به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، در سومین نشست از سلسلهنشستهای تخصصی «امتداد نظریه اعتباریات علامه طباطبایی» که به مناسبت سالگرد ارتحال این فیلسوف برجسته از سوی دفتر فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی حوزههای علمیه برگزار شد، حجتالاسلام والمسلمین احسان کرمانشاهانی، استاد حوزه و دانشگاه، در نشست «جامعه؛ از اعتبار تا حقیقت» به بررسی مبانی شکلگیری اجتماع و حقیقت جامعه از دیدگاه علامه طباطبایی پرداخت. متن پیش رو، گزارش صحبتهای وی در این نشست است:
۱. گستره نظریه اعتباریات و مسئله اجتماع
بحث درباره امتداد نظریه اعتباریات علامه طباطبایی در مسئله اجتماع و جامعه، گستره وسیعی دارد و میتواند مسائل مختلفی را تحت تأثیر قرار دهد. در جلسات پیشین، نمونههایی از این گستره در ارتباط با مسائل شناختی، هوش مصنوعی، استدلال و اخلاق بررسی شد. در این جلسه نیز بخشی از ظرفیت نظریه اعتباریات در تبیین مسائل اجتماعی مورد بحث قرار میگیرد. این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که نظریه اعتباریات، افزون بر تبیین برخی رفتارهای فردی، امکان تحلیل بسیاری از پدیدههای اجتماعی را نیز فراهم میکند.
البته درباره تفسیر دیدگاه علامه طباطبایی رحمهالله در مسئله جامعه، برداشتهای متفاوتی وجود دارد. برخی از متفکران پس از ایشان، تقریرها و تفسیرهای خاصی از مبانی علامه ارائه کردهاند و در مواردی نیز با آن به مخالفت یا نقد پرداختهاند. ازاینرو، در این بحث ابتدا تلاش میشود مبانی اندیشه خود علامه بازسازی شود و سپس ظرفیتهای فلسفی و اجتماعی آن مورد بررسی قرار گیرد. در این مسیر، میان آنچه بهصراحت در آثار علامه آمده و آنچه بهعنوان امتداد و تحلیل فلسفی از مبانی ایشان مطرح میشود، باید تفاوت گذاشت.
برای روشنشدن مسئله اجتماع، لازم است بحث از مبانی اولیه نظریه اعتباریات و بهویژه از نسبت موجودات با کمال و منفعت آغاز شود.
۲. مبانی فلسفی نظریه اعتباریات: کمالخواهی موجودات
۲.۱. ذاتگرایی و نسبت موجود با کمال خویش
یکی از مبانی مهم در سنت فلسفه اسلامی، توجه به ذات و اقتضائات ذاتی موجودات است. این رویکرد در امتداد سنت فلسفی یونان، بهویژه اندیشه ارسطو، شکل گرفته است؛ هرچند نمیتوان آن را منحصر به ارسطو دانست و در اندیشه افلاطون نیز مبانی و صورتهایی از توجه به ذات و حقیقت اشیا مشاهده میشود. بر اساس این رویکرد، هر موجود دارای حقیقت و اقتضائاتی است که آثار و افعال آن با توجه به همان حقیقت تبیین میشود.
بر پایه این مبنا، هر موجودی در مسیر تحقق و تکمیل کمالات متناسب با مرتبه وجودی خویش حرکت میکند. هیچ موجودی از این قاعده عمومی مستثنا نیست؛ زیرا آثار و فعالیتهای هر موجود، متناسب با کمالات و اقتضائات وجودی آن شکل میگیرد. علامه طباطبایی رحمهالله نیز در تبیین نظام آفرینش، هدایت تکوینی موجودات بهسوی کمال مخصوص خود را امری فراگیر میداند و این هدایت را شامل موجودات باشعور و بیشعور معرفی میکند.
برای فهم این مطلب، باید میان کمالات اولیه و کمالات ثانویه تفاوت گذاشت. کمالات اولیه به فعلیت و مرتبه نخست وجودی موجود مربوط میشود؛ یعنی همان کمالی که بهواسطه آن، موجود به حقیقت و نوع خاص خود تحقق مییابد. در مقابل، کمالات ثانویه به آثار، قوای فعلیتیافته، صفات و افعالی بازمیگردد که تحقق آنها بر کمال نخستین متوقف است.
برخی موجودات، کمالات اولیه و بخش مهمی از اقتضائات وجودی خویش را دارا هستند؛ اما برای دستیابی به کمالات ثانویه، همچنان در مسیر حرکت و تغییر قرار دارند. موجودات مادی از این جهت نمونه مناسبی به شمار میروند؛ زیرا بسیاری از فعالیتهای آنها در بستر حرکت، تحول و خروج از قوه به فعل تحقق مییابد. گیاه در مسیر رشد و رسیدن به کمالات متناسب با گونه خود قرار دارد و حیوان نیز متناسب با قوای وجودی خویش برای دستیابی به کمالات مورد نیاز فعالیت میکند. حتی موجودی مانند یک ماده معدنی نیز بر اساس اقتضائات طبیعی خود، آثار و تغییرات ویژهای دارد.
بنابراین، حرکت بهسوی کمال و تحقق آثار متناسب با حقیقت وجودی، اختصاص به انسان ندارد. موجودات مختلف، هرکدام متناسب با مرتبه وجودی خود، در مسیر کمال خویش قرار میگیرند؛ گرچه کیفیت این حرکت در موجودات مختلف یکسان نیست.
۲.۲. ادراک کمال، محبت و لذت
در موجودات برخوردار از ادراک و آگاهی، مسئله کمال با دو مفهوم مهم دیگر ارتباط پیدا میکند: محبت و لذت. هنگامی که موجود آگاه، کمالی را ادراک میکند، نسبت به آن گرایش و محبت پیدا میکند. همچنین هنگامی که به آن کمال دست مییابد و از تحقق آن آگاه میشود، لذت حاصل میگردد.
در اینجا باید میان موجودات آگاه و غیرآگاه تفاوت گذاشت. موجود غیرآگاه، بدون آنکه کمال خویش را بهصورت ادراکی بشناسد، بر اساس هدایت تکوینی و اقتضائات طبیعی در مسیر کمال حرکت میکند؛ اما در موجود آگاه، این حرکت میتواند با ادراک، محبت، شوق و لذت همراه شود.
ازاینرو، کمالخواهی در موجودات آگاه، صرفاً یک حرکت طبیعی و تکوینی نیست؛ بلکه در سطح ادراک و گرایش نیز ظهور پیدا میکند. این نکته در تحلیل منشأ رفتار انسان اهمیت اساسی دارد؛ زیرا بسیاری از افعال اختیاری انسان، بر اساس ادراک نوعی کمال یا منفعت و گرایش به دستیابی به آن شکل میگیرند.
۲.۳. پیدایش منفعت و اعتبار وجوب
هنگامی که کمالی از طریق انجام یک فعل حاصل شود، میان آن فعل و کمال مورد نظر نسبتی برقرار میشود. در چنین وضعیتی، فعل بهعنوان راه دستیابی به یک منفعت یا کمال شناخته میشود.
برای نمونه، انسانی که گرسنه است، ضعف و نیاز خود به غذا را ادراک میکند. سیرشدن و برطرفشدن ضعف، برای او کمالی متناسب با وضعیت جسمانی محسوب میشود. از سوی دیگر، خوردن غذا بهعنوان فعلی شناخته میشود که دستیابی به آن کمال را امکانپذیر میسازد. در نتیجه، این ادراک شکل میگیرد که برای رسیدن به سیرشدن و رفع ضعف، باید غذا خورد.
در این مرحله، اعتبار وجوب پدید میآید. فعل مورد نظر، به دلیل آنکه راه دستیابی به یک کمال یا منفعت محسوب میشود، متصف به «باید» میگردد. به این ترتیب، اعتبار وجوب در پیوند با نیاز، کمالخواهی و منفعتجویی شکل میگیرد.
بنابراین، در این تقریر، نخست کمال و منفعت مورد توجه قرار میگیرد و سپس فعل متناسب با دستیابی به آن کمال، ضرورت عملی پیدا میکند. اعتبار «باید» نیز در همین بستر پدید میآید. انسان برای رسیدن به کمالی که آن را مطلوب مییابد، فعلی را لازم و ضروری اعتبار میکند.
این مرحله از اعتباریات، پیش از ورود به مناسبات اجتماعی قابل تصور است؛ زیرا برای شکلگیری آن، وجود چند انسان و برقراری رابطه اجتماعی ضرورت ندارد. یک انسان بهتنهایی نیز میتواند با توجه به نیازهای خود، برخی افعال را برای دستیابی به منافع و کمالات خویش ضروری بداند.
۳. از منفعتجویی تا استخدام
۳.۱. هنگامی که منفعت از طریق فعل دیگری حاصل میشود
تا این مرحله، منفعت مورد نظر از طریق فعل خود فرد حاصل میشد؛ اما همیشه چنین نیست. گاهی کمال و منفعتی که انسان در پی دستیابی به آن است، مستقیماً بر فعل خود او مترتب نمیشود. در این وضعیت، تحقق منفعت به فعل موجود یا فرد دیگری وابسته است؛ خواه آن موجود بهصورت مستقیم در تحقق منفعت دخالت داشته باشد و خواه از طریق چند واسطه در آن مؤثر واقع شود.
