یکی از مسائل اساسی جمهوری اسلامی ایران در مرحله کنونی، چگونگی تقویت پیوند میان مردم و نظام اسلامی، افزایش اعتماد عمومی، حفظ انسجام ملی، ارتقای کارآمدی حکمرانی و فراهم‌کردن زمینه مشارکت آگاهانه مردم در تحقق عدالت است.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی احمدی، پژوهشگر حوزۀ فقه نظام و فقه امنیت و حکمرانی، در مقاله‌ای اختصاصی برای پایگاه خبری علوم انسانی مفتاح با عنوان «الگوی قرآنی ـ روایی جامعه ایمانی؛ از محبت الهی و ولایت تا تألیف قلوب و قیام برای قسط»، به تبیین مبانی قرآنی و روایی شکل‌گیری جامعه ایمانی و الزامات آن برای حکمرانی اسلامی می‌پردازد. نویسنده با بررسی روایات محبت در راه خدا، آیات مربوط به ولایت، حزب‌الله و تألیف قلوب، و نیز آیه «لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»، درصدد تبیین پیوند میان محبت الهی، ولایت و هدایت دینی، انسجام اجتماعی و مشارکت مردم در تحقق عدالت است. همچنین با بهره‌گیری از سیرۀ امیرالمؤمنین و امام حسن مجتبی علیهماالسلام، مسائلی همچون واقع‌بینی در اصلاحات، توجه به مصالح عمومی، حفظ جان مردم، پاسخ‌گویی و اقناع عمومی در حکمرانی بررسی شده و در نهایت، نسبت مسئولیت امروز مؤمنان با تحقق جامعه ایمانی مطلوب در افق آینده مورد توجه قرار گرفته است. متن این مقاله به شرح زیر است:
مقدمه
نوشتار پیشرو مشتمل بر مجموعه‌ای از گزاره‌ها، مبانی و ادله است که در نهایت درصدد اثبات این مدعای اصلی است:
«جامعه ایمانی در منطق قرآن و روایات، جامعه‌ای است که محبت الهی مبنای پیوندهای آن، ولایت معیار جهت‌دهی آن، تألیف قلوب سازوکار انسجام آن و قیام مردم برای قسط، غایت اجتماعی و سیاسی آن است.»
اگرچه ممکن است اصل این مدعا به‌خودی‌خود محل مناقشه جدی نباشد، اما مسیر استدلالی منتهی به آن و نیز فروعات و نتایجی که از آن استنباط می‌شود، می‌تواند محل بحث، نقد و مناقشه قرار گیرد. بدیهی است اثبات این مدعا و تبیین لوازم و فروعات آن، مستلزم بررسی مجموعه‌ای از مبانی، ادله و مؤلفه‌های گوناگون و برگزاری بحث‌های تفصیلی درباره هر یک از آنهاست؛ امری که طبعاً نیازمند صرف زمان و مجال علمی کافی است.
ازاین‌رو، مطالبی که در این نوشتار ارائه می‌شود، با وجود آنکه ممکن است در نگاه نخست متنی طولانی، استدلالی و نسبتاً تفصیلی به نظر برسد، در واقع صرفاً گزارشی فشرده از مباحثی است که طی ساعت‌ها تدریس، گفت‌وگو و پژوهش شکل گرفته است. روشن است که ارزیابی و تصدیق علمی این مطالب از سوی متخصصان و صاحب‌نظران، مستلزم گفت‌وگو و بررسی نقادانه هر یک از عناوین، مبانی و بندهای آن به‌صورت مستقل است. بنابراین، آنچه در ادامه می‌آید، نه ادعای ارائه پژوهشی جامع و نهایی، بلکه گزارشی استدلالی از دیدگاه‌ها و تقریرهای علمی مؤلف است که با هدف طرح بحث و فراهم آوردن زمینه گفت‌وگوی علمی تنظیم شده است.
چکیده
یکی از مسائل اساسی جمهوری اسلامی ایران در مرحله کنونی، چگونگی تقویت پیوند میان مردم و نظام اسلامی، افزایش اعتماد عمومی، حفظ انسجام ملی، ارتقای کارآمدی حکمرانی و فراهم‌کردن زمینه مشارکت آگاهانه مردم در تحقق عدالت است. این مسائل را نمی‌توان صرفاً با راهکارهای اداری، اقتصادی یا تبلیغاتی حل کرد؛ بلکه نیازمند مبانی معرفتی و اخلاقی عمیقی هستیم که بتوانند میان ایمان، محبت، ولایت، عدالت و مشارکت اجتماعی ارتباطی منسجم برقرار کنند.
مجموعه آیات و روایات مورد بحث، ظرفیت قابل توجهی برای تبیین چنین منظومه‌ای دارد. در این منظومه، محبت الهی منشأ پیوندهای پایدار اجتماعی است؛ ولایت الهی و امامت اهل‌بیت علیهم‌السلام جهت و معیار حرکت جامعه را مشخص می‌کند؛ تقوا و ورع، سلامت روابط اجتماعی و سیاسی را تضمین می‌کند؛ تألیف قلوب زمینه همبستگی و انسجام جامعه را فراهم می‌آورد؛ و مشارکت مردم در اقامه قسط، غایت اجتماعی و سیاسی این حرکت را محقق می‌سازد.
بر این اساس، می‌توان از الگویی سخن گفت که در آن سه رکن اساسی به یکدیگر پیوند می‌خورند:
- معنویت و محبت الهی به‌عنوان مبنای شکل‌گیری جامعه ایمانی؛
- ولایت، هدایت و اقتدار مشروع به‌عنوان جهت‌دهنده و پشتیبان حرکت اجتماعی؛
- فاعلیت مردم و مشارکت عمومی به‌عنوان عامل تحقق عدالت و پیشرفت جامعه.
این مقاله با تکیه بر روایات محبت در راه خدا، آیات مربوط به حزب‌الله، ولایت، تألیف قلوب و قیام مردم برای قسط و نیز سیره پیامبر اکرم و امیرالمؤمنین و امام حسن مجتبی علیهم‌السلام، می‌کوشد این منظومه را تبیین و الزامات آن را برای مسائل روز جمهوری اسلامی استخراج کند.
واژگان کلیدی: محبت الهی، تحابّ فی‌الله، روح‌الله، ولایت علوی، حزب‌الله، تألیف قلوب، قیام مردم برای قسط، مشارکت عمومی، حکمرانی اسلامی، سرمایه اجتماعی.
بخش اول: مبانی معرفتی و قرآنی جامعه ایمانی
۱- محبت الهی؛ مبنای شکل‌گیری پیوندهای پایدار اجتماعی
در منظومه معارف اسلامی، ایمان صرفاً مجموعه‌ای از باورهای ذهنی یا انجام مناسک فردی نیست؛ بلکه حقیقتی است که باید در روابط انسانی، مناسبات اجتماعی و ساختارهای زندگی جمعی ظهور پیدا کند.
یکی از مهم‌ترین جلوه‌های اجتماعی ایمان، محبت و پیوند قلبی انسان‌ها بر محور خداوند است. این محبت با روابطی که صرفاً بر اساس منفعت، خویشاوندی، ثروت، قدرت یا موقعیت اجتماعی شکل می‌گیرند، تفاوت اساسی دارد؛ زیرا منشأ آن، ارزش‌ها و آرمان‌های الهی است.
در روایت نخست، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله از قول خداوند متعال چنین نقل می‌کنند:
«لقد حقت کرامتی أو قال مودتی لمن یراقبنی ویتحاب بجلالی إن وجوههم یوم القیامه من نور على منابر من نور علیهم ثیاب خضر … قیل من هم یا رسول الله قال قوم لیسوا بأنبیاء ولا شهداء ولکنهم تحابوا بجلال الله ویدخلون الجنه بغیر حساب نسأل الله عز وجل أن یجعلنا منهم برحمته.» (شیخ صدوق، التوحید، ج ۱، ص ۲۵۴)
ترجمه: «خداوند متعال می‌فرماید: محبت و دوستی من شامل کسانی می‌شود که به خاطر من یکدیگر را دوست دارند و به جلال و عظمت من با یکدیگر محبت می‌ورزند. در روز قیامت، چهره‌های آنان نورانی خواهد بود و بر منبرهایی از نور قرار خواهند گرفت؛ در حالی که لباس‌هایی سبز بر تن دارند… گفته شد: ای رسول خدا، آنان چه کسانی هستند؟ پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند: آنان کسانی هستند که نه پیامبرند و نه شهید؛ اما به خاطر جلال و عظمت خداوند یکدیگر را دوست داشته‌اند و بدون حساب وارد بهشت می‌شوند. از خداوند بزرگ می‌خواهیم که به رحمت خویش، ما را نیز از جمله آنان قرار دهد. آمین یا رب العالمین.»
مضمون روایت این است که کرامت و محبت الهی برای کسانی است که مراقب حضور خداوند هستند و به سبب عظمت و جلال او یکدیگر را دوست می‌دارند. این افراد در قیامت از جایگاهی نورانی برخوردار خواهند شد.
