تنظیمات
اندازه فونت :
چاپ خبر
گروه : h133
حوزه : ۱۰ خبر اول, اخبار, برگزیده ترین ها, گزارش, مشروح خبرها, مهم ترین خبر صفحه اول
شماره : 47639
تاریخ : ۲۶ آبان, ۱۴۰۵ :: ۱۵:۵۹
پایگاه خبری-تحلیلی علوم انسانی مفتاح گزارش می‌دهد؛ کنفرانس بین‌المللی فقه اسلامی در دانشگاه اسلامی بین‌المللی مالزی برگزار شد / آیا هوش مصنوعی می‌تواند فتوا صادر کند؟ دکتر عبدالله همت عبدالله، (پژوهشگر مؤسسه جهانی اندیشه و تمدن اسلامی ISTAC): یک سامانه هوشمند ممکن است بتواند اطلاعات فراوانی از منابع فقهی استخراج کند، دیدگاه‌های مختلف را کنار یکدیگر قرار دهد و پاسخی منظم و مستدل تولید کند؛ اما این توانایی لزوماً به معنای برخورداری آن از صلاحیت افتا نیست. فتوا صرفاً کنار هم قراردادن گزاره‌های فقهی نیست، بلکه با تشخیص دقیق موضوع، توجه به شرایط واقعی پرسشگر، فهم آثار حکم و تشخیص نسبت مسئله با مبانی و مقاصد شریعت ارتباط دارد.

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، هفتمین کنفرانس بین‌المللی فقه اسلامی با حضور عالمان، استادان دانشگاه، مفتیان، حقوقدانان و پژوهشگران ۳۱ کشور، روزهای ۱۰ و ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ (۱۹ و ۲۰ آبان ۱۴۰۵) در دانشگاه اسلامی بین‌المللی مالزی برگزار شد. شرکت‌کنندگان در این همایش، ابعاد فقهی و حقوقی هوش مصنوعی را در موضوعاتی همچون اجتهاد و صدور فتوا، مسئولیت حقوقی سامانه‌های هوشمند، نظام قضایی، آموزش و امور مالی اسلامی بررسی کردند.

همایشی برای بازاندیشی در نسبت فقه اسلامی و فناوری‌های نوین

هفتمین کنفرانس بین‌المللی فقه اسلامی (ICIJ 2026) به همت گروه فقه و اصول فقه دانشکده معارف وحیانی و علوم انسانی عبدالحمید ابوسلیمان (AHAS KIRKHS) دانشگاه اسلامی بین‌المللی مالزی برگزار شد. عنوان این دوره از همایش، «هوش مصنوعی در پرتو مقاصد شریعت؛ مسائل معاصر و افق‌های آینده» بود. این برنامه به‌صورت ترکیبی (حضوری و مجازی) و با حضور استادان، عالمان دینی، مفتیان، متخصصان فناوری و پژوهشگران از ۳۱ کشور برگزار شد. موضوع محوری همایش، بررسی چگونگی مواجهه فقه اسلامی با فناوری هوش مصنوعی بود؛ فناوری‌ای که دیگر صرفاً در حوزه پردازش اطلاعات و خدمات دیجیتال کاربرد ندارد، بلکه به عرصه‌هایی مانند مشاوره شرعی، صدور فتوا، امور مالی، قضاوت، آموزش و تصمیم‌گیری‌های اجتماعی وارد شده است. در این همایش، ۱۵۸ مقاله علمی ارائه شد که ۷۱ مقاله به‌صورت حضوری و ۸۷ مقاله به‌صورت مجازی بود. ارائه‌ها در قالب ۲۱ نشست موازی و به سه زبان عربی، انگلیسی و مالایی برگزار شدند و ۱۴ محور تخصصی را پوشش دادند. این کنفرانس هفتمین دوره از مجموعه همایش‌هایی است که گروه فقه و اصول فقه دانشگاه اسلامی بین‌المللی مالزی از سال ۲۰۰۶ برگزار می‌کند. دوره ششم این مجموعه در سال ۲۰۱۷ با موضوع حکمرانی مطلوب در چارچوب مقاصد شریعت و رویکرد اعتدال‌گرایی برگزار شده بود.