در چنین شرایطی، اعتبار جدیدی شکل میگیرد. انسان برای دستیابی به منفعت خود، میان خویش و آن موجود رابطهای اعتباری برقرار میکند و آن را در خدمت دستیابی به هدف خویش قرار میدهد. علامه طباطبایی رحمهالله این نحوه مواجهه را در چارچوب اعتبار استخدام تحلیل میکند.
استخدام به این معناست که انسان، موجود یا نیرویی را در خدمت تأمین نیازهای خود قرار دهد و آن را همچون وسیلهای برای دستیابی به کمالات خویش به کار گیرد. در این اعتبار، شیء مورد استفاده بهمنزله امتداد قوای انسان لحاظ میشود؛ گویی همانگونه که اعضا، جوارح و عضلات بدن در خدمت اراده انسان قرار دارند، آن موجود بیرونی نیز در خدمت اوست.
برای نمونه، انسان برای دستیابی به غذا از ابزارهای مختلف استفاده میکند. ابزار، وسیلهای است که در امتداد قوای جسمانی او قرار میگیرد و کاری را انجام میدهد که بدون آن، دستیابی به نتیجه دشوار یا ناممکن خواهد بود. در واقع، انسان به کمک این ابزار، توانایی خود را گسترش میدهد.
علامه طباطبایی رحمهالله در المیزان، ذیل آیه ۲۱۳ سوره بقره، اعتبار استخدام را در همین چارچوب توضیح میدهد. ایشان نشان میدهد که انسان برای حفظ حیات و دستیابی به کمالات خود، از مواد طبیعی، گیاهان، حیوانات، ابزارها، صنایع و حتی همنوعان خویش بهره میگیرد. این بهرهگیری، از ساخت ابزارهای ساده تا شکلگیری فنون و صنایع پیچیده و استفاده از توانایی دیگر انسانها امتداد مییابد.
۳ـ۲. گسترش مفهوم «من» در اثر استخدام
استخدام تنها بهکارگیری یک وسیله برای دستیابی به منفعت نیست؛ بلکه پیامد مهمتری نیز دارد و آن گسترش قلمرو هویت اعتباری انسان است.
انسان در آغاز، خویشتن را با بدن و قوای جسمانی خود مرتبط میبیند. اعضای بدن، هرکدام فعالیت خاصی انجام میدهند؛ اما چون در خدمت یک شخص واحد قرار دارند، در ادراک فردی بهعنوان اجزای وجود او شناخته میشوند. برای مثال، هنگامی که انسان تصمیم به خوردن غذا میگیرد، دست، دهان، دندانها، فک و عضلات گلو در این فرایند مشارکت میکنند. بااینحال، تمامی این فعالیتها به خود شخص نسبت داده میشود و گفته میشود: «من غذا خوردم».
در این وضعیت، مجموعهای از اعضا و قوای متعدد، به اعتبار وحدت شخص، ذیل عنوان «من» قرار میگیرند. این امر را میتوان یکی از نخستین زمینههای گسترش مفهوم من دانست؛ زیرا فرد، اجزای متعدد بدن را بهمثابه امتداد خویش ادراک میکند.
در ادامه، این توسعه از محدوده بدن فراتر میرود. لباس، خانه، فرش، مرکب، ابزار و دیگر اموالی که انسان در خدمت نیازهای خود قرار میدهد، بهنوعی در امتداد هویت اعتباری او قرار میگیرند. هر اندازه رابطه استخدامی گسترش یابد، قلمرو اموری که فرد آنها را به خود نسبت میدهد نیز وسیعتر میشود.
وضعیت اجتماعی، موقعیت شغلی، داراییها و شئون مختلف زندگی نیز میتوانند در همین فرایند به اجزای هویت اعتباری فرد تبدیل شوند. در نتیجه، «من» اعتباری انسان از محدوده وجود طبیعی و جسمانی او فراتر میرود و مجموعهای از اموال، موقعیتها و مناسبات را در بر میگیرد.
در این تقریر، حتی اگر انسان با همنوع خود نیز رابطه استخدام یکطرفه برقرار کند و او را صرفاً در خدمت منافع خویش قرار دهد، همین منطق گسترش «من» ادامه پیدا میکند. در چنین رابطهای، شخص دیگر بهعنوان یک طرف مستقل و صاحب منفعت شناخته نمیشود؛ بلکه همچون ابزاری برای توسعه قلمرو قدرت و منفعت فرد نخست در نظر گرفته میشود. رابطه ارباب و برده یا مالک و مملوک در صورت یکجانبه و سلطهمحور آن، نمونهای از این وضعیت است.
در همین زمینه، تعبیر «دام طبیعت» نیز قابل طرح است. انسان در آغاز زندگی، بدون آنکه بهصورت تفصیلی از نقش اعضا و قوای بدن آگاه باشد، مجموعه آنها را خود میانگارد و فعالیتشان را به خویش نسبت میدهد. در مرحله بعد نیز با گسترش روابط استخدامی، امور بیرونی را به قلمرو من اعتباری خود وارد میکند. به این ترتیب، قلمرو من بهتدریج توسعه مییابد؛ بهگونهای که ممکن است فرد بخش بزرگی از جهان پیرامون را در امتداد وجود و هویت خویش تصور کند.
۳ـ۳. تفاوت منفعتجویی و استخدام
در اینجا باید میان دو مفهوم منفعتجویی و استخدام تفاوت گذاشت. منفعتجویی به معنای طلب کمال و دستیابی به آنچه برای بقای وجود یا تکمیل آن سودمند است، اختصاص به انسان ندارد. بر اساس مبانی پیشگفته، هر موجودی متناسب با مرتبه وجودی خود در مسیر دستیابی به کمالات خویش قرار میگیرد.
اما استخدام، یکی از راههای دستیابی به منفعت است. انسان برای تحقق هدفهای خود، از موجودات و نیروهای دیگر بهره میگیرد و آنها را در خدمت خویش قرار میدهد. بنابراین، استخدام عین منفعتجویی نیست؛ بلکه سازوکاری برای رسیدن به منفعت محسوب میشود.
از این جهت، نمیتوان منفعتجویی را ویژگی اختصاصی انسان دانست. همچنین استخدام، بهتنهایی، فصل ممیز و حقیقت ذاتی انسان محسوب نمیشود. بهرهگیری از امکانات پیرامون، در مراتب مختلف وجودی و در رفتارهای موجودات زنده نیز مشاهده میشود؛ هرچند استخدام به معنای دقیق مورد نظر در نظریه اعتباریات، در رفتار انسانی و در چارچوب ادراکات عملی، صورتبندی ویژهای پیدا میکند.
علامه طباطبایی رحمهالله در المیزان، ضمن تحلیل استخدام، بهصراحت از بهرهگیری انسان از گیاهان، حیوانات و همنوعان خود سخن میگوید. این نکته نشان میدهد که استخدام در تحلیل ایشان، یکی از مبانی مهم حرکت انسان در جهان و تنظیم رفتارهای عملی او به شمار میرود.
۴. از استخدام یکجانبه تا استخدام متقابل
۴ـ۱. مواجهه با همنوع و پیدایش ضرورت تعامل
تا این مرحله، رابطه استخدام بهصورت یکطرفه تحلیل شد؛ یعنی یک فرد، موجودی را برای دستیابی به منفعت خود به خدمت میگیرد. اما هنگامی که انسان با همنوع خود مواجه میشود، وضعیت پیچیدهتری پدید میآید.
انسان در برخورد با افراد دیگر، درمییابد که آنان نیز همانند خود او خواهان دستیابی به منافع و کمالات خویش هستند. همانگونه که او از دیگران انتظار دارد در خدمت نیازهایش قرار گیرند، دیگران نیز چنین انتظاری از او دارند. بنابراین، هر فردی که خواهان بهرهگیری از دیگری است، با این واقعیت مواجه میشود که طرف مقابل نیز خواهان بهرهگیری از اوست.
در چنین وضعیتی، استمرار رابطه استخدام یکطرفه امکانپذیر نخواهد بود. فرد برای آنکه بتواند از توانایی دیگری بهرهمند شود، باید به او نیز اجازه دهد از تواناییهای وی استفاده کند. به این ترتیب، رابطهای شکل میگیرد که در آن هر دو طرف، هم بهرهبردار و هم مورد بهرهبرداری هستند. این رابطه، «استخدام متقابل» نامیده میشود.
علامه طباطبایی رحمهالله در تفسیر آیه ۲۱۳ سوره بقره، همین تحول را یکی از مبانی پیدایش زندگی مدنی معرفی میکند. بر اساس تحلیل ایشان، انسان پس از آنکه در پی بهرهگیری از دیگران قرار گرفت، ناگزیر شد امکان بهرهگیری متقابل را نیز بپذیرد. در این مرحله، ضرورت تشکیل اجتماع مدنی و تعاونی آشکار میشود.
