفه و سیاست به‌مثابه حرفه، مطرح کرده است. توصیف وبر از عقلانیتی که زیربنای فرهنگ و تمدن مدرن را تشکیل می‌دهد، روشنگر و از جهات بسیاری متقاعدکننده است؛ اما دیدگاه او درباره ناپدیدشدن دیگر صورت‌ها و سطوح عقلانیت و معرفت از جهان معاصر، خالی از اشکال نیست. اگرچه سلطه و هژمونی فرهنگ اروپایی ممکن است در تضعیف دیگر صورت‌های عقلانیت در سنت‌های فرهنگی مختلف یا محدودکردن امکان بروز و به‌رسمیت‌شناخته‌شدن آن‌ها نقش داشته باشد، نمی‌توان نتیجه گرفت که این صورت‌های عقلانیت به‌کلی از میان رفته‌اند. استمرار، سرزندگی، پویایی فکری و رشد مداوم سنت عقلانی و فکری‌ای که فارابی به‌عنوان معلم و یکی از بنیان‌گذاران اصلی آن شناخته می‌شود، شاهدی بر خلاف این ادعاست. برخلاف برخی جریان‌های فکری دیگر در عصر فارابی، سنت فلسفی‌ای که او بنیان گذاشت و گسترش داد، هرگز به پایان نرسید. این سنت، از طریق تعامل خلاقانه با جریان‌های عرفانی، حدیث‌گرایانه و کلامی، به‌تدریج انسجام و دقت مفهومی بیشتری یافت. در طول قرن‌های بعد، متفکرانی همچون ابن‌سینا، غزالی، سهروردی (شیخ اشراق)، ابن‌رشد، فخرالدین رازی، خواجه نصیرالدین طوسی، ابن‌عربی، تفتازانی، صدرالدین دشتکی، جلال‌الدین دوانی، میرداماد و صدرالدین شیرازی، از طریق مواجهه‌های مستمر، تعاملات انتقادی و مناظرات پی‌درپی، ابعاد معرفت‌شناختی و فلسفی مسیری را غنا بخشیدند که فارابی گشوده بود. فلسفه نوصدرایی معاصر در ایران نیز خود را وامدار فارابی می‌داند و در عین حال، از این بنیاد فکری برای شکل‌دادن به تعاملات فرهنگی و تمدنی خود با جهان مدرن بهره می‌گیرد؛ تعاملی که از طریق رقابت علمی سازنده و گفت‌وگوی فکری صورت می‌پذیرد. علامه طباطبایی از برجسته‌ترین فیلسوفان معاصر ایران است. آیت‌الله جوادی آملی که شخصاً نامه تاریخی امام خمینی به میخائیل گورباچف را به او تحویل داد و خود نیز بیش از نیم قرن در جایگاهی برجسته در عرصه تدریس فلسفه در ایران معاصر قرار داشته است، به نقل از استاد خویش، علامه طباطبایی، چنین سخنی را نقل می‌کرد: «اگر ابن‌سینا و ملاصدرا را با یکدیگر ترکیب کنند، حاصل آن فارابی خواهد بود.» این سخن تأمل‌برانگیز، نشان‌دهنده حضور ماندگار فارابی در تاریخ فلسفه و عقلانیت اسلامی و نیز گویای اهمیت و ارتباط فکری همچنان زنده او با پرسش‌های نظری روزگار معاصر است. میراث فکری و سنت فلسفی فارابی در بستر فرهنگ و تمدن اسلامی، دو کارکرد بنیادین دارند. نخست آنکه قلمرو عقلانیت و صورت‌های معرفتی متناظر با آن را به‌عنوان عناصر مقوّم هویت تاریخی تمدن اسلامی حفظ می‌کنند. دوم آنکه از طریق تعامل فعال با فرهنگ مسلط جهان غرب و برقراری گفت‌وگویی علمی، عمیق و در سطحی بلند از نظر فکری، ویژگی‌های هویت‌ساز و نقاط عطف تاریخی‌ای را که به شکل‌گیری هویت تمدن مدرن غرب انجامیده‌اند، به چالش می‌کشند و مورد نقد قرار می‌دهند.