سخنرانی‌های کلیدی؛ از مبانی اسلامی فناوری تا مسئولیت حقوقی هوش مصنوعی

در بخش اصلی علمی همایش، پنج استاد و شخصیت علمی بین‌المللی به‌عنوان سخنرانان کلیدی حضور داشتند:
  • استاد دکتر علی محیی‌الدین قره‌داغی، رئیس اتحادیه جهانی علمای مسلمان، از قطر که به‌صورت مجازی سخنرانی کرد.
  • دکتر عبدالله بن احمد السلیمی، دبیرکل امور فتوا در وزارت اوقاف و امور دینی سلطنت عمان.
  • استاد دکتر لقمان زکریا، استاد دانشگاه ابوجا در نیجریه.
  • استاد دکتر اکرم م. ذکی، از دانشکده فناوری اطلاعات و ارتباطات دانشگاه اسلامی بین‌المللی مالزی.
  • دکتر اخترزایته حاج عبدالعزیز، رئیس کمیته شرعی بانک اسلامی مای‌بانک (Maybank Islamic Berhad).
در گزارش رسمی دانشگاه، موضوعات سخنرانی‌های این پنج نفر در قالب مجموعه‌ای از مسائل بنیادین معرفی شده است؛ از رویکرد جامع اسلام به نوآوری‌های فناورانه تا شخصیت حقوقی هوش مصنوعی و ربات‌ها در نظام عدالت کیفری اسلامی، حکمرانی هوش مصنوعی و نقش این فناوری در تصمیم‌گیری‌های شرعی در حوزه امور مالی اسلامی.

۱. رویکرد جامع اسلام به نوآوری‌های فناورانه

یکی از محورهای اصلی سخنرانی‌های کلیدی، بررسی نسبت نگرش جامع اسلام به فناوری‌های نوین بود. اهمیت این موضوع در آن است که مواجهه اسلامی با فناوری نباید صرفاً به بررسی امکان یا عدم امکان استفاده از یک ابزار محدود شود. پرسش اصلی این است که فناوری در چه مسیری به کار گرفته می‌شود، چه آثاری بر زندگی انسان دارد و آیا استفاده از آن با اهداف و ارزش‌های شریعت سازگار است؟ از این منظر، هوش مصنوعی را نمی‌توان صرفاً به دلیل افزایش سرعت پردازش اطلاعات یا کاهش هزینه‌های خدمات، پدیده‌ای مطلوب تلقی کرد. این فناوری باید از حیث آثار انسانی، اجتماعی، اخلاقی و حقوقی نیز ارزیابی شود. در چنین چارچوبی، مقاصد شریعت می‌توانند مبنایی برای سنجش فناوری باشند؛ به‌گونه‌ای که استفاده از هوش مصنوعی در خدمت حفظ دین، جان، عقل، نسل و مال انسان قرار گیرد و از تبدیل‌شدن آن به عاملی برای تضییع حقوق و آسیب به کرامت انسانی جلوگیری شود.