۴ـ۲. دو تقریر برای پیدایش استخدام متقابل
برای توضیح پیدایش استخدام متقابل، دو تقریر قابل طرح است:
تقریر نخست: شناخت منفعت متقابل و ضرورت استمرار بهرهمندی
بر اساس این تقریر، انسان با مشاهده رفتار همنوع خود درمییابد که او نیز موجودی منفعتجو است. همانگونه که فرد نخست در پی استفاده از امکانات و تواناییهای دیگران است، طرف مقابل نیز چنین خواستهای دارد. در نتیجه، برای تضمین استمرار بهرهمندی از دیگری، پذیرش بهرهمندی متقابل ضرورت پیدا میکند.
در این تحلیل، استخدام متقابل نوعی تضمین برای بقای رابطه استخدامی به شمار میرود. فرد برای آنکه بتواند از خدمات دیگری استفاده کند، باید زمینه استفاده او از خدمات خویش را نیز فراهم سازد. به این ترتیب، منفعت هر طرف با منفعت طرف دیگر پیوند میخورد و استمرار رابطه، به پذیرش نوعی همکاری متقابل وابسته میشود.
تقریر دوم: همنوعدوستی و پیدایش محبت نسبت به دیگری
بر اساس تقریر دوم، هنگامی که انسان با فردی از نوع خود مواجه میشود، او را بهعنوان همنوع خویش تشخیص میدهد. این شناخت میتواند زمینه پیدایش نوعی محبت و همنوعدوستی باشد. انسان در دیگری، حقیقتی مشابه با خود مشاهده میکند و همین امر مانع از آن میشود که رابطه خود را صرفاً بر بهرهکشی یکطرفه استوار سازد.
در این وضعیت، فرد نهتنها از دیگری منفعت میطلبد، بلکه برای او نیز منفعت و خیر در نظر میگیرد. به همین دلیل، رابطهای شکل میگیرد که در آن هر طرف، افزون بر بهرهمندی از خدمات دیگری، در پی تأمین بخشی از نیازهای او نیز قرار میگیرد.
این دو تقریر، دو راه برای توضیح پیدایش استخدام متقابل هستند. اینکه این دو تحلیل در نهایت به یک حقیقت بازمیگردند یا هرکدام از زاویهای مستقل به مسئله مینگرند، خود نیازمند بررسی جداگانه است. در هر صورت، نتیجه هر دو تقریر، شکلگیری رابطهای است که در آن منافع طرفین به یکدیگر وابسته میشود.
۴ـ۳. پیدایش اعتبار مشترک و شکلگیری مفهوم «ما»
استخدام متقابل، از آن جهت که به همکاری و مشارکت دو یا چند طرف وابسته است، با اعتبارات پیشین تفاوت دارد. در مراحل قبل، اعتبار میتوانست بر اساس خواست و نیاز یک فرد شکل بگیرد؛ اما در استخدام متقابل، تحقق اعتبار به مشارکت طرفهای متعدد وابسته است.
برای مثال، یک فرد کاری را انجام میدهد تا فرد دیگری نیز در مقابل، خدمتی ارائه کند. در این وضعیت، هر دو طرف در شکلگیری رابطه مشارکت دارند. اعتبار مورد نظر، دیگر صرفاً به یک فرد و اراده او قائم نیست؛ بلکه به دو مبدأ یا چند مبدأ وابستگی پیدا میکند.
با گسترش این روابط، افراد متعددی در یک اعتبار مشترک مشارکت میکنند. هر یک از آنان در جایگاه فردی، دارای «من» مستقل است؛ اما از جهت مشارکت در رابطه استخدام متقابل، در یک اعتبار مشترک قرار میگیرد. این اعتبار مشترک، نوعی وحدت اعتباری میان افراد پدید میآورد که از آن با عنوان «ما» یاد میشود.
بنابراین، «ما» در این مرحله، حقیقتی مستقل در کنار افراد نیست؛ بلکه وحدتی اعتباری است که از مشارکت چند فرد در یک رابطه استخدام متقابل پدید میآید. تعدادی از افراد با حفظ هویت فردی خود، از جهت عضویت در یک رابطه مشترک، عنوان واحدی پیدا میکنند.
این وحدت، در عین آنکه قلمرو «من» را گسترش میدهد، آن را نیز محدود میسازد. در رابطه استخدام یکجانبه، همهچیز در خدمت منافع فرد قرار میگیرد؛ اما در استخدام متقابل، فرد برای بهرهمندی از دیگران ناگزیر است منافع آنان را نیز به رسمیت بشناسد. ازاینرو، پیدایش «ما» صرفاً به معنای بزرگشدن قلمرو «من» نیست؛ بلکه همزمان، نوعی نفی خودمحوری مطلق نیز در آن وجود دارد.
۴ـ۴. تعمیق و گسترش وحدت اعتباری
وحدت اعتباری حاصل از استخدام متقابل، از دو مسیر میتواند تقویت و گسترش یابد:
مسیر نخست، تکرار و استمرار روابط میان افراد معین است. هنگامی که دو یا چند فرد بارها در چارچوب یک رابطه متقابل با یکدیگر تعامل میکنند، اعتبار مشترک میان آنان استحکام بیشتری پیدا میکند. در نتیجه، وحدت اعتباری «ما» تأکید میشود و افراد، پیوند خود را با یکدیگر پایدارتر مییابند.
مسیر دوم، افزایش تعداد مشارکتکنندگان است. در آغاز ممکن است تنها دو نفر در یک رابطه استخدام متقابل حضور داشته باشند؛ اما بهتدریج افراد دیگری نیز به آن رابطه وارد میشوند. با افزایش تعداد طرفهای مشارکتکننده، قلمرو «ما» گسترش مییابد و وحدت اعتباری، افراد بیشتری را در بر میگیرد.
برای نمونه، رابطه میان زن و شوهر میتواند یکی از نخستین صورتهای چنین همکاری متقابلی باشد. با تولد فرزندان و گسترش خانواده، افراد بیشتری در شبکهای از روابط متقابل قرار میگیرند. پیوند میان والدین و فرزندان، رابطه خواهران و برادران و سپس روابط خویشاوندی، زمینه گسترش این واحد اجتماعی را فراهم میکند.
علامه طباطبایی رحمهالله در المیزان، نخستین اجتماع انسانی را اجتماع خانوادگی میداند که از راه ازدواج شکل میگیرد. ایشان توضیح میدهد که اجتماع انسانی نیز مانند دیگر شئون روحی و ادراکی انسان، بهتدریج رشد و تکامل یافته است. پس از تشکیل خانواده نیز مناسبات استخدام و بهرهگیری از توانایی دیگران، در سطوح گستردهتری مانند خانه، عشیره، قبیله و امت ظهور پیدا میکند.
در کنار رابطه زوجیت، پیوند مادر و فرزند، بهویژه در دوران نوزادی و شیرخوارگی، نمونه روشنی از وابستگی و نیاز متقابل در بستر خانواده است. بااینحال، در تحلیل علامه، تشکیل نخستین اجتماع انسانی به رابطه خانوادگی ناشی از ازدواج بازمیگردد.
۴ـ۵. گسترش اجتماع از طریق پیوند میان اجتماعات کوچکتر
گسترش اجتماع تنها از طریق افزایش تعداد افراد یک گروه رخ نمیدهد. مسیر دیگری نیز برای این توسعه وجود دارد و آن برقراری رابطه میان اجتماعاتی است که پیشتر بهصورت مستقل شکل گرفتهاند.
برای مثال، ممکن است دو خانواده، هرکدام بهعنوان یک واحد اجتماعی کوچک، روابط استخدام متقابلی با یکدیگر برقرار کنند. در این وضعیت، دیگر صرفاً افراد یک خانواده در رابطه مشترک قرار ندارند؛ بلکه دو واحد اجتماعی، بهعنوان دو طرف یک رابطه گستردهتر، وارد تعامل میشوند.
اگر این تعامل بر اساس استخدام متقابل و تأمین منافع دو طرف شکل گیرد، امکان ایجاد یک وحدت اجتماعی بزرگتر فراهم میشود. در این حالت، اجتماعات کوچکتر بدون آنکه هویت پیشین خود را کاملاً از دست بدهند، در یک رابطه گستردهتر مشارکت میکنند و واحد اجتماعی بزرگتری را پدید میآورند.
این فرایند میتواند در روابط اقتصادی، تجاری، کشاورزی، آموزشی و دیگر عرصههای فعالیت انسانی نیز مشاهده شود. گروههای کوچکتر، در صورتی که منافع متقابلی داشته باشند و در چارچوب روابط دوطرفه همکاری کنند، میتوانند زمینه شکلگیری واحدهای اجتماعی بزرگتر را فراهم آورند.
در مقابل، هر رابطهای میان دو اجتماع، لزوماً به پیدایش اجتماع بزرگتر منتهی نمیشود. چنانچه یک گروه، گروه دیگر را صرفاً در خدمت منافع خود قرار دهد و امکان بهرهمندی متقابل را از آن سلب کند، چنین رابطهای وحدت اجتماعی جدیدی ایجاد نمیکند؛ بلکه به استثمار و سلطه میانجامد.