اما خمینی رحمه‌الله دربارۀ حضور خداوند فرمایشات متعددی دارند که یکی از ان فرمایشات بیا ذیل است:
بفهمید که همۀ عالم محضر خداست. محضر خداست. ما الآن در محضر خدا نشسته‌ایم. اگر قلب ما این معنا را ادراک بکند که ما الآن در محضر خدا هستیم، همین مجلس محضر خداست، این را اگر – ایمان انسان بر آن راه پیدا نیست – مؤمن بشود انسان به آن، قلب انسان بیابد این مطلب را، از معصیت کنار مى‌رود. تمام معصیتها براى این است که انسان نیافته این مسائل را. برهان هم بر آن دارد. برهان عقلى هم قائم است به اینکه خداى تبارک و تعالى همه جا حاضر است. هم برهان است و هم همه انبیا گفته‌اند «وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ» قرآن است، او با شماست. هر جا هستید او با شماست. ما این را از قرآن شنیده‌ایم. به برهان هم ثابت هست، لکن به قلب ما نرسیده است. ما مثل مرده شور نشده‌ایم. تا حالا در این باب، ما مثل مردم عادى هستیم که مطلب نرسیده به قلبمان، تا اگر بخواهیم یک غیبت بکنیم، یک تهمت بزنیم، یک کار زشت بکنیم ببینیم محضر خداست. محضر احترام دارد. انسان در محضر یک بزرگى که در نظر خودش بزرگ است، احترام مى‌کند از آن محضر. اگر یک شخصى که در نظرتان بزرگ است پیش شما باشد، در محضر او کار خلاف نمى‌کنید، چه رسد به اینکه در محضر او به او خلاف بکنید. کار خلاف مطلقاً آدم نمى‌کند در محضر یک کسى که ادراک کرده است که این بزرگ است، محترم است. چه رسد به این که در محضر آن محترم به خود آن محترم خلاف احترام بکند. محضر، محضر خداى تبارک و تعالى است. عالم محضر است. تمام عالم محضر او است. معصیت مخالفت با خود اوست. با آن کسى است که در محضرش هستید. بسازید.» (صحیفه امام، ج ۱۱، ص ۳۸۳)
در این روایت، دو مفهوم اساسی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند:
نخست، مراقبت الهی؛ یعنی انسان در رفتار، گفتار، تصمیم‌گیری و روابط خود، خداوند را حاضر و ناظر بداند و رضایت او را معیار عمل قرار دهد.
دوم، محبت الهی؛ یعنی انسان‌ها یکدیگر را نه صرفاً به دلیل منفعت مشترک، خویشاوندی، وابستگی سیاسی یا موقعیت اجتماعی، بلکه به سبب ارزش‌ها و جهت‌گیری الهی دوست بدارند.
این دو عنصر ارتباطی متقابل دارند. مراقبت الهی بدون محبت اجتماعی ممکن است به دینداری فردی و منزوی تبدیل شود و محبت بدون مراقبت الهی نیز ممکن است به تعصب گروهی، حمایت‌های غیرعادلانه و روابط منفعت‌محور بینجامد.
اما هنگامی که محبت با مراقبت الهی همراه می‌شود، روابط انسانی از سطح احساسات زودگذر عبور می‌کنند و به تعهدی اخلاقی و پایدار تبدیل می‌شوند.
در چنین جامعه‌ای، انسان‌ها نه به دلیل وابستگی‌های شخصی، بلکه به دلیل برخورداری از فضیلت، صداقت، عدالت‌خواهی و خیرخواهی به یکدیگر اعتماد می‌کنند.
این نکته برای جمهوری اسلامی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا یکی از نیازهای بنیادین کشور، تقویت اعتماد عمومی و بازسازی پیوندهای اجتماعی بر اساس ارزش‌هایی است که بتوانند از منافع محدود فردی و گروهی فراتر بروند.
به بیان دیگر، اگر قرار است جامعه اسلامی از انسجام پایدار برخوردار باشد، باید محبت و خیرخواهی در آن به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود؛ فرهنگی که در آن پیشرفت دیگران تهدید تلقی نشود، مشکلات اقشار مختلف جامعه مسئله‌ای بیگانه با زندگی دیگران نباشد و افراد در برابر حقوق و کرامت یکدیگر احساس مسئولیت کنند.
۲- محبت الهی و نفی پیوندهای مبتنی بر نسب و ثروت
در روایت دیگری، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله گروهی از انسان‌ها را معرفی می‌کنند که در قیامت بر منبرهایی از نور قرار دارند و ویژگی اصلی آنان، محبت ورزیدن برای خداوند است.
در نقل منقول از امام باقر علیه‌السلام آمده است:
«أقبل أبو بکر وعمر والزبیر وعبد الرحمن بن عوف فجلسوا بفناء رسول الله صلى الله علیه وآله فخرج إلیهم النبی وانقطع شسعه فرمى بنعله إلى علی بن أبی طالب علیه السلام فقال إن عن یمین الله عز وجل أو عن یمین العرش قوما على منابر من نور وجوههم من نور وثیابهم من نور تغشى أبصار الناظرین من دونهم قال أبو بکر من هم یا رسول الله؟ فسکت فقال الزبیر من هم یا رسول الله؟ فسکت فقال عبد الرحمن من هم یا رسول الله؟ فسکت فقال علی بن أبی طالب من هم یا رسول الله؟ فقال صلى الله علیه وآله هم قوم تحاربوا بورع الله على غیر أنساب ولا أموال أولئک شیعتک وأنت إمامهم یا علی.» ۰بشاره المصطفی، ج ۱، ص ۱۶۳)
ترجمه: «ابوبکر، عمر، زبیر و عبدالرحمن بن عوف نزد پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله آمدند و در حیاط خانه آن حضرت نشستند. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله به سوی آنان بیرون آمدند. در آن هنگام بند کفش ایشان پاره شد. پس کفش خود را به سوی علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام انداختند و فرمودند: «در سمت راست خداوند عزوجل، یا در سمت راست عرش الهی، گروهی هستند که بر منبرهایی از نور قرار دارند؛ چهره‌هایشان از نور و لباس‌هایشان نیز از نور است، به گونه‌ای که نور آنان چشم بینندگان را خیره می‌کند. ابوبکر پرسید: ای رسول خدا، آنان چه کسانی هستند؟ پیامبر سکوت کردند. زبیر پرسید: ای رسول خدا، آنان چه کسانی هستند؟ باز هم پیامبر سکوت کردند. عبدالرحمن پرسید: ای رسول خدا، آنان چه کسانی هستند؟ پیامبر همچنان سکوت کردند. سپس علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام پرسید: ای رسول خدا، آنان چه کسانی هستند؟ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند: آنان گروهی هستند که به خاطر تقوای الهی و در راه خدا، نه بر اساس خویشاوندی و نسب و نه به خاطر مال و ثروت، با دشمنان به جهاد برمی‌خیزند. آنان شیعیان تو هستند و تو ای علی، پیشوای آنان هستی.»
در نسخۀ دیگری این روایت با اندکی تفاوت نقل شده است:
«إن عن یمین الله عز وجل أو عن یمین العرش قوما منا على منابر من نور وجوههم من نور وثیابهم من نور تغشى وجوههم أبصار الناظرین دونهم … فقال علی علیه السلام من هم یا رسول الله؟ فقال هم قوم تحابوا بروح الله على غیر أنساب ولا أموال أولئک شیعتک وأنت إمامهم یا علی.» (بحار الأنوار، ج ۶۵، ص ۱۳۹)
این دو نقل، گرچه کمی تفاوت دارند (تفاوت در عبارت «قوم تحابوا بروح الله» است که در نسخه قبل به بیان «تحاربوا بورع الله» آمده است)، اما در معنا یکسانند و در مضمون هر دو روایت محبت ورزیدن برای خدا و پیروی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌روشنی دیده می‌شود.
دو عبارت «على غیر أنساب ولا أموال» و «أولئک شیعتک وأنت إمامهم یا علی» در این روایت، از جهت تحلیل اجتماعی اهمیت ویژه‌ای دارند.
عبارت نخست نشان می‌دهد که پیوند این گروه بر اساس نسب و دارایی شکل نگرفته است. به بیان دیگر، ثروت، خانواده، موقعیت اجتماعی و برخورداری از امکانات مادی، معیار نهایی ارزش‌گذاری انسان‌ها نیست.
البته این تعبیر به معنای نفی اهمیت خانواده، مالکیت یا تفاوت‌های طبیعی و اجتماعی نیست؛ بلکه به این معناست که این امور نباید جایگزین فضیلت، تقوا و شایستگی شوند یا مبنای امتیازطلبی و انحصار اجتماعی قرار گیرند.
از این منظر، روایت به یکی از مهم‌ترین آسیب‌های جوامع انسانی اشاره می‌کند: تبدیل ثروت، قدرت، نسب و وابستگی‌های گروهی به معیار منزلت و اعتبار اجتماعی.
در جامعه‌ای که چنین وضعیتی حاکم شود، ممکن است افراد نه بر اساس شایستگی، بلکه بر اساس میزان برخورداری از امکانات، ارتباطات و نفوذ مورد توجه قرار گیرند. در نتیجه، فرصت‌های اجتماعی و مدیریتی به شبکه‌های محدود قدرت و ثروت اختصاص پیدا می‌کند.
اما منطق محبت الهی، چنین مناسباتی را اصلاح می‌کند.
بر اساس این منطق، فقیر و غنی، مدیر و کارمند، صاحب‌منصب و شهروند عادی، همگی از کرامت انسانی برخوردارند و هیچ‌کس صرفاً به دلیل برخورداری از ثروت یا قدرت، منزلت معنوی برتری پیدا نمی‌کند.
یکی از الزامات مهم حکمرانی اسلامی، جلوگیری از شکل‌گیری اشرافیت سیاسی و اقتصادی و مقابله با تبدیل روابط شخصی و گروهی به مسیر دسترسی انحصاری به فرصت‌هاست. در این چارچوب، چند اصل اهمیت پیدا می‌کند:
- شایسته‌سالاری در انتصاب مدیران؛
- مقابله با خویشاوندسالاری و رانت؛
- عدالت در توزیع فرصت‌های اقتصادی و اجتماعی؛
- حمایت از محرومان و اقشار کم‌برخوردار؛
- پاسخ‌گویی صاحبان قدرت و ثروت؛
- برابری همگان در برابر قانون.