۲. شخصیت حقوقی هوش مصنوعی و ربات‌ها در عدالت کیفری اسلامی

یکی از موضوعات قابل توجه سخنرانی‌های کلیدی، مسئله شخصیت حقوقی هوش مصنوعی و ربات‌ها در نظام عدالت کیفری اسلامی بود. گسترش سامانه‌های خودکار و ابزارهای هوشمند، پرسش‌های تازه‌ای درباره مسئولیت ناشی از رفتار این سامانه‌ها ایجاد کرده است. برای مثال، اگر یک ربات یا سامانه هوشمند در اثر تصمیم یا عملکرد خود به انسانی آسیب برساند، مسئولیت حقوقی آن بر عهده چه کسی است؟ آیا باید مسئولیت را متوجه طراح و برنامه‌نویس سامانه دانست، یا شرکت تولیدکننده، مالک، بهره‌بردار و کاربری که از آن استفاده کرده است؟ مسئله مهم‌تر این است که آیا می‌توان برای خود هوش مصنوعی شخصیت حقوقی مستقلی در نظر گرفت؟ این پرسش در نظام حقوقی اسلامی ابعاد پیچیده‌تری پیدا می‌کند؛ زیرا مسئولیت کیفری صرفاً به وقوع یک نتیجه زیان‌بار محدود نیست و مسائلی همچون اراده، قصد، تکلیف و قابلیت انتساب رفتار نیز در آن نقش دارند. ازاین‌رو، بحث درباره ربات‌ها در عدالت کیفری اسلامی صرفاً یک موضوع فناورانه نیست، بلکه با مبانی فقهی مسئولیت و ساختار حقوقی انتساب جرم ارتباط دارد.

۳. حکمرانی هوش مصنوعی و ضرورت نظارت بر تصمیم‌های الگوریتمی

حکمرانی هوش مصنوعی از دیگر محورهای مطرح‌شده در سخنرانی‌های اصلی بود. هوش مصنوعی می‌تواند در بسیاری از فرایندهای اداری، اقتصادی، آموزشی و اجتماعی نقش تصمیم‌یار داشته باشد؛ اما گسترش این نقش، ضرورت تعیین حدود اختیارات، مسئولیت‌ها و سازوکارهای نظارت بر آن را افزایش می‌دهد. از جمله پرسش‌های مهم این حوزه می‌توان به این موارد اشاره کرد:
  • چه نهادی باید بر عملکرد سامانه‌های هوشمند نظارت کند؟
  • در صورت تبعیض یا خطای الگوریتمی، چه کسی پاسخ‌گو خواهد بود؟
  • چگونه می‌توان از داده‌های شخصی و حریم خصوصی افراد محافظت کرد؟
  • تا چه اندازه می‌توان تصمیم‌گیری‌های عمومی را به سامانه‌های خودکار واگذار کرد؟
  • چه سازوکاری برای بررسی و اعتراض به تصمیم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی باید وجود داشته باشد؟
از منظر فقه اسلامی، این پرسش‌ها با اصول عدالت، حفظ حقوق اشخاص، امانت‌داری، منع اضرار و مصلحت عمومی ارتباط پیدا می‌کنند.

۴. هوش مصنوعی در تصمیم‌گیری‌های شرعی و امور مالی اسلامی

یکی دیگر از محورهای مهم سخنرانی‌های کلیدی، بررسی نقش هوش مصنوعی در تصمیم‌گیری‌های شرعی در حوزه مالی اسلامی بود. نهادهای مالی اسلامی برای طراحی و ارائه محصولات خود باید ضوابط شرعی را رعایت کنند. با پیچیده‌ترشدن معاملات و گسترش فناوری‌های مالی، امکان استفاده از سامانه‌های هوشمند برای بررسی قراردادها، تحلیل داده‌ها و ارزیابی میزان انطباق محصولات با ضوابط شرعی نیز افزایش یافته است. بااین‌حال، استفاده از هوش مصنوعی در این عرصه پرسش‌هایی اساسی ایجاد می‌کند: آیا سامانه هوشمند می‌تواند صرفاً با بررسی متن قرارداد، درباره انطباق آن با شریعت تصمیم بگیرد؟ آیا تشخیص شرعی یک محصول مالی به شناخت شرایط واقعی معامله، آثار اقتصادی و روابط میان طرفین نیاز ندارد؟ این مسائل ضرورت تفکیک میان استفاده از هوش مصنوعی به‌عنوان ابزار کارشناسی و واگذاری مسئولیت نهایی تشخیص شرعی به آن را برجسته می‌کند.