رابطه استعماری و امپریالیستی را میتوان نمونهای از این وضعیت دانست. در چنین روابطی، یک جامعه از ظرفیتها و امکانات جامعه دیگر بهره میگیرد، اما در مقابل، زمینه بهرهمندی متوازن آن جامعه را فراهم نمیکند. بنابراین، میان دو جامعه رابطه استخدام یکجانبه برقرار میشود، نه استخدام متقابل. چنین رابطهای بهجای ایجاد «ما»یی گستردهتر، زمینه تعمیق سلطه و گسترش شکاف میان دو جامعه را فراهم میکند.
۵. عدالت اجتماعی؛ ضامن استمرار استخدام متقابل
۵ـ۱. ضرورت توازن در روابط اجتماعی
با شکلگیری استخدام متقابل، اجتماع بهعنوان یک اعتبار مشترک پدید میآید. بااینحال، صرف تحقق این رابطه برای استمرار آن کافی نیست. رابطهای که بر اساس منافع متقابل شکل گرفته است، برای بقای خود به نوعی توازن نیاز دارد.
اگر یکی از طرفین، خدمات و امکاناتی را در اختیار طرف مقابل قرار دهد، اما در برابر آن از بهره متناسب برخوردار نشود، انگیزه ادامه رابطه در او تضعیف خواهد شد. در چنین وضعیتی، فرد ممکن است از ادامه همکاری صرفنظر کند و اعتبار مشترک را کنار بگذارد.
ازاینرو، استمرار استخدام متقابل به توازن میان خدمات ارائهشده و منافع دریافتشده وابسته است. این توازن به معنای برابری عددی و دقیق همه خدمات نیست؛ زیرا ممکن است نوع و میزان فعالیت افراد متفاوت باشد. مقصود آن است که میان سهم هر طرف از مسئولیتها و فعالیتها با بهرهای که از رابطه دریافت میکند، تناسب برقرار باشد.
بنابراین، عدالت اجتماعی در این تقریر، به معنای ایجاد تعادل در مناسبات و روابط اجتماعی است؛ بهگونهای که هر صاحب حقی از حق متناسب خود برخوردار شود و روابط از حالت یکطرفه و سلطهآمیز خارج گردد.
۵ـ۲. عدالت اجتماعی و بقای اجتماع
عدالت اجتماعی، در این تحلیل، صرفاً یک فضیلت اخلاقی در کنار دیگر فضایل نیست؛ بلکه شرط مهم استمرار رابطه استخدام متقابل به شمار میرود. اجتماع هنگامی میتواند پایدار بماند که افراد، بهرهمندی خود را متناسب با خدمات و مسئولیتهایی بدانند که بر عهده گرفتهاند.
علامه طباطبایی رحمهالله در تفسیر آیه ۲۱۳ سوره بقره، پس از توضیح پیدایش اجتماع مدنی، بر ضرورت استقرار روابط اجتماعی بر پایه توازن تأکید میکند. در تحلیل ایشان، دوام اجتماع و در حقیقت استمرار زندگی جمعی، به این وابسته است که روابط بهگونهای تنظیم شوند که حقوق افراد رعایت شود و مناسبات از تعادل برخوردار باشد. ایشان این وضعیت را عدالت اجتماعی مینامد.
بر این اساس، اگر رابطه استخدام متقابل بهتدریج به رابطهای یکجانبه تبدیل شود، زمینه فروپاشی آن فراهم خواهد شد. هنگامی که گروهی از افراد یا طبقات اجتماعی، بخش عمده منافع را به خود اختصاص دهند و در مقابل، بار اصلی فعالیتها و مسئولیتها بر دوش گروه دیگری قرار گیرد، توازن اجتماعی از میان میرود. در این وضعیت، گروه محروم یا تحت سلطه، انگیزه خود را برای مشارکت در ساختار موجود از دست میدهد و زمینه منازعه و گسست اجتماعی شکل میگیرد.
۵ـ۳. تفاوت عدالت اجتماعی با مطلوبیت فعل فردی
در اینجا باید میان مطلوبیت یک فعل برای دستیابی به کمال فردی و حسن عدالت اجتماعی تفاوت گذاشت. برای نمونه، خوببودن خوردن غذا برای فرد گرسنه، به تناسب میان یک فعل و کمال فردی بازمیگردد؛ اما حسن عدالت اجتماعی در بستر مناسبات میان چند فرد و تنظیم حقوق و مسئولیتهای آنان معنا پیدا میکند.
در نتیجه، عدالت اجتماعی در این تقریر، از سنخ اعتباراتی است که پس از شکلگیری رابطه اجتماعی موضوعیت مییابد. پیش از آنکه رابطهای متقابل میان افراد شکل گیرد، مسئله توازن حقوق و خدمات اجتماعی نیز به همین معنا مطرح نمیشود.
از این جهت، جایگاه عدالت اجتماعی در فرایند پیدایش اعتباریات، پس از استخدام متقابل و شکلگیری اجتماع قرار میگیرد. منفعتجویی زمینه پیدایش اعتبار استخدام را فراهم میکند؛ استخدام متقابل به شکلگیری اجتماع میانجامد و ضرورت استمرار این اجتماع، اعتبار عدالت اجتماعی را پدید میآورد.
در این چارچوب، گزاره «العدل حسن» نیز در مقام تحلیل اجتماعی، صرفاً بهعنوان یک گزارش نظری درباره واقعیتی بیرونی بررسی نمیشود؛ بلکه اعتبار عملیای است که در متن روابط اجتماعی و برای تنظیم مناسبات میان افراد شکل میگیرد. ازاینرو، تقسیم قضایای معرفتی به بدیهی و نظری را نمیتوان بدون توجه به تفاوت میان ادراکات حقیقی و اعتبارات عملی، عیناً به این دسته از گزارهها منتقل کرد.
البته این تحلیل به معنای نفی هرگونه بنیاد عقلی و فطری برای عدالت نیست؛ بلکه ناظر به جایگاه عدالت اجتماعی در فرایند شکلگیری اعتبارات و ضرورت آن برای حفظ اجتماع است.
۶. از اجتماع اعتباری تا پیدایش فرهنگ مشترک
۶ـ۱. ظهور باورها و عواطف مشترک
با شکلگیری اجتماع اعتباری و استمرار روابط استخدام متقابل، بهتدریج اموری در میان افراد پدید میآید که در ابتدای شکلگیری رابطه وجود نداشته است. از جمله این امور میتوان به عواطف مشترک، روحیات مشترک، باورها، اعتقادات، گرایشها و پسندهای مشترک اشاره کرد.
افرادی که در یک واحد اجتماعی زندگی میکنند، در اثر تعامل مستمر، بهتدریج برخی از احساسات، نگرشها، ارزشها و باورهای یکدیگر را میپذیرند. این اشتراک، لزوماً از ابتدا با تصمیم آگاهانه و برنامهریزیشده شکل نمیگیرد؛ بلکه در بسیاری از موارد، محصول طبیعی استمرار روابط انسانی است.
برای نمونه، اعضای یک خانواده ممکن است بهتدریج سلیقههای غذایی، شیوههای مهمانیدادن، نوع پوشش، آداب معاشرت و حتی برخی برداشتهای اخلاقی مشترکی پیدا کنند. همین وضعیت در سطح عشیره، شهر و کشور نیز قابل مشاهده است. در مقیاسهای گستردهتر، از باورها و روحیات مشترک در میان مردمان یک منطقه، ملت یا حوزه تمدنی سخن گفته میشود.
در این فرایند، دو ویژگی مهم قابل توجه است:
نخست آنکه باورها و عواطف مشترک، در بستری از روابط انسانی و تعاملات اجتماعی شکل میگیرند. اگر ارتباط و تعامل میان افراد وجود نداشته باشد، بسیاری از این اشتراکات نیز پدید نمیآید یا دستکم امکان گسترش و تثبیت آنها کاهش مییابد.
دوم آنکه این باورها و عواطف مشترک، پس از شکلگیری، به حفظ و استمرار همان روابط اجتماعی کمک میکنند. در نتیجه، رابطه میان اجتماع اعتباری و اشتراکات فرهنگی، رابطهای دوسویه خواهد بود: روابط اجتماعی زمینه پیدایش اشتراکات فرهنگی را فراهم میکنند و اشتراکات فرهنگی نیز به نوبه خود، زمینه استمرار روابط اجتماعی را تقویت میسازند.
۶ـ۲. نقش باورهای مشترک در استمرار اجتماع
برای روشنشدن نقش باورهای مشترک، میتوان به عرصه همکاریهای روزمره توجه کرد. افراد معمولاً با هر کسی وارد همکاری نمیشوند؛ بلکه در بسیاری از موارد، میان خود و طرف مقابل، نوعی تناسب در باورها، ارزشها و روحیات را جستوجو میکنند.
برای مثال، باورهای دینی و پایبندی به ارزشهای مشترک میتواند در انتخاب شریک زندگی، دوست، همکار یا همراه اجتماعی مؤثر باشد. در چنین وضعیتی، اشتراک اعتقادی صرفاً یک امر ذهنی و بیارتباط با روابط اجتماعی نیست؛ بلکه به عاملی برای اعتماد، همکاری و استمرار مناسبات تبدیل میشود.