بنابراین، محبت الهی صرفاً یک احساس درونی نیست؛ بلکه در سطح اجتماعی، باید به نفی تبعیض و تقویت عدالت منجر شود.
۳- ولایت علوی؛ جهت‌دهنده محبت و هویت جامعه ایمانی
نکته مهم دیگری که در روایت اخیر وجود دارد، پاسخ پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله به پرسش امیرالمؤمنین علیه‌السلام است:
«أولئک شیعتک وأنت إمامهم یا علی.»
این عبارت، محبت الهی را به مسئله امامت و ولایت پیوند می‌دهد.
بنابراین، در چارچوب این روایت، جامعه مطلوب صرفاً مجموعه‌ای از افراد خوش‌رفتار و برخوردار از عواطف مثبت نیست؛ بلکه جامعه‌ای است که پیوندهای ایمانی آن در چارچوب ولایت و امامت حق جهت پیدا می‌کند.
ولایت در این منظومه، فقط یک عنوان اعتقادی نیست؛ بلکه ناظر به جهت‌دهی معرفتی، اخلاقی و اجتماعی جامعه است.
به عبارت دیگر، محبت الهی منشأ پیوند است، اما ولایت حق جهت حرکت این پیوند را تعیین می‌کند و اساساً محبت الهی باید منجر به پذیرش ولایت الهی شود و تحقق لایت الهی جز در گرو اطاعت مطلق از اولیای دین -رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله و ائمه معصومین علیهم‌السلام- و در تمام شؤون و ابعاد حیات بشری -اعم از فردی و اجتماعی- نیست.
از این منظر، تشیع نیز صرفاً یک عنوان انتسابی یا اظهار علاقه عاطفی نیست؛ بلکه باید در رفتار اجتماعی و مناسبات عمومی ظهور پیدا کند.
پیروی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام اقتضا می‌کند که انسان در عدالت‌خواهی، امانت‌داری، رعایت حقوق مردم، حمایت از محرومان، مبارزه با فساد و ترجیح منافع عمومی بر منافع شخصی از سیره آن حضرت پیروی کند.
در نتیجه، نمی‌توان از جامعه علوی سخن گفت، اما مناسبات آن را بر اساس تبعیض، امتیازطلبی، تعصب گروهی و بی‌توجهی به حقوق مردم تنظیم کرد.
۴- پیوند محبت الهی، روح الهی و تشکیل حزب‌الله در قرآن کریم
برای فهم عمیق‌تر مضمون روایات، باید آنها را در کنار آیات قرآن کریم قرار داد. قرآن در چند دسته از آیات، ویژگی‌های جامعه ایمانی را معرفی می‌کند که با مضامین روایات یادشده ارتباط مفهومی روشنی دارند.
۴ـ۱. آیه ۲۲ سوره مجادله؛ ایمان، روح الهی و حزب‌الله
خداوند متعال می‌فرماید:
«لَا تَجِدُ قَوْمًا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمَانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِکَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» (مجادله، ۲۲)
ترجمه: «[هرگز] مردمى را که به خدا و روز قیامت ایمان دارند، نمى‌یابى کهبا کسانى که با خدا و پیامبرش دشمنى مى‌کنند دوستى بر قرار کنند، هر چندپدران یا فرزندان یا برادران یا خویشانشان باشند، چنین کسانى خدا ایمان را در دل هایشان مقرّر کرده و به روحى از جانب خود تأییدشان کرده است و آنان را به باغ هایى درمى‌آورد که از زیر درختان آنها جویبارها روان است، در حالى که در آنجا ماندگارند، خدا از آنان خشنود است و آنان نیز از او خشنودند، آنان حزب خدایند، آگاه باشید که بى گمان، حزب خدا همان رستگاران اند.»
این آیه چند مؤلفه مهم از هویت جامعه ایمانی را معرفی می‌کند:
الف) تقدم ایمان بر پیوندهای صرفاً نسبی و خانوادگی
قرآن کریم تأکید می‌کند که ایمان حقیقی اجازه نمی‌دهد انسان در تنظیم موضع اعتقادی و ولایی خود، صرفاً تابع خویشاوندی و وابستگی خانوادگی باشد.
این معنا با عبارت روایت «على غیر أنساب ولا أموال» ارتباط دارد. در هر دو بیان، معیار نهایی پیوند و همبستگی، ارزش‌های الهی است، نه صرف تعلقات مادی و نسبی.
البته این اصل به معنای قطع روابط خانوادگی یا نفی حقوق خویشاوندان نیست؛ بلکه به معنای تقدم حق و حقیقت بر تعصبات و وابستگی‌های ناسازگار با آن است.
ب) تأیید جامعه ایمانی با روحی از جانب خداوند
آیه مذکور می‌فرماید:
«وَأَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ.»
این تعبیر از تأیید الهی و برخورداری مؤمنان از حقیقتی معنوی حکایت دارد که ایمان را در وجود آنان استوار می‌سازد.
از این جهت، میان تعبیر قرآنی «بروح منه» و عبارت روایی «تحابوا بروح الله» تناسب مفهومی وجود دارد. هر دو می‌توانند بر نقش حقیقت و جهت‌گیری الهی در شکل‌گیری و تقویت پیوندهای ایمانی دلالت کنند.
ج) شکل‌گیری حزب‌الله
آیه در پایان، این گروه را حزب‌الله معرفی می‌کند:
«أُولَٰئِکَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.»
این تعبیر نشان می‌دهد که در منطق قرآن، جامعه ایمانی از سطح مجموعه‌ای از افراد متدین فراتر می‌رود و به یک هویت جمعی و جهت‌گیری اجتماعی مشخص دست پیدا می‌کند.
در این جامعه، ایمان در قلب افراد استقرار یافته، روح الهی آنان را تأیید می‌کند و پیوندهای اجتماعی آنان در مسیر رضایت خداوند شکل می‌گیرد.
بنابراین، می‌توان گفت آیه ۲۲ سوره مجادله یکی از مهم‌ترین مبانی قرآنی برای تبیین مضمون اجتماعی روایت «تحابوا بروح الله» است.
۴ـ۲. آیات ۵۴ تا ۵۶ سوره مائده؛ محبت، استقامت و ولایت
خداوند متعال در آیه ۵۴ سوره مائده می‌فرماید:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّهٍ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّهٍ عَلَى الْکَافِرِینَ یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لَا یَخَافُونَ لَوْمَهَ لَائِمٍ ذَٰلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشَاءُ وَ اللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ.» (مائده، ۵۴)
ترجمه: «اى کسانى که ایمان آورده اید، اگر کسى از شما از دینش (اسلام) برگردد، به زودى خدا گروهى [دیگر] را مى‌آورد که آنها را دوست دارد و آنها نیز او را دوست دارند، در برابر مؤمنان فروتن و در برابر کافران، سرسخت اند و در راه خدا جهاد مى‌کنند و از سرزنش هیچ سرزنش کننده اى نمى‌ترسند، این فضل خداست که به هر کس بخواهد مى‌دهد و خدا گشایشگرِ داناست.»
این آیه گروهی از مؤمنان را معرفی می‌کند که از ویژگی‌های زیر برخوردارند:
- خداوند آنان را دوست دارد و آنان نیز خداوند را دوست می‌دارند.
- در برابر مؤمنان متواضع و فروتن‌اند.
- در برابر جبهه مخالف حق، عزت و استواری دارند.
- در راه خدا مجاهدت می‌کنند.
- در مسیر انجام وظیفه الهی از سرزنش دیگران نمی‌هراسند.
این ویژگی‌ها نشان می‌دهد که محبت الهی، صرفاً یک حالت عاطفی و درونی نیست؛ بلکه آثار عملی و اجتماعی دارد.
محبت الهی از یک سو، منشأ تواضع، مهربانی، خیرخواهی و همدلی در روابط درونی جامعه ایمانی است و از سوی دیگر، به انسان در برابر ظلم، سلطه‌گری و تجاوز، عزت و استقامت می‌بخشد.
در اینجا یک نکته مهم وجود دارد: عزت در برابر جبهه مخالف حق، نباید به معنای خشونت‌ورزی، بی‌عدالتی یا نفی حقوق انسانی دیگران تفسیر شود. همان‌گونه که تواضع در برابر مؤمنان نیز به معنای پذیرش ظلم و فساد نیست. معیار، حفظ حق، عدالت و کرامت انسان‌هاست.
آیه ۵۵ همین سوره می‌فرماید:
«إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاهَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکَاهَ وَ هُمْ رَاکِعُونَ.» (مائده، ۵۵)
ترجمه: «[اى مؤمنان،] یاور و سرپرست شما تنها خدا و پیامبرش و کسانى هستند که ایمان آورده اند، همان کسانى که نماز را به پا مى‌دارند و در حال رکوع زکات مى‌دهند.»
و در آیه ۵۶ آمده است:
«وَمَنْ یَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ.» (مائده، ۵۶)
ترجمه: «و کسى که ولایت خدا و پیامبرش و مؤمنان را بپذیرد، پس [اینان حزب خدایند] به تحقیق تنها حزبِ خدا پیروزمندان اند.»
بر اساس روایات تفسیری، آیه ۵۵ در شأن امیرالمؤمنین علیه‌السلام و واقعه بخشیدن انگشتر به نیازمند در حال رکوع نازل شده است.