ارائه‌های علمی؛ از مسئولیت صدور فتوا تا حکمرانی هوش مصنوعی بر اساس مصلحت

در کنار پنج سخنرانی کلیدی، ارائه‌های علمی متعددی در نشست‌های تخصصی همایش انجام شد. بعضی از این پژوهش‌ها به‌طور مشخص با مسئله مرجعیت فقهی، مسئولیت انسانی و نسبت فناوری با مقاصد شریعت ارتباط داشتند.

۱. عبدالله همت عبدالله؛ آیا هوش مصنوعی می‌تواند مسئولیت پاسخ دینی را بر عهده بگیرد؟

دکتر عبدالله همت عبدالله، پژوهشگر مؤسسه جهانی اندیشه و تمدن اسلامی (ISTAC) در دانشگاه اسلامی بین‌المللی مالزی، در روز نخست همایش مقاله‌ای با عنوان «فراتر از پاسخ‌های خودکار: هوش مصنوعی، فتوا و بحران معنا در فقه اسلامی» (Beyond Automated Answers: Artificial Intelligence, Fatwā, and the Crisis of Meaning in Islamic Jurisprudence) ارائه کرد. محور اصلی این پژوهش، تمایز میان تولید پاسخ توسط الگوریتم و مسئولیت علمی و اخلاقی ارائه یک فتوا بود. پرسش مهمی که در این ارائه مطرح شد، این است که آیا صرف تولید پاسخی صحیح توسط یک سامانه هوشمند برای اعتبار یک پاسخ دینی کافی است، یا صدور فتوا به مؤلفه‌های دیگری همچون فهم موضوع، شناخت شرایط و زمینه‌های مسئله، درک مقاصد شریعت و برخورداری از صلاحیت علمی نیاز دارد؟ این پژوهش بر شکاف میان تولید اطلاعات و پذیرش مسئولیت پاسخ دینی تمرکز داشت. به بیان دیگر، یک سامانه هوشمند ممکن است بتواند اطلاعات فراوانی از منابع فقهی استخراج کند، دیدگاه‌های مختلف را کنار یکدیگر قرار دهد و پاسخی منظم و مستدل تولید کند؛ اما این توانایی لزوماً به معنای برخورداری آن از صلاحیت افتا نیست. فتوا صرفاً کنار هم قراردادن گزاره‌های فقهی نیست، بلکه با تشخیص دقیق موضوع، توجه به شرایط واقعی پرسشگر، فهم آثار حکم و تشخیص نسبت مسئله با مبانی و مقاصد شریعت ارتباط دارد. دکتر عبدالله همت عبدالله در این ارائه به پیامدهای گسترش استفاده از هوش مصنوعی در حوزه فتوا نیز توجه کرد؛ پیامدهایی که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
  • تغییر در جایگاه و اقتدار مرجعیت فقهی؛
  • بروز بحران معنا در فرایند تولید و دریافت پاسخ‌های دینی؛
  • چالش‌های مربوط به امنیت فکری؛
  • تغییر در نسبت میان تولید اطلاعات و مسئولیت علمی؛
  • آینده اجتهاد اسلامی در مواجهه با سامانه‌های هوشمند.
نکته برجسته این پژوهش آن است که مسئله اصلی را از سطح توانایی فنی هوش مصنوعی به سطح مسئولیت انسانی و مرجعیت علمی منتقل می‌کند. در واقع، چالش اساسی صرفاً این نیست که چگونه ماشینی بسازیم که بتواند به پرسش‌های دینی پاسخ دهد؛ بلکه باید مشخص کنیم چه کسی مسئول معنا، داوری فقهی و آثار اجتماعی پاسخ‌های تولیدشده است.