در همین زمینه، در روایتی که در منابع حدیثی شیعه نقل شده است، امام باقر علیه السلام از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله چنین نقل میکند:
«مَنْ خَطَبَ إِلَیْکُمْ فَرَضِیتُمْ دِینَهُ وَأَمَانَتَهُ فَزَوِّجُوهُ، إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَکُنْ فِتْنَهٌ فِی الْأَرْضِ وَفَسَادٌ کَبِیرٌ».
مضمون این روایت، توجه به دین و امانت فرد در انتخاب همسر است. چنین معیاری نشان میدهد که اشتراک و تناسب در برخی ارزشهای بنیادین، میتواند در شکلگیری و استمرار یکی از مهمترین پیوندهای اجتماعی، یعنی خانواده، نقش داشته باشد.
بنابراین، باورها و عواطف مشترک تنها محصول زندگی اجتماعی نیستند؛ بلکه خود به عاملی برای حفظ مناسبات اجتماعی تبدیل میشوند. هنگامی که افراد در یک محیط مشترک از باورها، ارزشها و گرایشهای محوری برخوردار باشند، پیوند میان آنان از استحکام بیشتری برخوردار خواهد شد.
۶ـ۳. فرهنگ؛ مجموعه باورها، عواطف و پسندهای مشترک
مجموعه باورها، عواطف، روحیات، ارزشها، گرایشها و پسندهای مشترک یک اجتماع را میتوان با عنوان فرهنگ توضیح داد. فرهنگ در این معنا، مجموعهای از عناصر ذهنی و رفتاری است که در میان افراد یک واحد اجتماعی اشتراک پیدا میکند و به آن واحد، هویتی متمایز میبخشد.
البته فرهنگ در هر اجتماع، از اجزای یکسان و همسطح تشکیل نمیشود. برخی از باورها و ارزشها، جایگاهی محوری دارند و در هویت اصلی آن اجتماع نقش ایفا میکنند؛ درحالیکه برخی دیگر، در حاشیه قرار میگیرند و تنها در بعضی رفتارها و سلیقههای مشترک ظهور مییابند.
برای نمونه، ممکن است باورهای دینی، برداشتهای بنیادین از جهان و انسان و برخی ارزشهای اخلاقی، محور هویتی یک جامعه را تشکیل دهند. در کنار آنها، شیوه پوشش، آداب غذاخوردن، سبک معماری، نوع مناسبات خانوادگی، شیوه سخنگفتن و پسندهای هنری نیز میتوانند از عناصر مشترک فرهنگی باشند.
فرهنگ، از این جهت، مفهومی بسیار گستردهتر از مجموعه اعتبارات است. اعتبارات، بخشی از سازوکار ذهنی و عملی انسان را تشکیل میدهند؛ اما همه فرهنگ را نمیتوان به اعتباریات فروکاست. فرهنگ افزون بر قواعد و قراردادهای اعتباری، باورهای حقیقی، اعتقادات دینی، شناختهای مشترک، عواطف و گرایشهای پایدار را نیز در بر میگیرد.
بنابراین، هرچند در هر فرهنگی مجموعهای از اعتبارات مشترک وجود دارد، فرهنگ مساوی با اعتباریات نیست. نظریه اعتباریات میتواند بخشی از چگونگی پیدایش و کارکرد مناسبات اجتماعی را توضیح دهد؛ اما برای تبیین همه ابعاد فرهنگ، باید از مباحث معرفتشناختی، انسانشناختی، روانشناختی و فلسفی دیگری نیز بهره گرفت.
همچنین باید توجه داشت که اصطلاح «فرهنگ» به معنای رایج امروزی، لزوماً اصطلاح محوری علامه طباطبایی در نظریه اعتباریات نیست. بهکارگیری این عنوان در این بحث، بیشتر جنبه توضیحی و تحلیلی دارد و برای اشاره به مجموعه باورها، عواطف و پسندهای مشترک یک واحد اجتماعی به کار میرود.
۷. وحدت حقیقی جامعه؛ فراتررفتن از اجتماع اعتباری
۷ـ۱. دو مرتبه از وحدت اجتماعی
تا این مرحله، اجتماع از طریق اعتبار استخدام متقابل تبیین شد. بر اساس این تحلیل، اجتماع هنگامی شکل میگیرد که افراد متعدد در یک رابطه مشترک و متقابل قرار گیرند. این وحدت، در مرحله نخست، وحدتی اعتباری است؛ زیرا از طریق اعتبار و مشارکت افراد در یک رابطه مشترک پدید میآید.
اما با استمرار این روابط و شکلگیری باورها، عواطف، ارزشها و پسندهای مشترک، وضعیت دیگری نیز پدید میآید. افراد دیگر صرفاً بهواسطه یک قرارداد یا رابطه استخدام متقابل در کنار یکدیگر قرار ندارند؛ بلکه در بخشی از ذهنیت، گرایشها و جهتگیریهای خود نیز به یکدیگر پیوند میخورند.
در این مرحله، نوعی وحدت فراتر از وحدت اعتباری اولیه پدیدار میشود. افراد همچنان از نظر بدن، موقعیت فردی و برخی ویژگیهای شخصی متعدد و متمایزند؛ اما در ساحت باورها، عواطف، ارزشها و جهتگیریهای مشترک، به یک حقیقت اجتماعی پیوند میخورند.
در این تقریر، میتوان از دو مرتبه برای اجتماع سخن گفت:
۱. اجتماع بهمثابه یک اعتبار مشترک که بر استخدام متقابل و مشارکت افراد در تأمین منافع یکدیگر استوار است.
۲. جامعه بهمثابه یک وحدت فراگیر که در اثر شکلگیری و استمرار باورها، عواطف، گرایشها و ذهنیتهای مشترک در میان افراد پدید میآید.
در مرتبه نخست، وحدت افراد اعتباری است؛ اما در مرتبه دوم، اشتراک در ساحتهای حقیقی و نفسانی انسان، نوعی پیوند و وحدت عمیقتر ایجاد میکند.
۷ـ۲. جامعه بهعنوان شخصیت اجتماعی واحد
برای بررسی این مرتبه از وحدت، توجه به برخی مباحث علامه طباطبایی رحمهالله در المیزان اهمیت دارد. ایشان در گفتار مربوط به مرابطه و زندگی اجتماعی، از نقش هدف مشترک در شکلگیری اجتماع سخن میگوید و آن هدف را در حکم روحی میداند که در بخشهای مختلف اجتماع جریان پیدا میکند و به اعضای آن نوعی اتحاد میبخشد.
همچنین در همان بحث، توضیح داده میشود که هنگامی که افراد بهصورت اجتماعی میاندیشند، جامعه از شخصیت واحد برخوردار میشود. بر همین اساس، رفتار و سرنوشت اجتماعی افراد نیز از وضعیت کلی جامعه تأثیر میپذیرد. چنانچه جامعه در مسیر صلاح قرار گیرد، این وضعیت در افراد آن نیز اثر میگذارد و اگر جامعه به فساد گرایش پیدا کند، آثار آن در رفتار و جهتگیری اعضا ظهور مییابد.
این تحلیل نشان میدهد که در نگاه علامه، اجتماع را نمیتوان صرفاً جمعی از افراد منفرد دانست که هیچگونه وحدت و شخصیت فراتر از اعضای خود ندارند. اجتماع از طریق هدف مشترک و نوعی اندیشه اجتماعی، وحدتی پیدا میکند که آثار آن در رفتار و سرنوشت افراد ظهور مییابد.
البته باید میان عبارت صریح علامه و توسعهای که در این بحث بر مبنای آن صورت میگیرد، تفاوت گذاشت. در اینجا، سخن از وحدت حقیقی جامعه و پیوند ذهنیتها و عواطف مشترک، بهعنوان امتداد فلسفی مباحث علامه مطرح میشود؛ نه اینکه تمام جزئیات این تقریر، عیناً در یک عبارت مشخص از ایشان آمده باشد.
۷ـ۳. از کثرت افراد تا وحدت اجتماعی
برای توضیح چگونگی شکلگیری این وحدت، میتوان از رابطه نفس و بدن بهره گرفت. نفس انسان، حقیقتی واحد است که مجموعهای از اعضا، قوا، جوارح و اجزای متعدد بدن را در یک پیکره واحد گرد میآورد. هر عضو، کارکرد طبیعی خود را دارد؛ چشم میبیند، گوش میشنود و دستگاه گوارش وظیفه خود را انجام میدهد. بااینحال، این فعالیتهای متعدد در چارچوب وحدت نفس، به یک شخص واحد نسبت داده میشود.
در این مثال، اعضای بدن برای انجام وظایف طبیعی خود، لزوماً از وجود نفس و غایت کلی آن آگاهی ندارند؛ اما فعالیتهای آنها در ساختار واحد بدن، در خدمت حیات و کمال همان موجود قرار میگیرد. این وضعیت را میتوان با مفهوم «تسخیر» توضیح داد؛ زیرا اجزای متعدد، در عین انجام فعالیتهای خاص خود، در خدمت یک کل واحد قرار میگیرند.
بر همین اساس، میتوان این پرسش را مطرح کرد که آیا میان افراد و گروههای کوچکتر یک جامعه و حقیقت اجتماعی فراگیر نیز نسبتی مشابه وجود دارد؟ ممکن است افراد و گروههای اجتماعی، هرکدام بر اساس نیازها و انگیزههای خود فعالیت کنند و در پی تأمین منافع خویش باشند؛ اما مجموعه فعالیتهای آنان، در چارچوب یک حقیقت اجتماعی مشترک، به سمت اهداف و آثار گستردهتری سوق یابد.