در کنار روایت مورد بحث که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله گروه محبت‌کنندگان برای خدا را شیعیان امیرالمؤمنین معرفی می‌کنند، می‌توان یک منظومه مفهومی منسجم را به دست آورد:
- محبت الهی، منشأ پیوند اجتماعی است.
- روح الهی، حقیقت معنوی و عامل تقویت این پیوند است.
- ولایت الهی و امامت، جهت و معیار حرکت جامعه را مشخص می‌کند.
- استقامت و مجاهدت، نمود عملی این هویت جمعی است.
- حزب‌الله، عنوان قرآنی جامعه‌ای است که این ویژگی‌ها در آن تحقق یافته‌اند.
بنابراین، جامعه ایمانی در منطق قرآن و روایات، جامعه‌ای صرفاً عاطفی یا مناسکی نیست؛ بلکه جامعه‌ای دارای هویت، جهت‌گیری، مسئولیت و کنشگری اجتماعی است.
۴ـ۳. احتمالات در تطبیق تعبیر «روح‌الله»
در تطبیق تعبیر «تحابوا بروح الله» دو احتمال بسیار مورد توجه است:
احتمال اول: تطبیق بر حضرت عیسی علیه‌السلام
خداوند درباره حضرت مسیح علیه‌السلام می‌فرماید:
« إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَىٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ.» (نساء، ۱۷۱)
ترجمه: «جز این نیست که عیسى مسیح پسر مریم، پیامبر خدا و کلمه اوست که آن را به مریم القا کرد و روحى از اوست.»
می‌توان «روح الله» را به‌عنوان منشأ و جهت‌گیری الهی محبت تفسیر کرد؛ یعنی انسان‌ها به واسطه ایمان، حقیقت‌جویی و حرکت در مسیر خداوند به یکدیگر محبت می‌ورزند. این برداشت، از نظر مفهومی با آیه ۲۲ سوره مجادله و تعبیر «روح منه» تناسب دارد.
احتمال دوم: تطبیق امام خمینی رحمه‌الله
می‌توان برخی ویژگی‌های یادشده از روایت و آیات را در تاریخ انقلاب اسلامی و پیوندهای ایمانی شکل‌گرفته پیرامون امام خمینی رحمه‌الله مورد مطالعه قرار داد؛ به‌ویژه محبت دینی، ولایت‌مداری، ایثار، استقامت و مجاهدت در برابر سلطه خارجی.
اما باید میان «انطباق برخی اوصاف» و «تطبیق قطعی و انحصاری روایت» تفاوت گذاشت. شواهد موجود می‌توانند امکان این تطبیق را تقویت کنند، ولی برای اثبات اینکه مراد انحصاری روایت، امام خمینی یا ملت ایران است، به دلیل مستقل حدیثی و تفسیری نیاز داریم همچنانکه نسبت به تطبیق قطعی آن بر حضرت عیسی علیه‌السلام باید دلیل متیقنی یافت شود.
با این ملاحظه، می‌توان انقلاب اسلامی را یکی از نمونه‌های تاریخی قابل مطالعه در زمینه شکل‌گیری پیوندهای اجتماعی بر محور ایمان، ولایت و آرمان‌های دینی دانست؛ نمونه‌ای که ارزش ارزیابی آن در استمرار همان شاخصه‌ها، یعنی عدالت، تقوا، استقامت و محبت الهی است.
۴ـ۴. امکان تحقق جامعه ایمانی در عصر غیبت
یکی از نتایج مهم این منظومه، امکان تحقق جامعه‌ای با ویژگی‌های یادشده در عصر غیبت است.
در روایت، گروهی معرفی شده‌اند که محبت آنان برای خداوند است و امیرالمؤمنین علیه‌السلام امام آنان معرفی می‌شوند. در این بیان، تحقق چنین گروهی به دوران حضور ظاهری امام محدود نشده است.
همچنین آیات قرآن، از جمله آیه ۲۲ سوره مجادله و آیات ۵۴ تا ۵۶ سوره مائده، ویژگی‌هایی عام برای جامعه ایمانی بیان می‌کنند.
از این رو، اصل امکان شکل‌گیری چنین جامعه‌ای در دوران غیبت قابل دفاع است.
البته تحقق آن نیازمند کنشگری آگاهانه و مستمر مؤمنان در عرصه‌های مختلف است. این کنشگری می‌تواند در قالب فعالیت‌های فرهنگی، تربیتی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و دفاعی ظهور پیدا کند.
در شرایطی که زمینه‌های لازم فراهم باشد، تأسیس و تقویت ساختارهای اجتماعی و سیاسی مبتنی بر عدالت و ارزش‌های الهی نیز می‌تواند از مصادیق این مسئولیت باشد.
در همین زمینه، خداوند در آیات ۳۰ تا ۳۲ سوره فصلت می‌فرماید:
«إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَهُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّهِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ. نَحْنُ أَوْلِیَاؤُکُمْ فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَفِی الْآخِرَهِ وَلَکُمْ فِیهَا مَا تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ وَلَکُمْ فِیهَا مَا تَدَّعُونَ. نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِیمٍ.» (فصلت، ۳۰ـ۳۲)
ترجمه: «بى گمان، کسانى که گفتند پروردگار ما خداست، سپس [بر عقیده یشان] ایستادگیکردند، [هنگام مرگ] فرشتگان [با بشارت] بر آنان فرود مى‌آیند به اینکه: نترسید وغمگین نشوید و به همان بهشتى که وعده داده مى‌شدید، شادمان باشید. ما دوستان شما در زندگى دنیا و در آخرت هستیم و براى شما در آن (بهشت) هر آنچه دل هایتان بخواهد، وجود دارد و براى شما در آن، هر چه طلب کنید خواهد بود. در حالى که [این]، پذیرایى اولیه اى از جانبِ [خداى] بسیار آمرزندۀ مهربان است.»
در این آیات، ایمان به ربوبیت خداوند با استقامت همراه شده است. بنابراین، صرف اظهار ایمان کافی نیست؛ بلکه استمرار و پایداری در مسیر ایمان نیز ضرورت دارد.
این مضمون با ویژگی‌های جامعه ایمانی مورد بحث تناسب دارد: محبت الهی بدون استقامت پایدار نمی‌ماند و استقامت نیز بدون ایمان و جهت‌گیری الهی به یک پایداری صرفاً مادی تبدیل می‌شود.
۴ـ۵. وعده الهی درباره مستضعفان و افق تمدنی جامعه ایمانی
یکی دیگر از مبانی قرآنی برای تحلیل حرکت‌های اجتماعی در مسیر تحقق حاکمیت حق، وعده الهی درباره مستضعفان است.
خداوند متعال می‌فرماید:
«وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّهً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ.» (قصص، ۵)
ترجمه: «و [حال آنکه] ما مى‌خواستیم بر کسانى که در [آن] زمین به ناتوانى کشانده شدند، منّتّ بگذاریم و آنها را پیشوایان [مردم] قرار داده و آنها را وارثان [آن زمین] گردانیم.»
این آیه از اراده الهی برای رهایی مستضعفان و قرار گرفتن آنان در جایگاه پیشوایی و وراثت سخن می‌گوید.
در کنار آن، خداوند درباره مأموریت حضرت موسی علیه‌السلام می‌فرماید:
«وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَىٰ بِآیَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ.» (ابراهیم، ۵)
ترجمه: «همانا موسى را [همراه] با آیات و نشانه هایمان فرستادیم [و گفتیم] که قوم خود را از تاریکى ها به سوى نور بیرون ببر و ایام اللَّه را به آنها گوشزد کن. بى گمان، در این کار قطعاً نشانه هایى براى هر صبرپیشۀ سپاسگزار است.»
این آیه نیز پیوند میان رهایی از ظلمت و حرکت به سوی نور الهی را در رسالت پیامبران نشان می‌دهد.
از کنار هم قرار دادن این آیات می‌توان چنین نتیجه گرفت که جامعه ایمانی تنها در پی حفظ وضعیت موجود نیست؛ بلکه باید در جهت رهایی از استضعاف، نفی سلطه‌گری، اقامه عدالت و ایجاد زمینه رشد و تعالی انسان‌ها حرکت کند.
در این چارچوب، انقلاب اسلامی ایران را می‌توان از منظر نسبت آن با دو مفهوم قرآنی تحلیل کرد:
- مبارزه با استضعاف و سلطه‌پذیری؛
- تلاش برای تحقق حاکمیت حق و عدالت.
اما تحقق این آرمان‌ها نیازمند ارزیابی مستمر عملکرد نظام در جمیع جهات است و صرف شکل‌گیری یک حرکت دینی یا استقرار یک ساختار سیاسی یا حرکت مثبت و قوی و پایدار در یک جهت خاص، به معنای تحقق کامل وعده‌های قرآنی نیست. معیار اصلی، میزان حرکت واقعی جامعه به سوی عدالت، کرامت انسانی، استقلال، معنویت و رفع محرومیت است که هر اندازه جامعه به سوی این اهداف حرکت کرده باشد، به آن مطلوب و جامعه ایمانی نزدیک‌تر شده است.
بخش دوم: از محبت الهی تا تألیف قلوب و انسجام اجتماعی
۵. تألیف قلوب؛ سنت الهی و مبنای انسجام جامعه
پس از تبیین مبانی محبت الهی و هویت جامعه ایمانی، مسئله مهم بعدی این است که این محبت چگونه در سطح اجتماعی گسترش پیدا می‌کند و به همبستگی و انسجام عمومی منجر می‌شود.