۲. محمد ایمن عمر؛ حفظ مقاصد تعلیم و تربیت اسلامی در محیط یادگیری مبتنی بر هوش مصنوعی

محمد ایمن عمر (Ustaz Muhammad Aiman Omar) از دیگر ارائه‌دهندگان این همایش بود که پژوهشی با عنوان «صیانت از مقاصد آموزش اسلامی در محیط یادگیری مبتنی بر هوش مصنوعی» ارائه کرد. این عنوان، یکی از مسائل مهم نظام تعلیم و تربیت را در مواجهه با فناوری‌های هوشمند مطرح می‌کند: آیا ورود هوش مصنوعی به آموزش، صرفاً باید با معیار افزایش سرعت یادگیری، شخصی‌سازی آموزش و بهبود عملکرد تحصیلی سنجیده شود، یا باید اهداف تربیتی و معرفتی آموزش اسلامی نیز در ارزیابی آن لحاظ شود؟ در آموزش اسلامی، یادگیری تنها انتقال اطلاعات نیست. پرورش عقل، شکل‌گیری شخصیت اخلاقی، تقویت مسئولیت‌پذیری و تربیت انسان برخوردار از معرفت و حکمت نیز در شمار اهداف اساسی آن قرار دارد. ازاین‌رو، استفاده از سامانه‌های هوشمند در آموزش باید به‌گونه‌ای باشد که این اهداف را تقویت کند، نه آنکه نقش استاد و فرایند تربیت انسانی را به یک تعامل صرفاً ماشینی تقلیل دهد. این موضوع به‌ویژه در آموزش معارف دینی اهمیت دارد؛ زیرا میان دسترسی به اطلاعات دینی و شکل‌گیری فهم عمیق و تربیت دینی تفاوت وجود دارد.

۳. محمد شفیق عبدالعزیز؛ حکمرانی هوش مصنوعی با تکیه بر سلسله‌مراتب مصلحت در اندیشه قرافی

محمد شفیق عبدالعزیز (Ustaz Muhammad Syafiq Abdul Aziz) نیز پژوهشی با عنوان «تدرج و سلسله‌مراتب مصلحت: فقه مراتب مصلحت نزد قرافی به‌مثابه چارچوبی برای حکمرانی هوش مصنوعی» (The Cascade of Maṣlaḥa: Al-Qarāfī's Hierarchical Jurisprudence as a Framework for Artificial Intelligence Governance) ارائه کرد. اهمیت این پژوهش در تلاش برای پیوندزدن میراث اصولی و فقهی با مسائل جدید حکمرانی فناوری است. مصلحت در فقه اسلامی مفهومی یکسان و هم‌سطح نیست. منافع و مصالح انسانی از نظر ضرورت، اهمیت و جایگاه تفاوت دارند و در ارزیابی تزاحم میان آن‌ها باید این تفاوت‌ها مورد توجه قرار گیرد. در چارچوبی که عنوان پژوهش معرفی می‌کند، اندیشه فقهی شهاب‌الدین قرافی درباره مراتب مصلحت به‌عنوان مبنایی برای ارزیابی و هدایت استفاده از هوش مصنوعی مطرح شده است. چنین رویکردی این امکان را فراهم می‌کند که تصمیم درباره استفاده از فناوری صرفاً با محاسبه سود و زیان فوری یا افزایش کارایی انجام نشود، بلکه آثار آن بر مصالح مهم‌تر انسانی و اجتماعی نیز بررسی شود. برای مثال، ممکن است استفاده از یک سامانه هوشمند در کوتاه‌مدت موجب افزایش سرعت و کاهش هزینه‌ها شود، اما در عین حال به حریم خصوصی، عدالت یا استقلال فکری افراد آسیب برساند. در چنین شرایطی، ارزیابی فقهی باید نسبت میان این منافع و زیان‌ها و جایگاه هرکدام را مشخص کند. البته متن کامل مقاله و جزئیات استدلال پژوهشگر در دسترس عمومی قرار نگرفته است؛ بنابراین مطالب فوق توضیح مسئله علمیِ عنوان پژوهش است، نه نقل نتایج تفصیلی و اثبات‌نشده مقاله.