در این صورت، جامعه صرفاً حاصل کنار هم قرارگرفتن افراد نیست؛ بلکه نوعی وحدت فراگیر در آن شکل میگیرد که اجزای متعدد را به یکدیگر پیوند میدهد و آثار و افعالی پدید میآورد که از فعالیت منفرد هر یک از اجزا به دست نمیآید.
علامه طباطبایی رحمهالله در المیزان، برای توضیح رابطه فرد و اجتماع، از همین قیاس میان اعضای بدن و مجموعه اجتماعی بهره میگیرد. ایشان نشان میدهد که هماهنگی اجزای یک موجود، آثار و تواناییهایی به وجود میآورد که در تکتک اجزا بهصورت مستقل وجود ندارد. این تحلیل، یکی از مبانی مهم برای فهم شخصیت اجتماعی و آثار خاص جامعه محسوب میشود.
۷ـ۴. وحدت اجتماعی و ادراک مشترک
برای تعمیق این بحث، میتوان از برخی مباحث فلسفه اسلامی درباره حقیقت علم و صور ادراکی نیز بهره گرفت.
در سنت فلسفی، این مسئله مطرح بوده است که آیا معقولات و حقایق علمی، صرفاً اموری هستند که هر فرد بهصورت مستقل در ذهن خود دارد یا آنکه میان حقیقت معقول و فعل ادراک افراد، نسبتی فراتر از تعدد ذهنهای فردی برقرار است.
در تقریرهای فلسفه مشائی، نظریه عقل فعال برای تبیین مبدأ افاضه صور عقلی مطرح میشود. بر اساس این نظریه، معقولات به معنای حقیقی، به خزانه ذهنی و مادی افراد محدود نمیشوند؛ بلکه مبدأ افاضه آنها حقیقتی مجرد است که نفس انسانی، متناسب با استعداد خویش، از آن بهره میگیرد.
برای مثال، حقیقت قضیه «دو بهعلاوه دو مساوی چهار است» در ذهن یک فرد محصور نیست. افراد مختلف، با ذهنها و بدنهای متعدد، یک حقیقت علمی واحد را ادراک میکنند. تعدد اشخاص، موجب تکثر حقیقت معقول نمیشود؛ بلکه یک حقیقت واحد، میتواند متعلق ادراک افراد متعدد قرار گیرد.
در حکمت متعالیه صدرالمتألهین نیز نظریه اتحاد عاقل و معقول برای توضیح نسبت نفس و معلوم مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس این نظریه، فعل ادراک صرفاً برقراری رابطهای بیرونی میان دو امر کاملاً بیگانه نیست؛ بلکه در مرتبه تحقق علم، میان عاقل و معقول نوعی اتحاد برقرار میشود. البته این اتحاد به معنای یکیشدن مادی مغزها یا از میان رفتن تمایز اشخاص نیست.
علامه طباطبایی رحمهالله نیز در بدایه الحکمه، در بحث مبدأ افاضه صور علمی، از مبدأیی مجرد برای صور عقلی و نیز از جوهر مفارق مثالی برای افاضه صور علمی جزئی سخن میگوید. عبارت محوری ایشان در این بحث چنین است:
«مفیض الصور العلمیه الجزئیه جوهر مثالی مفارق»
در ادامه، از اتحاد نفس با این مبدأ، متناسب با استعداد آن، سخن به میان میآید. مقصود از این بحث، تبیین مبانی فلسفی ادراک و مبدأ صور علمی است؛ نه اثبات مستقیم وجود یک ذهن جمعی اجتماعی.
بر پایه این مباحث، میتوان یک توسعه فلسفی را پیشنهاد کرد: همانگونه که افراد متعدد میتوانند در ادراک یک حقیقت علمی مشترک باشند، ممکن است در ساحت باورها، عواطف، ارزشها و پسندهای مشترک نیز نوعی پیوند و همسنخی عمیقتر پیدا کنند. در این صورت، پیوند اجتماعی فقط به قراردادها و اعتبارات عملی محدود نمیماند؛ بلکه در بخشی از هویت نفسانی و ذهنی افراد نیز امتداد مییابد.
البته از اشتراک افراد در یک حقیقت عقلی یا از نظریه عقل فعال، بهتنهایی نمیتوان وجود یک ذهن جمعی واحد را نتیجه گرفت. گذار از مباحث معرفتشناختی و نفسشناختی به نظریه وحدت حقیقی جامعه، به مقدمات مستقل و استدلالهای بیشتری نیاز دارد. در این بحث، این گذار بهعنوان یک پیشنهاد فلسفی و تحلیلی مطرح میشود.
۷ـ۵. فرهنگ و تجسد وحدت اجتماعی در تمدن
اگر وحدت اجتماعی در سطحی از باورها، عواطف و پسندهای مشترک شکل گیرد، آثار آن تنها به ذهن و ادراک افراد محدود نمیماند. این وحدت میتواند در رفتارهای جمعی و تولیدات فرهنگی و تمدنی نیز ظهور پیدا کند.
برای نمونه، سبک معماری، شیوه شهرسازی، صورتبندی خیابانها، الگوهای خانهسازی، نوع نگارش، ادبیات، هنر، نمادها و حتی برخی پسندهای بصری در یک جامعه، میتواند از نوعی هماهنگی و همسنخی برخوردار باشد. این همسنخی، لزوماً حاصل تصمیم واحد و آگاهانه همه افراد نیست؛ بلکه ممکن است از اشتراکات عمیق و تدریجی آنان در باورها و گرایشها ناشی شود.
در چنین وضعیتی، یک حقیقت اجتماعی مشترک در عرصههای مختلف زندگی تجسم پیدا میکند. آنچه در ذهنیت و فرهنگ مشترک افراد شکل گرفته، در شیوه زندگی، مناسبات اجتماعی و آثار تمدنی آنان نیز ظهور مییابد.
بنابراین، وحدت فرهنگی و اجتماعی را میتوان در دو سطح بررسی کرد: سطح نخست، اشتراک در باورها، گرایشها، ارزشها و عواطف؛ سطح دوم، تجلی این اشتراکات در رفتارها، روابط، نهادها و آثار تمدنی.
۸. پیامدهای فلسفی و اجتماعی نظریه وحدت حقیقی جامعه
۸ـ۱. فرهنگ بهمثابه صورت هویت اجتماعی
بر اساس تحلیل پیشگفته، میتوان این احتمال را مطرح کرد که فرهنگ مشترک، در هر جامعه، نقش صورت هویتبخش آن را ایفا کند. همانگونه که صورت نوعیه در فلسفه، به ماده و اجزای متعدد وحدت میبخشد و موجودی متعین را پدید میآورد، فرهنگ مشترک نیز میتواند به مجموعهای از افراد، هویتی متمایز و نوعی وحدت اجتماعی ببخشد.
در این قیاس، فرهنگ صرفاً مجموعهای از عادتها و رفتارهای پراکنده نیست؛ بلکه حقیقتی است که در صورت تحقق و استقرار، به هویت اجتماعی شکل میدهد. ازاینرو، دو اجتماع انسانی ممکن است از حیث جمعیت، ساختارهای اقتصادی یا موقعیت جغرافیایی شباهت داشته باشند؛ اما به دلیل تفاوت در باورها، ارزشها و گرایشهای محوری، دو هویت اجتماعی متفاوت پیدا کنند.
این پیشنهاد، به معنای پیدایش دو نوع متفاوت از انسان در معنای زیستشناختی نیست؛ بلکه ناظر به تمایز صورتهای اجتماعی و فرهنگی است. بر اساس این نگاه، انسان را میتوان موجودی دانست که هویت اجتماعی او، در کنار سایر ابعاد وجودی، تحت تأثیر فرهنگ و ذهنیت جمعی شکل میگیرد.
۸ـ۲. افعال اجتماعی و نسبت آنها با فعل طبیعی، ارادی و قسری
در فلسفه، افعال را میتوان از حیث منشأ و نحوه تحقق، به اقسامی مانند فعل طبیعی، فعل ارادی و فعل قسری تقسیم کرد. این تقسیمبندی میتواند در تحلیل رفتارهای اجتماعی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
فعل طبیعی، فعلی است که از اقتضائات طبیعی یک موجود ناشی میشود؛ مانند فعالیتهای طبیعی اعضای بدن. فعل ارادی، فعلی است که با اراده و قصد فاعل تحقق مییابد. فعل قسری نیز در وضعیتی رخ میدهد که عامل بیرونی، حرکتی را برخلاف اقتضای طبیعی یا اراده فاعل بر او تحمیل کند.
در جامعه نیز میتوان صورتهایی از این سه نوع رفتار را تشخیص داد.
فعل طبیعی اجتماعی: برخی رفتارهای جمعی، بدون آنکه از تصمیم آگاهانه و متمرکز یک فرد یا نهاد ناشی شده باشند، در نتیجه تعاملات و اقتضائات درونی جامعه شکل میگیرند. این رفتارها از مجموعه روابط و مناسبات اجتماعی پدید میآیند و بهنوعی ظهور طبیعی یک وضعیت اجتماعی محسوب میشوند.