قرآن کریم در آیه ۶۳ سوره انفال می‌فرماید:
«وَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا مَا أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَٰکِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَیْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ.» (انفال، ۶۳)
ترجمه: «و میان دل هاى آنها را پیوند داد [در حالى که] اگر [تو] تمامى آنچه را که در روى زمین است هزینه مى‌کردى، نمى‌توانستى میان دل هایشان را پیوند دهى، ولى خدا بود که میان آنها را پیوند داد؛ زیرا او پیروزمند حکیم است.»
این آیه یکی از مهم‌ترین مبانی قرآنی درباره ماهیت انسجام اجتماعی است.
خداوند می‌فرماید که اگر تمام امکانات مادی زمین در اختیار پیامبر قرار می‌گرفت، نمی‌توانست به‌تنهایی میان دل‌های مؤمنان الفت ایجاد کند؛ اما خداوند میان آنان الفت برقرار کرد.
این بیان نشان می‌دهد که وحدت حقیقی، صرفاً با ابزارهای مادی، امکانات اقتصادی یا قدرت سیاسی به دست نمی‌آید.
البته این معنا به معنای بی‌اهمیت بودن سیاست‌های اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد که این ابزارها به‌تنهایی برای ایجاد محبت و اعتماد پایدار کافی نیستند.
برای تحقق انسجام اجتماعی، باید زمینه‌های معنوی، اخلاقی و انسانی آن نیز فراهم شود.
در اینجا می‌توان میان دو ساحت مکمل تمایز گذاشت:
الف) ساحت تکوینی تألیف قلوب
در این ساحت، خداوند متعال در نظام آفرینش، فطرت و ظرفیت‌هایی مانند محبت، خیرخواهی، همدلی، صداقت، مدارا و گرایش به عدالت را در وجود انسان قرار داده است. این ظرفیت‌ها می‌توانند زمینه پیوند میان انسان‌ها را فراهم کنند.
از این منظر، تألیف قلوب صرفاً یک قرارداد اجتماعی یا محصول محاسبات مادی نیست؛ بلکه ریشه در ساختار وجودی انسان و سنت‌های الهی دارد.
آیه ۱۱۸ سوره هود نیز می‌فرماید:
«وَلَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّهً وَاحِدَهً وَلَا یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ.» (هود، ۱۱۸)
ترجمه: «و اگر پروردگارت مى‌خواست، قطعاً همه مردم را اُمتى یگانه قرار مى‌داد، درحالى که همیشه در اختلاف اند.»
این آیه نشان می‌دهد که تفاوت و اختلاف میان انسان‌ها بخشی از واقعیت زندگی اجتماعی است. بنابراین، وحدت مطلوب به معنای حذف همه تفاوت‌ها و یکسان‌سازی اجباری انسان‌ها نیست؛ بلکه به معنای ایجاد پیوندی آگاهانه و اخلاقی در عین پذیرش تفاوت‌هاست.
ب) ساحت تشریعی تألیف قلوب
در این ساحت، قرآن و شریعت برای حفظ و گسترش پیوندهای اجتماعی، مجموعه‌ای از تکالیف و دستورالعمل‌ها را مطرح می‌کنند.
از جمله:
۱. تألیف قلوب از طریق سیاست‌های اقتصادی مشروع
در آیه ۶۰ سوره توبه، یکی از مصارف زکات چنین معرفی شده است:
«إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَهِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَابِ وَالْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَهً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ.» (توبه، ۶۰)
ترجمه: «زکات تنها براى نیازمندان و بینوایان و کارگزاران [دریافت و] پرداخت زکات و کسانى که [با دادن زکات] دل هایشان به دست آورده مى‌شود، و در راه [آزادى] بندگان و [پرداخت بدهى] بدهکاران و مصرف در راه خدا و [کمک به] در راه ماندگان مقرّر گردیده است، در حالى که واجبى از جانب خداست و خدا داناى حکیم است.»
قرار گرفتن «المؤلفه قلوبهم» در میان مصارف زکات، نشان‌دهنده اهمیت استفاده از ابزارهای اقتصادی مشروع برای تقویت پیوندهای اجتماعی و دینی است.
از این جهت، سیاست اقتصادی در نظام اسلامی نباید صرفاً به تولید ثروت یا توزیع منابع محدود شود؛ بلکه باید آثار اجتماعی آن، از جمله کاهش شکاف‌های ناعادلانه، افزایش اعتماد و تقویت همبستگی عمومی نیز مورد توجه قرار گیرد.
البته تطبیق مصارف فقهی زکات بر برنامه‌های جدید اجتماعی، نیازمند بررسی مستقل فقهی است.
۲. اعتصام جمعی و پرهیز از تفرقه
خداوند در آیه ۱۰۳ سوره آل‌عمران می‌فرماید:
«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنْتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَهٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا کَذَٰلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ.»
ترجمه: «همگى به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید، نعمت خدا را بر خود یاد کنید آنگاه که دشمنان [یکدیگر] بودید پس [خدا] میان دل هاى شما اُلفت (دوستى) انداخت تا با عنایت او برادران [دینى] هم شدید و کنار پرتگاهى از آتش بودید، پس [خدا] شما را از آن رهانید [و] این گونه خدا نشانه هاى خود را براى شما روشن مى‌کند، باشد که هدایت شوید.»
این آیه، اعتصام جمعی به حبل‌الله را در برابر تفرقه قرار می‌دهد و الفت قلب‌ها را نعمتی الهی معرفی می‌کند که رهابخش از پرتگاه‌های هولناک است.
بنابراین، حفظ وحدت و جلوگیری از تفرقه، صرفاً یک مصلحت سیاسی یا مدیریتی نیست؛ بلکه در منظومه قرآنی، از الزامات زندگی ایمانی به شمار می‌رود.
بااین‌حال، باید توجه داشت که وحدت قرآنی به معنای تعطیل نقد، حذف اختلاف‌نظر یا نادیده گرفتن حقوق گروه‌های مختلف نیست. وحدت حقیقی بر پایه حق، عدالت، احترام متقابل و همکاری در امور مشترک شکل می‌گیرد.
۳. مشارکت عمومی در اداره جامعه
یکی از مهم‌ترین راه‌های ایجاد الفت، مشارکت واقعی مردم در سرنوشت اجتماعی و سیاسی خویش است.
وقتی مردم احساس کنند که در تصمیم‌گیری‌های عمومی نقش دارند، صدایشان شنیده می‌شود و در برابر حقوق و مسئولیت‌های اجتماعی از جایگاه محترمانه‌ای برخوردارند، زمینه اعتماد و تعلق اجتماعی تقویت می‌شود.
از این جهت، مشارکت مردم صرفاً ابزار کسب حمایت سیاسی نیست؛ بلکه یکی از سازوکارهای اساسی تحقق جامعه ایمانی و عدالت‌محور است، همچنانکه متعال در آیات ۳۶ تا ۳۹ سورۀ شوری، صفات مؤمنان و جامعۀ مطلوب ایمانی را اینگونه توصیف می‌کند:
«فَمَا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتَاعُ الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَ مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقَىٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلَىٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ. وَ الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبَائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوَاحِشَ وَ إِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ. وَ الَّذِینَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقَامُوا الصَّلَاهَ وَ أَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَیْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ. وَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ.»
ترجمه: «بنابراین [بدانید] آنچه که از هر چیزى به شما داده شده، بهره مندى دنیاست و حال آن که آنچه نزد خداست بهتر و پایدارتر است براى کسانى که ایمان آورده و [همواره] بر پروردگارشان تکیه مى‌کنند. و کسانى که از گناهان کبیره و کارهاى زشت دورى مى‌کنند و چون خشمگین شوند، آنان اند که [در عین خشم] گذشت مى‌کنند. و [هم چنین براى] کسانى که [نداى] پروردگارشان را اجابت نمودند و نماز برپا داشته و کارهایشان [همواره] با مشورت میان آنهاست و از آنچه به آنان روزى دادیم، انفاق مى‌کنند. و [هم چنین براى] کسانى که هرگاه ستمى به آنان برسد، خودشان [از یکدیگر] یارى مى‌جویند.»
در این آیات دو صفت پیش بردن امور بر پایۀ مشورت و انتصار و یاری رساندن به یکدیگر در برابر ستمگران، از ویژگی‌های برجستۀ جامعۀ ایمانی است که اوج نقش مؤمنان در ادارۀ جامعه و نیازمندی حاکمان اسلامی بر این پشتوانۀ قوی را بیان می‌کند که برای ادارۀ جامعه باید از مشورت آحاد جامعه و نصرت و یاری ایشان بهره جست.
نتیجه آنکه تألیف قلوب در جامعه اسلامی باید هم در سطح اخلاق و فرهنگ و هم در سطح ساختارها و سیاست‌های عمومی دنبال شود.
محبت و همدلی بدون عدالت اجتماعی پایدار نمی‌ماند و عدالت نیز بدون اعتماد و همبستگی عمومی با دشواری‌های جدی روبه‌رو خواهد شد و این دو، مکمل یکدیگرند.
۴. محبت الهی و سرمایه اجتماعی جمهوری اسلامی
در علوم اجتماعی، سرمایه اجتماعی به مجموعه‌ای از ظرفیت‌های ارتباطی مانند اعتماد، همکاری، هنجارهای مشترک و شبکه‌های مشارکت اطلاق می‌شود که امکان کنش جمعی و حل مسائل عمومی را افزایش می‌دهد.
مفهوم محبت الهی در منظومه اسلامی، ظرفیت عمیق‌تری برای تبیین این مسئله فراهم می‌کند؛ زیرا علاوه بر آثار اجتماعی، دارای منشأ اخلاقی و معنوی است.