۴. اویکولاده صادق اویسنیا؛ از اجتهاد انسانی تا عقلانیت الگوریتمی

اویکولاده صادق اویسنیا (Oyekolade Sodiq Oyesanya) نیز مقاله‌ای با عنوان «از اجتهاد انسانی تا عقلانیت الگوریتمی: فقه اسلامی در عصر هوش مصنوعی» ارائه کرد. این موضوع یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های نظری در مواجهه فقه با فناوری است: نسبت میان عقلانیت انسانی و پردازش الگوریتمی چیست؟ اجتهاد انسانی بر مجموعه‌ای از توانایی‌های علمی و روش‌شناختی استوار است؛ از شناخت منابع و قواعد فقهی تا تشخیص موضوع، تحلیل شرایط و سنجش پیامدهای یک حکم. در مقابل، سامانه‌های هوشمند با پردازش داده‌ها و شناسایی الگوها می‌توانند در گردآوری اطلاعات و تحلیل متون نقش مؤثری ایفا کنند. پرسش این است که آیا می‌توان از این توانایی‌ها برای تقویت فرایند اجتهاد بهره گرفت، بدون آنکه جایگاه تشخیص و داوری فقیه از میان برود؟ عنوان این پژوهش، مسئله‌ای را مطرح می‌کند که در آینده فقه اسلامی اهمیت بیشتری خواهد یافت: چگونه می‌توان از ظرفیت عقلانیت محاسباتی برای کمک به پژوهش فقهی استفاده کرد و در عین حال، مسئولیت و اعتبار اجتهاد را در اختیار انسان واجد صلاحیت حفظ کرد؟

چهارده محور تخصصی همایش

بر اساس برنامه علمی همایش، پژوهش‌ها در چهارده محور تخصصی سازمان‌دهی شده بودند که می‌توان آن‌ها را در چند حوزه اصلی دسته‌بندی کرد:

الف) هوش مصنوعی و معرفت دینی

۱. نسبت هوش مصنوعی با عقل و توانایی‌های ادراکی انسان. ۲. کاربرد هوش مصنوعی در فرایند بررسی فتوا و تصمیم‌گیری دینی. ۳. ارتقای سواد عمومی شریعت از طریق هوش مصنوعی. ۴. بازنگری در روش‌شناسی اصول فقه برای مواجهه با فناوری‌های نوظهور.

ب) هوش مصنوعی و نظام حقوقی و اجتماعی

۵. کاربرد هوش مصنوعی در نظام گواهی حلال و سازوکارهای انطباق با شریعت. ۶. حکمرانی مطلوب و مصلحت عمومی در فقه اسلامی. ۷. هوش مصنوعی، نظام قضایی و مرجعیت حقوقی و فقهی. ۸. عاملیت اخلاقی و مسئولیت حقوقی در فقه اسلامی.

ج) هوش مصنوعی و اقتصاد اسلامی

۹. هوش مصنوعی، تأمین مالی اجتماعی اسلامی و مقاصد شریعت؛ با تأکید بر نوآوری در حوزه زکات، وقف و آثار اجتماعی آن‌ها. ۱۰. اقتصاد دیجیتال، اخلاق داده‌ها و صیانت از کرامت انسانی. ۱۱. فناوری‌های مالی، بازارهای دیجیتال و فقه معاملات.

د) هوش مصنوعی و حوزه‌های علمی و انسانی

۱۲. پیامدهای زیست‌پزشکی و اخلاق زیستی هوش مصنوعی از منظر فقه اسلامی. ۱۳. صیانت و حفظ فطرت انسانی در عصر دیجیتال. ۱۴. هوش مصنوعی در نظام تعلیم و تربیت و فرایند یادگیری. این تنوع موضوعی نشان می‌دهد که برگزارکنندگان، مواجهه فقه اسلامی با هوش مصنوعی را محدود به یک مسئله خاص یا صرفاً صدور حکم شرعی استفاده از فناوری نکرده‌اند، بلکه ابعاد معرفتی، حقوقی، اقتصادی، تربیتی و اجتماعی آن را در نظر گرفته‌اند.