عقلانیت در فلسفه فارابی؛ فراتر از شناخت تجربی

در فلسفه فارابی، عقلانیت به‌مثابه پدیده‌ای انسانی و تاریخی، ریشه در پیوندی بی‌واسطه و شهودی با حقیقتی متعالی دارد که «عقل» نامیده می‌شود. این حقیقت، به واسطه گستره فراگیر وجودی خود، اجزای متناهی، مشروط و متکثرِ ساحت‌های گوناگون هستی را در کلیتی فراگیر جای می‌دهد. در عین حال، معقولات انسانی را فعلیت می‌بخشد و آن‌ها را از مرحله قوه به فعلیت می‌رساند. انسان‌ها از طریق ارتباط و اتصال با این حقیقت عقلانی، به مراتب و درجات گوناگون معرفت علمی دست می‌یابند؛ معرفتی که هم علوم تجربی و هم علوم تجریدی را در بر می‌گیرد. در اصطلاح فارابی، عالی‌ترین مرتبه این ارتباط، از طریق اتصال به «عقل فعال» حاصل می‌شود؛ به‌گونه‌ای که عقل انسانی به مرتبه «عقل مستفاد» دست می‌یابد. فارابی بر اساس تبیینی که از عقل و مراتب گوناگون عقلانیت ارائه می‌دهد، معرفت را به علم تجربی یا صورت‌های معرفت ابزاری تقلیل نمی‌دهد؛ بلکه متافیزیک و علومی را نیز به رسمیت می‌شناسد که غایات و ارزش‌های وجود انسانی، مبدأ و فرجام آن و نیز شرایط سعادت و شقاوت انسان را تبیین می‌کنند. او ضمن تأیید اعتبار معرفتی شناخت تجربی، تقلیل معرفت به شناخت ابزاری را نوعی انکار و سفسطه فکری می‌داند. تاریخ پس از فارابیِ فلسفه اسلامی را می‌توان تا حد زیادی تلاشی مستمر برای تبیین و تعمیق دعاوی فلسفی او دانست؛ به‌ویژه در موضوعاتی همچون ماهیت اتصال به حقایق معقول و ادراک شهودی آن‌ها و نیز نسبت میان عقل فعال و مراتب گوناگون قوای حسی و خیالی انسان.

نامه امام خمینی به گورباچف؛ مواجهه با مبانی معرفت مدرن

امام خمینی در نامه خود به گورباچف، به نقاط عطف تاریخی‌ای توجه می‌دهد که در جریان آن‌ها، عقلانیت و معرفت مدرن به‌تدریج به محدوده عقلانیت و معرفت ابزاری تقلیل یافته‌اند. در مقابل، ایشان بر ظرفیت‌های فکری سنت فلسفی‌ای تأکید می‌کند که با محوریت فارابی شکل گرفته و مانع از فروکاستن عقلانیت و معرفت به صورت‌های صرفاً ابزاری می‌شود. یکی از این نقاط عطف تاریخی، ظهور تجربه‌گرایی و فلسفه حسی بود که فیلسوفانی همچون فرانسیس بیکن، جان لاک، جورج برکلی و دیوید هیوم آن را بسط دادند و بعدها در حلقه وین به یکی از برجسته‌ترین نمودهای خود رسید. نقطه عطف تعیین‌کننده دیگر، از تحولات درونی عقل‌گرایی مدرن پدید آمد؛ به‌ویژه در اندیشه فلسفی رنه دکارت و امانوئل کانت و نیز رویکردهای نئوكانتی پس از آن‌ها. دکارت، معرفت عقلی را به تفکر مفهومی تقلیل داد و از صورت‌های شهود عقلی که در رویکرد فلسفی فارابی بسط یافته و جایگاهی محوری داشتند، غفلت کرد. کانت نیز با ادامه‌دادن مسیری که دکارت ترسیم کرده بود، شهود واقعیت را به