از کنار هم قرار دادن آیات محبت، تألیف قلوب و اعتصام جمعی می‌توان دریافت که جامعه اسلامی برای دستیابی به انسجام پایدار، به سه عامل نیازمند است:
الف: اشتراک در ارزش‌ها و آرمان‌ها: افراد جامعه باید در اصول بنیادین مانند عدالت، کرامت انسانی، استقلال، معنویت و خیر عمومی دارای پیوند ارزشی باشند.
ب: اعتماد و خیرخواهی متقابل: روابط اجتماعی باید از بدبینی، منفعت‌طلبی افراطی و تعصب‌های گروهی فاصله بگیرد.
ت: تجربه عینی عدالت و احترام: مردم باید آثار عدالت و کرامت را در زندگی روزمره و رفتار نهادهای عمومی مشاهده کنند.
در این چارچوب، یکی از مسائل مهم جمهوری اسلامی، چگونگی تقویت اعتماد میان مردم و نهادهای حکومتی است.
اعتماد عمومی صرفاً با دعوت مردم به همدلی ایجاد نمی‌شود. این اعتماد زمانی شکل می‌گیرد که مردم در عمل، صداقت مسئولان، سلامت اداری، عدالت قضایی، کارآمدی دستگاه‌ها و احترام به حقوق شهروندی را مشاهده کنند.
به همین دلیل، باید میان دو سطح تمایز گذاشت:
- فرهنگ‌سازی برای افزایش محبت، خیرخواهی و مسئولیت‌پذیری مردم؛
- اصلاح ساختارها و رویه‌هایی که ممکن است موجب تبعیض، بی‌اعتمادی و فاصله اجتماعی شوند.
اگر تنها بر سطح نخست تأکید شود و سطح دوم مورد غفلت قرار گیرد، توصیه‌های اخلاقی اثرگذاری لازم را نخواهند داشت.
همچنین اگر صرفاً اصلاحات ساختاری دنبال شود و از تربیت اخلاقی و معنوی جامعه غفلت شود، ظرفیت‌های درونی همبستگی اجتماعی تضعیف خواهد شد.
بنابراین، جمهوری اسلامی برای تقویت سرمایه اجتماعی خود باید میان تربیت معنوی، عدالت ساختاری و کارآمدی مدیریتی پیوند برقرار کند.
بخش سوم: قیام مردم برای قسط؛ غایت اجتماعی و سیاسی جامعه ایمانی
آیه ۲۵ سوره حدید؛ مبنای قرآنی مشارکت مردم در تحقق عدالت
پس از تبیین محبت الهی و تألیف قلوب، اکنون باید به این پرسش پاسخ داد که جامعه‌ای که بر محور محبت و ولایت شکل گرفته است، در عرصه حکمرانی چه هدفی را دنبال می‌کند؟
یکی از جامع‌ترین پاسخ‌ها را می‌توان در آیه ۲۵ سوره حدید یافت. خداوند متعال می‌فرماید:
«لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِیَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ.»
ترجمه: «همانا ما پیامبران خود را با دلایلى روشن فرستادیم و همراه آنها کتاب و میزان (وسیلۀ سنجش ) فرو فرستادیم تا مردم به قسط و عدل برخیزند و آهن را [نیز] فرو فرستادیم (پدید آوردیم) که در آن نیرویى سخت و سودهایى براى مردم است و [چنین کردیم] تا خدا کسانى را که او و پیامبرانش را در نهان یارى مى‌دهند، معلوم کند، قطعاً خدا توانمند پیروزمند است.»
این آیه، یکی از بنیادی‌ترین مبانی قرآنی برای تبیین رابطه هدایت الهی، مشارکت مردم، عدالت و اقتدار در جامعه اسلامی است.
نکته محوری آیه در این است که هدف از ارسال پیامبران و نزول کتاب و میزان، صرفاً تحقق عدالت به دست پیامبران نیست؛ بلکه غایت آن، قیام مردم برای تحقق عدالت است:
«لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ.»
قرآن نمی‌فرماید پیامبران آمده‌اند تا صرفاً خودشان عدالت را برقرار کنند، بلکه می‌فرماید آمده‌اند تا مردم به پا خیزند و عدالت را برپا دارند. این تعبیر از جایگاه اساسی مردم در تحقق عدالت حکایت می‌کند.
در اینجا باید به سه رکن نخست آیه و ارتباط آنها توجه کرد:
بینات؛ زیرساخت معرفتی و اقناع فکری جامعه
خداوند می‌فرماید:
«بِالْبَیِّنَاتِ»؛ بینات به معنای دلایل روشن و حجت‌های آشکار است. جامعه برای حرکت در مسیر عدالت، به آگاهی، شناخت حق و قدرت تشخیص نیاز دارد.
عدالت را نمی‌توان صرفاً با هیجان، احساسات یا دستورهای اداری محقق کرد؛ بلکه مردم باید نسبت به مبانی عدالت، حقوق خود و دیگران، وظایف اجتماعی و معیارهای تشخیص حق از باطل آگاهی پیدا کنند.
از این جهت، یکی از مسئولیت‌های مهم نظام اسلامی، فراهم‌کردن زمینه روشنگری، آموزش، گفت‌وگوی عمومی و اقناع عقلانی جامعه است.
در این چارچوب، اطلاع‌رسانی شفاف، تبیین درست تصمیم‌های کلان، تقویت سواد رسانه‌ای و فراهم‌کردن امکان گفت‌وگوی علمی و کارشناسی، از ضرورت‌های حکمرانی مطلوب به شمار می‌روند.
کتاب و میزان؛ زیرساخت حقوقی و معیار عدالت
قرآن می‌فرماید:
«وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ»؛ کتاب، بیانگر هدایت و قانون الهی است و میزان، معیار تشخیص حق و عدالت.
در نظام اسلامی، اداره جامعه باید بر مبنای قانون، معیارهای روشن و ضوابط عادلانه صورت گیرد. قانون‌گذاری و اجرای قانون نباید تابع سلیقه اشخاص، قدرت گروه‌ها یا منافع مقطعی باشد.
میزان نیز اقتضا می‌کند که عملکرد افراد و نهادها با معیارهای روشن سنجیده شود و هیچ فرد یا مجموعه‌ای به دلیل برخورداری از قدرت، از پاسخ‌گویی و نظارت مصون نباشد.
از این منظر، قانون‌مداری، عدالت قضایی، شفافیت، نظارت مؤثر و مقابله با تبعیض، از الزامات تحقق «کتاب و میزان» در عرصه حکمرانی است.
قیام مردم برای قسط؛ فاعلیت عمومی در تحقق عدالت
تعبیر «لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»، جایگاه مردم را از سطح حمایت‌کنندگان منفعل به سطح کنشگران عدالت ارتقا می‌دهد. مردم در منطق این آیه، موضوع اداره جامعه نیستند؛ بلکه در تحقق عدالت نقشی فعال دارند.
این مشارکت می‌تواند در عرصه‌های مختلف ظهور پیدا کند:
- مشارکت در تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری عمومی؛
- نظارت بر عملکرد مسئولان؛
- مطالبه‌گری قانونی و مسئولانه؛
- فعالیت‌های اقتصادی و تولیدی؛
- مشارکت در حل مسائل اجتماعی؛
- حضور در نهادهای مدنی و مردمی؛
- کمک به محرومان و رفع آسیب‌های اجتماعی؛
- صیانت از استقلال و امنیت کشور.
بنابراین، یکی از مهم‌ترین شاخصه‌های حکمرانی اسلامی آن است که مردم امکان واقعی و مؤثر برای مشارکت در تحقق عدالت را داشته باشند.
این مشارکت نباید به حضور مقطعی مردم در مناسبت‌های ملی و مذهبی محدود شود؛ بلکه باید در ساختارهای اداره جامعه نیز جایگاه مشخصی داشته باشد.
حدید؛ اقتدار دفاعی و منافع مادی مردم
در ادامه آیه آمده است:
«وَأَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ»؛ قرآن کریم پس از بیان بینات، کتاب، میزان و قیام مردم برای قسط، از آهن سخن می‌گوید که دارای دو ویژگی است:
نخست، «بأس شدید»؛ یعنی برخورداری از قدرت و توان بازدارنده.
دوم، «منافع للناس»؛ یعنی برخورداری از منافع مادی و ظرفیت‌های تولیدی و صنعتی.
این ترتیب، نکته مهمی در هندسه حکمرانی اسلامی دارد.
جامعه‌ای که قصد تحقق عدالت و دفاع از حقوق خود را دارد، نمی‌تواند نسبت به قدرت دفاعی، استقلال اقتصادی، صنعت، فناوری و توان تولیدی بی‌تفاوت باشد.
از یک سو، فقدان قدرت بازدارنده می‌تواند جامعه را در برابر تجاوز و سلطه‌گری آسیب‌پذیر سازد و از سوی دیگر، فقدان توان اقتصادی و صنعتی، زمینه وابستگی و تضعیف رفاه عمومی را فراهم می‌کند.
اما قدرت در منطق این آیه، هدف مستقل نیست؛ بلکه در منظومه‌ای قرار گرفته که غایت آن اقامه قسط و تأمین منافع مردم است.
از این رو، می‌توان گفت:
قدرت بدون عدالت، از مسیر حکمرانی الهی فاصله می‌گیرد و عدالت بدون قدرت و توان اقتصادی نیز در برابر موانع داخلی و خارجی آسیب‌پذیر می‌شود.
این مسئله برای جمهوری اسلامی اهمیت راهبردی دارد. توسعه قدرت دفاعی، پیشرفت علمی، رشد فناوری، تقویت تولید ملی و افزایش تاب‌آوری اقتصادی باید در نهایت به برپایی عدالت، اجرای احکام الهی، حفظ استقلال ملی، تأمین امنیت و بهبود زندگی مردم کمک کند.