تقدم کرامت انسانی و مسئولیت انسان بر فناوری

در مراسم اختتامیه، دانشیار دکتر سید محمد محسن، رئیس همایش و رئیس گروه فقه و اصول فقه دانشگاه اسلامی بین‌المللی مالزی، قطعنامه‌های کنفرانس را در پنج حوزه موضوعی ارائه کرد. در میان محورهای اعلام‌شده در گزارش پایانی دانشگاه، سه اصل اهمیت ویژه‌ای دارند:

۱. هوش مصنوعی باید در خدمت کرامت انسان باقی بماند.

در این قطعنامه تأکید شده است که هوش مصنوعی باید ابزاری در خدمت کرامت انسانی باشد و نباید بر هوش طبیعی انسان تقدم پیدا کند. این اصل، جایگاه انسان را در منظومه فکری و اخلاقی حاکم بر فناوری مشخص می‌کند. فناوری هر اندازه پیشرفته باشد، نباید به عاملی برای تضعیف کرامت و جایگاه انسانی تبدیل شود.

۲. اجتهاد و صدور فتوا همچنان مسئولیت عالمان واجد صلاحیت است.

در قطعنامه همایش تصریح شده است که اجتهاد و صدور فتوا باید در مسئولیت عالمان دارای صلاحیت باقی بماند. این اصل میان استفاده از هوش مصنوعی برای کمک به تحقیقات فقهی و واگذاری مسئولیت اجتهاد به سامانه‌های هوشمند تفاوت می‌گذارد. بر این اساس، هوش مصنوعی می‌تواند ابزار کمکی برای بازیابی منابع، گردآوری اطلاعات و سامان‌دهی داده‌های فقهی باشد، اما مسئولیت نهایی تشخیص و داوری شرعی بر عهده عالمان واجد صلاحیت است.

۳. مسئولیت حقوقی هوش مصنوعی بر عهده انسان است.

یکی دیگر از اصول اعلام‌شده در قطعنامه، تأکید بر انسانی‌بودن مسئولیت حقوقی ناشی از عملکرد سامانه‌های هوشمند است. این اصل از اهمیت زیادی برخوردار است؛ زیرا با گسترش سامانه‌های خودکار، ممکن است افراد و سازمان‌ها بخواهند مسئولیت پیامدهای منفی تصمیم‌های فناورانه را به خود سامانه نسبت دهند. در برابر چنین احتمالی، قطعنامه بر ضرورت حفظ مسئولیت انسانی تأکید می‌کند.

پیشنهاد تدوین چارچوب جامع و استاندارد برای استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی

یکی دیگر از پیشنهادهای مهم کنفرانس آن بود که دانشگاه اسلامی بین‌المللی مالزی رهبری تدوین یک چارچوب جامع و استاندارد برای استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی را بر عهده بگیرد. این چارچوب باید بر دو مبنای معرفتی و فقهی استوار باشد:
  • معرفت‌شناسی توحیدی (Tawhidic Epistemology)
  • مقاصد شریعت (Maqāṣid al-Sharīʿah)
معرفت‌شناسی توحیدی بر نگاه یکپارچه به جهان، انسان و دانش در چارچوب توحید تأکید دارد. بر این اساس، دانش و فناوری از ارزش‌ها و غایات انسانی و الهی جدا نیستند. مقاصد شریعت نیز مبنایی برای ارزیابی آثار فناوری بر مصالح انسانی و اجتماعی فراهم می‌کنند. در همین زمینه، سید محمد محسن، رئیس همایش، در سخنانی بر این نکته تأکید کرد که علم و فناوری نباید بر کرامت انسان تقدم پیدا کنند؛ همان‌گونه که مخلوق نمی‌تواند از خالق خود فراتر رود، ساخته‌های انسان نیز نباید جایگاه برتر از آفرینندگان خود پیدا کنند.