فعل ارادی اجتماعی: در برخی موارد، جامعه بر اساس یک تصمیم مشترک یا اراده متمرکز، به انجام رفتاری خاص اقدام میکند. در این وضعیت، یک هدف جمعی و ارادهای هماهنگ، رفتارهای اجزا را در مسیر مشخصی قرار میدهد؛ همانگونه که اراده نفس، حرکت اعضای بدن را سامان میدهد.
فعل قسری اجتماعی: گاهی رفتار جمعی تحت تأثیر یک عامل بیرونی و تحمیلی شکل میگیرد. در این وضعیت، نیرویی خارج از اقتضائات درونی جامعه، رفتار یا جهتی خاص را بر آن تحمیل میکند. سلطه و اجبار بیرونی میتواند از عوامل شکلگیری چنین رفتاری باشد.
این تقسیمبندی میتواند به تحلیل دقیقتر کنشهای اجتماعی کمک کند؛ زیرا همه رفتارهای جمعی را نمیتوان به اراده فردی یا تصمیم یک مرکز سیاسی فروکاست. برخی رفتارها محصول اقتضائات طبیعی و تدریجی جامعه هستند و برخی دیگر، نتیجه اراده آگاهانه یا فشار بیرونیاند.
۸ـ۳. تمایز اصطلاحی میان اجتماع و جامعه
بر اساس دو مرتبهای که برای وحدت اجتماعی بیان شد، میتوان پیشنهاد اصطلاحی مشخصی نیز مطرح کرد.
در این پیشنهاد، واژه «اجتماع» برای اشاره به پدیده اعتباری ناشی از استخدام متقابل به کار میرود؛ یعنی مجموعه روابطی که افراد را از طریق مشارکت در تأمین منافع یکدیگر به هم پیوند میدهد.
در مقابل، واژه «جامعه» برای اشاره به حقیقت فراگیر و وحدتیافتهای به کار میرود که از اشتراکات عمیق ذهنی، اعتقادی، عاطفی و فرهنگی افراد پدید آمده است.
این تفکیک، یک پیشنهاد اصطلاحشناختی برای جلوگیری از خلط مفاهیم است و لزوماً به معنای کاربرد همین دو واژه در تمام متون فلسفی و جامعهشناختی نیست. مزیت آن، ایجاد تمایز میان وحدت اعتباری و وحدت حقیقی در تحلیل پدیدههای اجتماعی خواهد بود.
۸ـ۴. وحدت اجتماعی و مسئله شکافهای اجتماعی
بر اساس این تحلیل، وحدت یک جامعه با نامگذاری، مرزبندی جغرافیایی یا قراردادهای رسمی بهتنهایی تحقق پیدا نمیکند. ممکن است مجموعهای از افراد در محدوده جغرافیایی مشخصی زندگی کنند و در اسناد رسمی نیز بهعنوان یک ملت یا جامعه شناخته شوند؛ اما در سطح باورها، ارزشها، عواطف و جهتگیریهای اساسی، پیوند مشترک و استواری میان آنان وجود نداشته باشد.
در چنین وضعیتی، وحدت اجتماعی در معرض تضعیف قرار میگیرد. هر اندازه اشتراکات ذهنی و فرهنگی کاهش یابد و شکافهای اعتقادی، ارزشی و عاطفی گسترش پیدا کند، احتمال گسست اجتماعی نیز افزایش خواهد یافت.
در مقابل، تقویت باورها و ارزشهای محوری مشترک، گسترش اعتماد و افزایش پیوندهای عاطفی، میتواند وحدت اجتماعی را مستحکمتر سازد. ازاینرو، شکاف اجتماعی را نباید صرفاً اختلاف در منافع اقتصادی یا تعارض در موقعیتهای سیاسی دانست؛ بلکه در برخی موارد، این شکافها نشانه تضعیف همان ذهنیت و پیوند مشترکی هستند که شخصیت اجتماعی یک جامعه را شکل میدهند.
در این نگاه، جامعهای که ذهنیت مشترک خود را از دست میدهد، ممکن است بهتدریج وحدت پیشین را نیز از دست بدهد؛ حتی اگر نام، مرزها و برخی ساختارهای رسمی آن همچنان باقی مانده باشد.
۸ـ۵. واحدهای اجتماعی تودرتو
وحدت اجتماعی لزوماً به یک سطح محدود نمیشود. ممکن است واحدهای اجتماعی کوچکتر درون واحدهای بزرگتر شکل بگیرند و در عین حفظ هویت خود، بخشی از یک وحدت فراگیرتر باشند.
خانواده، خویشاوندان، عشیره، شهر، کشور و در نهایت جامعه انسانی، میتوانند از جمله این سطوح باشند. هرکدام از این واحدها ممکن است هدفها، پیوندها و ذهنیت مشترک خاصی داشته باشند؛ درعینحال، در یک واحد اجتماعی بزرگتر نیز مشارکت کنند.
از این منظر، وحدت یک جامعه بزرگتر ضرورتاً وحدت واحدهای کوچکتر را از میان نمیبرد. همانگونه که نفس انسان، با وحدتبخشیدن به مجموعه اعضای بدن، کارکردهای خاص هر عضو را از میان نمیبرد، وحدت اجتماعی گستردهتر نیز میتواند بدون حذف کامل هویت واحدهای کوچکتر تحقق یابد.
این نکته در فهم رابطه فرد و جامعه اهمیت دارد. فردیت اشخاص و هویت گروههای کوچکتر، لزوماً با تحقق وحدت اجتماعی بزرگتر ناسازگار نیست؛ بلکه امکان دارد وحدتهای متعدد در سطوح مختلف، درون یک ساختار فراگیرتر قرار گیرند.
۸ـ۶. استمرار هویت اجتماعی در بستر زمان
یکی دیگر از پرسشهای مهم در بحث وحدت حقیقی جامعه، چگونگی استمرار این وحدت با وجود تغییر افراد، باورها و شرایط تاریخی است.
افراد یک جامعه در طول زمان تغییر میکنند. نسلهای مختلف جایگزین یکدیگر میشوند، برخی افراد از دنیا میروند و افراد تازهای وارد جامعه میشوند. همچنین ممکن است بخشی از باورها، عواطف و شیوههای زندگی افراد تغییر پیدا کند. بااینحال، در بسیاری از موارد، هویت تاریخی و اجتماعی جامعه همچنان استمرار مییابد.
برای توضیح این مسئله، میتوان بار دیگر از مثال نفس و بدن استفاده کرد. انسان از دوران کودکی تا پیری، تغییرات جسمانی و روانی فراوانی را تجربه میکند؛ سلولهای بدن او جایگزین میشوند، اندیشههایش تحول مییابد و بخشهایی از خاطرات و حالات روانی او تغییر میکند. بااینحال، با وجود این تحولات، وحدت شخصی او استمرار پیدا میکند.
در جامعه نیز میتوان استمرار وحدت را به وجود نوعی پیوستگی میان وضعیتهای پیشین و پسین نسبت داد. حافظه تاریخی، باورهای محوری، ارزشهای مشترک و استمرار برخی مناسبات و معانی، میتوانند پیوند میان نسلهای مختلف را حفظ کنند.
بنابراین، برای تحقق وحدت اجتماعی، لازم نیست تمام اعضا در همه ویژگیها و باورهای جزئی یکسان باشند. آنچه اهمیت دارد، استمرار نوعی پیوند و اتصال در میان مجموعهای از معانی، اهداف و عناصر هویتبخش است که تغییرات تاریخی را در چارچوب یک هویت اجتماعی واحد قابل فهم میکند.
۹. نسبت امام و امت با وحدت اجتماعی
اگر در یک جامعه، فردی مظهر فرهنگ مشترک و محور اساسی هویت آن باشد، میتواند نقش نمایندگی و تمرکز آن وحدت را بر عهده گیرد. در این وضعیت، میان آن فرد و مجموعهای که هویت خود را با آن فرهنگ و هدف مشترک تعریف میکند، نسبتی متقابل شکل میگیرد.
در این تحلیل، چنین فردی میتواند عنوان «امام» و مجموعه پیروان و اعضای آن واحد اجتماعی عنوان «امت» پیدا کند. رابطه امام و امت در اینجا بر اساس نسبت میان محور هویتبخش و مجموعهای از افراد شکل میگیرد که در یک جهتگیری مشترک قرار دارند.
البته این کاربرد، ناظر به یک تحلیل کارکردی و فلسفی از نسبت امام و امت است و نباید بدون توضیح با مفهوم خاص امامت در کلام شیعه یکسان گرفته شود. امامت در کلام شیعه، مبانی و مؤلفههای اعتقادی مشخصی دارد که قابل تقلیل به نمایندگی فرهنگی یا تمرکز ذهنیت اجتماعی نیست.
همچنین در این تقریر، محور وحدت اجتماعی ضرورتاً به یک شخص حقیقی محدود نمیشود. ممکن است اندیشه، منظومه فکری یا یک ساختار معرفتی و نهادی، نقش محوری و هویتبخش را بر عهده گیرد. در این صورت، آنچه اهمیت دارد، تمرکز و تجسمیافتن جهتگیری اصلی جامعه در یک کانون مشترک است.