نصرت الهی و مسئولیت انسان در دوران غیبت
در پایان آیه آمده است:
«وَلِیَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ»؛ این عبارت به مسئولیت انسان‌ها در یاری دین خدا و پیامبران اشاره دارد.
خداوند بی‌نیاز از یاری انسان‌هاست؛ اما میدان زندگی اجتماعی و تاریخی را عرصه‌ای برای ظهور ایمان، مسئولیت‌پذیری و انتخاب آگاهانه انسان‌ها قرار داده است. در این چارچوب، دوران غیبت نیز دوران تعطیلی مسئولیت اجتماعی و سیاسی مؤمنان نیست. بلکه مؤمنان باید با تکیه بر هدایت‌های الهی، معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام و تشخیص عقلانی شرایط زمان، برای تحقق عدالت، حفظ دین و صیانت از جامعه اسلامی تلاش کنند.
از این منظر، تشکیل و تقویت ساختارهای اجتماعی و سیاسی عدالت‌محور، بخشی از ظرفیت کنشگری جامعه ایمانی در عصر غیبت است.
نسبت هسته مؤمنان پیشرو با مشارکت عمومی مردم
یکی از مباحث مهم در تحلیل جامعه اسلامی، نسبت میان گروه‌های مؤمن و پیشرو با عموم مردم است.
واقعیت اجتماعی نشان می‌دهد که در بسیاری از حرکت‌های تاریخی، همه افراد جامعه به یک اندازه از آمادگی، انگیزه و شناخت برخوردار نیستند.
در برخی شرایط، گروهی از افراد با ایمان، آگاهی و مسئولیت‌پذیری بیشتر، نقش پیشرو و پیشران را بر عهده می‌گیرند و زمینه حرکت سایر بخش‌های جامعه را فراهم می‌کنند.
قرآن کریم در آیه ۶۵ سوره انفال می‌فرماید:
«یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَهٌ یَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا یَفْقَهُونَ.»
ترجمه: «اى پیامبر، مؤمنان را بر جهاد تشویق کن؛ [زیرا] اگر در میان شما بیست نفر شکیبا باشند بر دویست تن چیره مى‌شوند، و اگر در میان شما صد تن [شکیبا] باشند، بر هزار تن از کافران پیروز مى‌گردند؛ زیرا آنها مردمى هستند که نمى‌فهمند.»
این آیه، در سیاق جنگ و مقاومت، بر اهمیت صبر و استقامت گروه مؤمنان تأکید می‌کند.
در آیه ۶۶ همین سوره نیز متناسب با شرایط و توان جامعه، نسبت مذکور تخفیف داده می‌شود:
«الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْکُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفًا فَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَهٌ صَابِرَهٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ.»
ترجمه: «[البتّهّ] اکنون خدا بر شما تخفیف داده و [این تخفیف از آن روست] که دانسته است در میان شما سستى است، بنابراین [با این تخفیف] اگر در میان شما یکصد تن شکیبا باشد بر دویست تن چیره مى‌شوند و اگر از شما یک هزار نفر باشند با اجازه پروردگار بر دوهزار نفر چیره مى‌شوند [و] خدا با شکیبایان است.»
فارغ از بحث‌های فقهی جهاد پیرامون این دو آیه یا بحث‌های تفسیری و علوم قرآنی مبنی نسخ یا عدم نسخ آیۀ نخست به سبب آیه دوم، می‌توان از این دو آیه به اهمیت کیفیت ایمان، صبر، آمادگی و توانمندی در کنش جمعی پی برد.
در تحلیل حکمرانی، این مضمون ظرفیت تبیین نقش گروه‌های مؤمن و پیشرو را دارد؛ گروه‌هایی که می‌توانند در شرایط دشوار، پیشگام دفاع از استقلال، حفظ ارزش‌ها و پیشبرد برنامه‌های اصلاحی باشند.
بااین‌حال، از این آیات نمی‌توان نتیجه گرفت که مشارکت عمومی باید به گروه محدودی از افراد مؤمن منحصر شود یا سایر مردم از حق مشارکت در سرنوشت جامعه محروم باشند، بلکه باید همگان حضور فعال داشته باشند؛ لکن واقعیت میدان و تفاوت روحی، جسمی، تربیتی و علمی و بصیرتی افراد آنگونه است که همگان امکان ندارد به طور خودجوش پا در میدان نهند؛ بلکه همیشه باید عده‌ای نقش یک فعال و کنشگر یا رهبر را داشته باشند و پیشاپیش سایرین حرکت نمایند. این امر، دارای مراتب است مثلاً ممکن است فردی در میدان نظامی به عنوان فرمانده خرد به خوبی رفتار کند اما برای ایکه فرمانده خوبی در همان میدان محدود باشد باید دارای رهبر و فرماندهی باشد که او را از موضع قوی‌تر و بالاتری فرماندهی نماید و همین مراتب ادامه می‌یابد تا به اطاعت مطلق از معصوم و در ادامه به اطاعت مطلق از خالق یکتا می‌رسد. این مراتب تشکیکی در عرض هم نیستند، بلکه در طول یکدیگر قرار دارند که در نهایت باید منجر به اطاعت از پرورگار شود و این همان نظام ولایی است که در جمهوری اسلامی جریان یافته است.
ا این اوصاف باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت:
- نقش پیشرو و پیشران گروه‌های برخوردار از آمادگی و تعهد بیشتر؛
- حق و جایگاه عمومی مردم در تحقق عدالت و اداره جامعه.
آیه ۲۵ سوره حدید، غایت را قیام «الناس» برای قسط معرفی می‌کند. بنابراین، گروه‌های پیشرو باید زمینه‌ساز مشارکت گسترده‌تر مردم باشند، نه جایگزین آنان.
در این چارچوب، مفهوم هسته مؤمنان پیشرو زمانی با منطق قرآنی سازگار است که سه ویژگی داشته باشد:
- برخورداری از ایمان، تقوا، آگاهی و مسئولیت‌پذیری.
- در برابر عموم مردم احساس مسئولیت کنند و خود را از آنان جدا ندانند.
- با رفتار اخلاقی، خدمت، کارآمدی و اقناع عقلانی، زمینه همراهی و مشارکت سایر گروه‌های اجتماعی را فراهم سازند.
بنابراین، نقش گروه‌های پیشرو، ایجاد جاذبه و ظرفیت برای گسترش عدالت و همبستگی است؛ نه ایجاد انحصار در قدرت یا تقسیم جامعه به خودی و غیرخودی بر اساس میزان همراهی سیاسی.
این تفکیک برای شرایط کنونی جمهوری اسلامی بسیار مهم است؛ زیرا کشور هم به نیروهای مؤمن، متعهد و پای‌کار نیاز دارد و هم به مشارکت همه ظرفیت‌های انسانی، علمی، اقتصادی و اجتماعی ملت ایران.
هسته مؤمن و پیشرو باید پیشران وحدت و عدالت باشد، نه مرز محدودکننده مشارکت عمومی.
بخش چهارم: سیره معصومان و الزامات مردم‌داری و اقناع در حکمرانی
سیره امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛ واقع‌بینی در اصلاحات و ضرورت همراهی اجتماعی
برای فهم دقیق‌تر نسبت میان آرمان‌های الهی و واقعیت‌های اجتماعی، بررسی سیره معصومان علیهم‌السلام اهمیت ویژه‌ای دارد.
امیرالمؤمنین علیه‌السلام در روایتی که در کتاب کافی نقل شده است، درباره شرایط جامعه پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و دشواری اصلاح برخی رویه‌های شکل‌گرفته می‌فرمایند:
«قد عملت الولاه قبلی أعمالا خالفوا فیها رسول الله صلى الله علیه وآله متعمدین لخلافه ناقضین لعهده مغیرین لسنته ولو حملت الناس على ترکها وحولتها إلى مواضعها وإلى ما کانت فی عهد رسول الله صلى الله علیه وآله لتفرق عنی جندی حتى أبقى وحدی أو قلیل من شیعتی الذین عرفوا فضلی وفرض إمامتی من کتاب الله عز وجل وسنه رسول الله صلى الله علیه وآله.» (کافی، ج ۸، ص ۵۹)
ترجمه: «حاکمان پیش از من، کارهایی انجام دادند که در آنها عمداً با پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله مخالفت کردند؛ پیمان او را نقض نمودند و سنت و روش او را تغییر دادند. اگر من مردم را وادار می‌کردم که آن کارها را ترک کنند و آنها را به جایگاه اصلی‌شان بازمی‌گرداندم و به همان صورتی درمی‌آوردم که در زمان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله بودند، سپاهیانم از اطرافم پراکنده می‌شدند؛ تا آنجا که تنها می‌ماندم، یا فقط گروه اندکی از شیعیانم در کنارم باقی می‌ماندند؛ همان کسانی که فضیلت مرا شناخته‌اند و وجوب امامت مرا از کتاب خداوند عزوجل و سنت پیامبرش صلی‌الله‌علیه‌وآله دریافته‌اند.»
مضمون سخن آن حضرت این است که برخی حاکمان پیشین، آگاهانه رویه‌هایی برخلاف سنت پیامبر ایجاد کرده بودند و اگر ایشان می‌خواستند همه آن رویه‌ها را فوراً به وضعیت زمان پیامبر بازگردانند، بخشی از نیروهای همراهشان از اطراف ایشان پراکنده می‌شدند.