معرفی مقالات برگزیده همایش

در مراسم اختتامیه، سه مقاله که به‌صورت حضوری ارائه شده بودند، پس از داوری محرمانه به‌طور مشترک شایسته دریافت جایزه مقاله برتر شناخته شدند. نویسندگان این مقالات عبارت بودند از:
  • دکتر ایمان محمد عبدالله القثامی (Iman Mohammed Abdullah Al-Qathami)
  • دکتر نسرین عمر حاجی اوغلو (Nesreen Omar Hajji Oglu)
  • دکتر علیو الحاجی ربیو (Aliyu Alhaji Rabiu)
جوایز مقالات برتر توسط داتو دکتر احمد فارس اسماعیل، معاون رئیس دانشگاه در امور علمی و بین‌المللی‌سازی، اهدا شد. با این حال، در گزارش عمومی دانشگاه، عنوان و چکیده این سه مقاله منتشر نشده است و صرفاً نام نویسندگان اعلام شده است.

از فقه معاملات تا حکمرانی فناوری؛ جمع‌بندی دلالت‌های همایش

هفتمین کنفرانس بین‌المللی فقه اسلامی دانشگاه اسلامی بین‌المللی مالزی را می‌توان تلاشی برای گسترش قلمرو مباحث فقهی به مسائل جدید حکمرانی و فناوری دانست. اهمیت این رویداد در آن است که مواجهه با هوش مصنوعی را به مسئله‌ای محدود درباره جواز یا حرمت استفاده از فناوری تقلیل نمی‌دهد، بلکه پرسش‌های بنیادی‌تری را مطرح می‌کند:
  • در عصر هوش مصنوعی، مرجعیت علمی و فقهی چگونه باید حفظ شود؟
  • مرز میان ابزار کمکی و جایگزینی انسان در فرایند اجتهاد کجاست؟
  • مسئولیت حقوقی ناشی از عملکرد سامانه‌های هوشمند چگونه تعیین می‌شود؟
  • مقاصد شریعت چگونه می‌توانند مبنای ارزیابی فناوری‌های جدید قرار گیرند؟
  • چه سازوکاری برای تضمین عدالت، حفظ کرامت انسانی و حمایت از حقوق افراد در حکمرانی هوش مصنوعی لازم است؟
از منظر علوم انسانی اسلامی، این پرسش‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند؛ زیرا نشان می‌دهند که مواجهه با فناوری‌های نوین صرفاً به توانایی فنی یا مقررات‌گذاری حقوقی محدود نیست و به مبانی معرفتی، اخلاقی و فقهی نیز وابسته است. از این منظر، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای قابل استخراج از همایش آن است که هوش مصنوعی باید در جایگاه ابزارِ یاری‌رسان به فعالیت علمی و اجتماعی انسان قرار گیرد، نه جایگزین مسئولیت انسانی، مرجعیت علمی و داوری فقهی. این رویکرد می‌تواند زمینه‌ساز گفت‌وگویی جدی‌تر میان فقه، علوم انسانی، حقوق، فناوری و حکمرانی در جهان اسلام باشد.

منابع و پیوندهای مرتبط: ۱. گزارش رسمی دانشگاه اسلامی بین‌المللی مالزی از برگزاری کنفرانس ۲. محورهای چهارده‌گانه کنفرانس ۳. گزارش اتحادیه جهانی علمای مسلمان درباره همایش ۴. گزارش پژوهش دکتر عبدالله همت عبدالله درباره هوش مصنوعی و فتوا ۵. اطلاعیه مؤسسه مطالعات اسلامی پرگاس درباره دو ارائه تخصصی همایش ۶. معرفی تاریخی دوره‌های پیشین کنفرانس

© 2026 تمام حقوق این سایت برای پایگاه خبری مفتاح انسانی اسلامی محفوظ می باشد.