از همین زاویه، در بحث از آینده جوامع و فناوریهای نوین، میتوان این احتمال فرضی را مطرح کرد که در آینده برخی سامانههای هوش مصنوعی در تمرکز، بازنمایی یا ساماندهی بخشی از ذهنیت و جهتگیری جمعی نقش پیدا کنند. بااینحال، این احتمال صرفاً یک فرض فلسفی و آیندهپژوهانه درباره کارکردهای اجتماعی فناوری است و بههیچوجه نباید با نظریه کلامی امامت یا صلاحیت دینی یک سامانه هوش مصنوعی برای تصدی منصب امامت خلط شود.
۱۰. قیاس مزاج اجتماعی و صورت نوعیه
برای توضیح چگونگی گذار از کثرت افراد به وحدت اجتماعی، میتوان از مباحث فلسفه طبیعی نیز کمک گرفت. در فلسفه، ترکیب عناصر متعدد و گاه متضاد، در شرایطی میتواند به پیدایش مزاجی خاص منتهی شود. در این وضعیت، عناصر اولیه با حفظ برخی آثار خود، در ترکیبی جدید قرار میگیرند و زمینه پیدایش یک وحدت تازه را فراهم میآورند.
بر اساس این قیاس، افراد جامعه نیز ممکن است در آغاز از منافع، خواستهها و گرایشهای متفاوتی برخوردار باشند. حتی برخی از منافع آنان با یکدیگر تعارض پیدا کند. بااینحال، استمرار روابط اجتماعی و پذیرش نوعی همکاری و گذشت از بخشی از منافع فردی، زمینه شکلگیری یک وضعیت مشترک را فراهم میآورد.
این وضعیت را میتوان به «مزاج اجتماعی» تشبیه کرد؛ یعنی حالتی که در اثر تعامل و همنشینی عناصر متعدد اجتماعی پدید میآید و زمینه شکلگیری هویتی مشترک را فراهم میکند.
در ادامه این قیاس، میتوان فرهنگ مشترک را بهعنوان صورتی در نظر گرفت که به آن مزاج اجتماعی تعین میبخشد و در حفظ و استمرار آن نقش ایفا میکند. همانگونه که در تحلیل فلسفه طبیعی، ترکیب عناصر و پیدایش مزاج، زمینه ظهور صورت جدید را فراهم میآورد، در اجتماع نیز روابط انسانی و تعاملات متقابل میتوانند زمینه ظهور یک صورت اجتماعی و فرهنگی جدید را ایجاد کنند.
البته این قیاس، بهتنهایی برهان اثباتکننده وحدت حقیقی جامعه نیست؛ بلکه الگویی برای توضیح امکان گذار از کثرت افراد و منافع به یک هویت اجتماعی مشترک محسوب میشود.
جمعبندی
بر اساس آنچه بیان شد، میتوان سیر شکلگیری اجتماع و جامعه را در امتداد مبانی نظریه اعتباریات به چند مرحله تقسیم کرد.
در مرحله نخست، هر موجود متناسب با مرتبه وجودی خود در مسیر دستیابی به کمالات خویش حرکت میکند. در موجودات آگاه، ادراک کمال با محبت و گرایش همراه میشود و دستیابی به آن کمال نیز میتواند لذت پدید آورد.
در مرحله دوم، هنگامی که کمالی از طریق انجام یک فعل حاصل شود، فعل مورد نظر بهعنوان راه دستیابی به آن کمال شناخته میشود و اعتبار وجوب شکل میگیرد. در این مرحله، فرد برای دستیابی به منفعت خویش، فعلی را ضروری و لازم اعتبار میکند.
در مرحله سوم، هنگامی که منفعت مورد نظر از طریق فعل موجود دیگری حاصل شود، اعتبار استخدام پدید میآید. فرد، موجود یا نیروی دیگری را در خدمت نیازهای خویش قرار میدهد و بدینوسیله قلمرو توانایی و هویت اعتباری خود را گسترش میدهد.
در مرحله چهارم، انسان با همنوع خود مواجه میشود و درمییابد که دیگری نیز مانند او در پی تأمین منافع خویش است. ازاینرو، استمرار بهرهمندی از دیگران به پذیرش بهرهمندی متقابل وابسته میشود. در نتیجه، اعتبار استخدام متقابل شکل میگیرد.
در مرحله پنجم، مشارکت افراد متعدد در استخدام متقابل، وحدت اعتباری مشترکی به نام «ما» پدید میآورد. این وحدت، با تکرار روابط و افزایش تعداد مشارکتکنندگان، تعمیق و گسترش پیدا میکند. همچنین، اجتماعات کوچکتر میتوانند از طریق روابط متقابل به واحدهای اجتماعی بزرگتر تبدیل شوند.
در مرحله ششم، استمرار استخدام متقابل به توازن در روابط و رعایت حقوق طرفین نیاز پیدا میکند. در این وضعیت، عدالت اجتماعی بهعنوان شرط مهم حفظ اجتماع و جلوگیری از فروپاشی روابط متقابل ظهور مییابد.
در مرحله هفتم، استمرار زندگی اجتماعی زمینه پیدایش باورها، عواطف، روحیات و پسندهای مشترک را فراهم میکند. این اشتراکات، مجموعهای از عناصر فرهنگی را پدید میآورند که افزون بر آنکه محصول روابط اجتماعی هستند، به حفظ و استمرار همان روابط نیز کمک میکنند.
در مرحله نهایی، اشتراک در ساحتهای ذهنی و نفسانی و تجلی آن در رفتارها و آثار تمدنی، زمینه شکلگیری نوعی وحدت فراگیرتر را فراهم میآورد. در این سطح، جامعه را نمیتوان صرفاً مجموعهای از افراد منفرد یا محصول یک قرارداد اجتماعی دانست؛ بلکه با حقیقتی روبهرو میشود که از طریق هدف، باور، عاطفه و جهتگیری مشترک، به اعضای خود هویت و شخصیت اجتماعی میبخشد.
بر این اساس، نظریه اعتباریات میتواند از یک سو چگونگی پیدایش روابط اجتماعی و از سوی دیگر، زمینههای شکلگیری وحدت و هویت اجتماعی را توضیح دهد. در عین حال، گذار از اجتماع اعتباری به وحدت حقیقی جامعه، نیازمند مباحث تکمیلی در فلسفه نفس، معرفتشناسی، فلسفه فرهنگ و فلسفه اجتماعی است. چنین توسعهای میتواند زمینه صورتبندی دقیقتری از نسبت فرد، اجتماع، جامعه، فرهنگ و تمدن را فراهم سازد.
منابع و مستندات
۱. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۲، ذیل آیه ۲۱۳ سوره بقره؛ بهویژه مباحث مربوط به ادراکات اعتباری، استخدام موجودات برای انتفاع، مدنیبودن انسان، پیدایش اجتماع و عدالت اجتماعی. در ترجمه فارسی مورد استفاده، مباحث یادشده در صفحات ۱۷۲ تا ۱۷۶ قرار دارد.
۲. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۴، ذیل آیه ۲۰۰ سوره آلعمران، گفتار «مرابطه در جامعه اسلامی»؛ بهویژه بخشهای مربوط به رشد تدریجی اجتماع انسانی، پیدایش خانواده، گسترش استخدام، نقش هدف مشترک در وحدت اجتماعی، شخصیت اجتماعی و نسبت فرد و اجتماع. در ترجمه فارسی مورد استفاده، مباحث مربوط به پیدایش خانواده در صفحات ۱۴۳ تا ۱۴۵ و مباحث وحدت و شخصیت اجتماعی در صفحات ۱۶۵ تا ۱۶۸ آمده است.
۳. طباطبایی، سیدمحمدحسین، بدایه الحکمه، مبحث مبدأ افاضه صور علمی، فصل مربوط به مبدأ صور علمی جزئی، ص ۱۸۲. در این بخش، علامه از جوهر مفارق مثالی بهعنوان مبدأ افاضه صور علمی جزئی سخن میگوید.
۴. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۵، ص ۳۴۷، باب مربوط به کفویت و انتخاب همسر، ح ۱؛ نیز حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۵۱. روایت مربوط به معیار دین و امانت در انتخاب همسر در این منابع نقل شده است.
۵. طباطبایی، سیدمحمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج ۲، مقاله ششم، «ادراکات اعتباریه». این مقاله از منابع اصلی برای بررسی مبانی و سازوکار شکلگیری ادراکات اعتباری در اندیشه علامه است. شماره صفحات، با توجه به تفاوت چاپها، نیازمند تطبیق با نسخه مبنای انتشار کتاب است.
https://ihkn.ir/?p=47716
در تبیین پیدایش اجتماع بر اساس نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، نقطه آغاز، منفعتجویی انسان است. انسان برای تأمین نیازها و دستیابی به کمالات خود، از امکانات و تواناییهای موجودات دیگر استفاده میکند. علامه طباطبایی این نوع بهرهگیری از دیگران برای تأمین منافع را با مفهوم استخدام توضیح میدهد.






















نظرات