شهود حسی محدود ساخت. در نتیجه، او شناخت مفهومی و عقلانی را امری ذهنی دانست که در قلمرو ذهن محصور است. ذهنی‌شدن معرفت عقلانی، سه پیامد عمده به دنبال داشت. نخست، متافیزیک را به معرفت‌شناسی تقلیل داد. دوم، شناخت علمی واقعیت را به قلمرو فیزیک محدود کرد. سوم، این روند در نهایت به انقلاب کپرنیکی کانت در نظریه شناخت علمی انجامید. به بیان دیگر، در چارچوب شناخت علمی تجربی، مفاهیم عقلانی دیگر از خود واقعیت سرچشمه نمی‌گیرند؛ بلکه این مفاهیم هستند که چارچوب خود را بر جهان واقعیت تحمیل می‌کنند. نقطه عطف دیگری را باید به رویکردهای پسامدرنی نسبت داد که در پی اندیشه نئوكانتی پدیدار شدند. در رویکردهای نئوكانتی، مفاهیم عقلانی‌ای که از نظر کانت مقوّم شناخت علمی هستند و بر آن تحمیل می‌شوند، به‌تدریج پدیده‌هایی بیناذهنی، متأثر از شرایط فرهنگی و تاریخی و در نتیجه متکثر و وابسته به شرایط تلقی شدند. از این منظر، معرفت علمی تجربی، از آنجا که صورت‌های ذهنیتِ برآمده از شرایط تاریخی آن را شکل می‌دهند، به‌تدریج توانایی خود را برای آشکار ساختن واقعیت از دست می‌دهد و ادعای برخورداری از صورتی پایدار و جهان‌شمول نیز در آن تضعیف می‌شود. امام خمینی در نامه خود به ابن‌سینا اشاره می‌کند؛ فیلسوفی که در امتداد میراث فکری فارابی، شناخت انسان را به معرفت حسی تقلیل نمی‌دهد. بلکه ابن‌سینا معرفت تجربی و حسی را مبتنی بر معرفت عقلی و عقلانی می‌داند. امام خمینی سپس به سهروردی و ابن‌عربی اشاره می‌کند که معرفت شهودی و اشراقی را مبنا و بنیاد شناخت مفهومی می‌دانند. تأکید امام خمینی بر اهمیت شهود عقلی، مانع از آن می‌شود که معرفت عقلانی صرفاً به امری ذهنی یا بیناذهنی تبدیل شود. افزون بر این، تصریح ایشان به ابتنای شناخت تجربی بر علوم عقلی، خصلت علمی مبانی معرفت تجربی را حفظ می‌کند و مانع از شکل‌گیری رویکردهای پسامدرن به علم تجربی می‌شود. ایشان از رئیس هیئت‌رئیسه شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی می‌خواهد که در جریان تحولات پیشِ رو، منابع فرهنگی و تمدنی و میراث فکری شرقیِ نهفته در تاریخ جامعه خود را مورد توجه قرار دهد. همچنین از او می‌خواهد که افراد مستعد و برخوردار از توانایی‌های فکری جامعه‌اش را به مراکز زنده آموزش فلسفه بفرستد؛ مراکزی که در آن‌ها با آموزه‌های فلسفی مبتنی بر عالی‌ترین مراتب عقل و عقلانیت آشنا شوند و معرفت علمی را به شناخت ابزاری تقلیل ندهند. بنابراین، به نظر می‌رسد نامه یادشده نمونه‌ای از تعامل زنده و فعال رویکرد فلسفی فارابی با جهان معاصر باشد؛ نامه‌ای که هم با هدف حفظ هویت فرهنگی نگاشته شده و هم به دنبال پاسخ‌گویی به چالش‌های پیش‌روی فرهنگ و تمدن مدرن بوده است.