این روایت از چند جهت در تحلیل حکمرانی اهمیت دارد:
نخست؛ ضرورت شناخت ظرفیت واقعی جامعه
اصلاحات اجتماعی و سیاسی صرفاً با تشخیص درست هدف به نتیجه نمی‌رسند؛ بلکه باید ظرفیت جامعه، آمادگی مردم، پیامدهای احتمالی و شرایط اجرای اصلاحات نیز مورد توجه قرار گیرد.
دوم؛ ضرورت اولویت‌بندی در اصلاحات
همه اصلاحات را نمی‌توان بدون توجه به شرایط، با یک سرعت و شیوه اجرا کرد. گاهی لازم است برخی اقدامات با برنامه‌ریزی تدریجی و پس از فراهم شدن زمینه‌های اجتماعی انجام شوند.
سوم؛ اهمیت حفظ سرمایه اجتماعی
اگر شیوه اجرای اصلاحات به‌گونه‌ای باشد که موجب گسست نیروهای اجتماعی و از بین رفتن ظرفیت همکاری شود، ممکن است دستیابی به اهداف بلندمدت دشوارتر گردد.
دلالت قابل اتکای روایت، توجه به واقعیت اجتماعی، شناخت ظرفیت مردم و ضرورت تدبیر در اجرای اصلاحات است که این مسئله برای جمهوری اسلامی نیز اهمیت دارد.
امروز کشور با مجموعه‌ای از مسائل پیچیده اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و مدیریتی روبه‌روست. اصلاح نظام اداری، مبارزه با فساد، اصلاح ساختار اقتصادی، بهبود سیاست‌های فرهنگی و افزایش کارآمدی دستگاه‌ها، بدون شناخت دقیق شرایط جامعه و مشارکت مردم، با دشواری مواجه خواهد شد.
ازاین‌رو، اصلاحات باید هم از جهت مبانی و اهداف روشن باشند و هم از جهت روش اجرا، واقع‌بینانه، مرحله‌بندی‌شده و متناسب با ظرفیت‌های اجتماعی طراحی شوند.
سیره امام حسن مجتبی علیه‌السلام؛ تقدم مصالح عمومی و حفظ جان مردم
یکی از مهم‌ترین جلوه‌های واقع‌بینی در حکمرانی اسلامی، تصمیم امام حسن مجتبی علیه‌السلام درباره صلح با معاویه است.
در نقل مربوط به موضع‌گیری آن حضرت در برابر شرایط جنگ، آمده است:
«أما والله ما ثنانا عن قتال أهل الشام شک ولا ندم وإنما کنا نقاتل أهل الشام بالسلامه والصبر فشیبت السلامه بالعداوه والصبر بالجزع وکنتم فی مبتدئکم إلى صفین ودینکم أمام دنیاکم وقد أصبحتم ودنیاکم أمام دینکم وکنا لکم وکنتم لنا فصرتم الآن کأنکم علینا … وإن معاویه قد دعا إلى أمر لیس فیه عز ولا نصفه فإن أردتم الموت رددناه إلیه وحکمناه إلى الله وإن أردتم الحیاه قبلناه وأخذنا بالرضا فناداه القوم البقیه البقیه.» (نزهه الناظر و تنبیه الخاطر، ص ۷۷ـ۷۸)
ترجمه: «به خدا سوگند، آنچه ما را از جنگیدن با اهل شام بازداشت، نه شک و تردید بود و نه پشیمانی؛ بلکه ما با اهل شام در حالی می‌جنگیدیم که سلامت و مدارا را با دشمنی درنیامیخته بودیم و صبر و شکیبایی‌مان با بی‌تابی آمیخته نشده بود. اما شما، در آغاز حرکت به سوی صفین، دینتان را پیشاپیش دنیایتان قرار داده بودید؛ ولی امروز چنان شده‌اید که دنیایتان را پیشاپیش دینتان قرار داده‌اید. ما در گذشته برای شما بودیم و شما نیز برای ما؛ اما اکنون کارتان به جایی رسیده که گویی در برابر ما و علیه ما قرار گرفته‌اید… و همانا معاویه شما را به امری فراخوانده است که نه عزتی در آن است و نه انصاف و عدالت. پس اگر خواهان مرگ و جنگ هستید، ما دعوت او را به خودش بازمی‌گردانیم و داوری را به خداوند واگذار می‌کنیم؛ و اگر خواهان زندگی هستید، پیشنهاد او را می‌پذیریم و آنچه را مورد رضایت شماست، اختیار می‌کنیم. در این هنگام، مردم فریاد زدند:«بقا و زندگی. بقا و زندگی.»
در این بیان، امام حسن علیه‌السلام به تغییر وضعیت همراهی اجتماعی و کاهش آمادگی مردم برای ادامه جنگ اشاره می‌کنند و از آنان می‌خواهند موضع خود را درباره ادامه نبرد یا پذیرش صلح روشن کنند.
در نقل دیگری، آن حضرت درباره انگیزه خود از صلح می‌فرمایند:
«إن معاویه نازعنی حقا هو لی فترکته لصلاح الأمه وحقن دمائها وقد بایعتمونی على أن تسالموا من سالمت وقد رأیت أن أسالمه وقد بایعته ورأیت أن ما حقن الدماء خیر مما سفکها وأردت صلاحکم وأن یکون ما صنعت حجه على من کان یتمنى هذا الأمر.» (انساب الأشراف، ج ۳، ص ۴۳)
ترجمه: «همانا معاویه در حقی که از آنِ من بود، با من به نزاع برخاست؛ پس من آن حق را به خاطر صلاح و مصلحت امت و حفظ خون مسلمانان واگذار کردم. و شما با من بیعت کرده‌اید بر این اساس که با هر کسی که من صلح کنم، شما نیز صلح کنید. ازاین‌رو، مصلحت را در آن دیدم که با او صلح کنم و با او پیمان صلح بستم. و به این نتیجه رسیدم که آنچه موجب حفظ خون‌ها و جلوگیری از خون‌ریزی می‌شود، بهتر از چیزی است که خون‌ها را بر زمین می‌ریزد. من صلاح و خیر شما را خواستم و نیز خواستم آنچه انجام دادم، حجت و دلیلی باشد بر ضد کسانی که در پی دستیابی به این امر (حکومت و خلافت) بودند.»
مضمون این سخن آن است که امام حسن علیه‌السلام تصمیم خود را در چارچوب مصلحت امت، حفظ جان مردم و جلوگیری از خون‌ریزی تبیین می‌کنند.
همچنین در پاسخ به ابوسعید عقیصا، درباره علت صلح آمده است:
«یا أبا سعید عله مصالحتی لمعاویه عله مصالحه رسول الله صلى الله علیه وآله لبنی ضمره وبنی أشجع ولأهل مکه حین انصرف من الحدیبیه … ولو لا ما أتیت لما ترک من شیعتنا على وجه الأرض أحد إلا قتل.» (علل الشرائع، ج ۱، ص ۲۱۵)
ترجمه: «اباسعید! علت صلح من با معاویه، همان علت صلح رسول خدا صلی الله علیه و آله با بنی‌صخره و بنی‌اشجع و اهل مکه است، چون از حدیبیه برگشت… و چنانچه من آن را انجام نمی‌دادم، همه‌ی شیعیان روی زمین را می‌کشتند.»
این روایت نیز در تبیین اهمیت حفظ جان پیروان و ظرفیت اجتماعی جامعه قابل توجه است.
از مجموع این نقل‌ها چند اصل برای حکمرانی اسلامی قابل استخراج است:
اصل اول: حفظ جان و مصالح عمومی از ملاحظات بنیادین تصمیم‌گیری است
در شرایطی که ادامه یک مسیر، هزینه‌های سنگین انسانی و اجتماعی در پی داشته باشد، باید پیامدهای آن با دقت بررسی شود.
اصل دوم: تصمیم‌گیری سیاسی نیازمند ارزیابی واقع‌بینانه توان جامعه است
صرف برخورداری از حقانیت، برای دستیابی به نتیجه مطلوب در میدان عمل کافی نیست. بلکه واقعیت میدان، توان اجتماعی، انسجام نیروها، شرایط دشمن و پیامدهای تصمیم‌ها نیز باید مورد ارزیابی قرار گیرند.
اصل سوم: صلح و مقاومت هر دو می‌توانند در شرایط خاص در خدمت یک هدف باشند
ملاک اصلی، تشخیص درست وظیفه و انتخاب گزینه‌ای است که با حفظ اصول دینی، مصالح واقعی جامعه و شرایط زمان سازگار باشد.
بنابراین، نباید صلح را همیشه نشانه ضعف و جنگ را همیشه نشانه اقتدار دانست. هر دو، در صورت تحقق شرایط شرعی و عقلایی، می‌توانند موضوع تصمیم‌گیری حکیمانه قرار گیرند.
این مسئله برای جمهوری اسلامی اهمیت راهبردی دارد؛ زیرا در مسائل مرتبط با امنیت ملی، سیاست خارجی، مذاکرات، جنگ و صلح، تصمیم‌ها باید با ارزیابی دقیق منافع و مصالح عمومی، توان کشور، شرایط منطقه و حفظ استقلال و عزت ملی اتخاذ شوند و پر واضح است که از نظر فقهی اساس صلح و جنگ به دست ولی امر شرعی است که او با پس از مشاوره و شناخت واقعیت میدان و تشخیص مصالح باید دستور لازم مبنی بر صلح یا جنگ را صادر نماید و چارچوب آن را مشخص کند.
پاسخ‌گویی و اقناع مردم؛ بخشی از مسئولیت حکمرانی
یکی از نکات مهم در سیره امام حسن مجتبی علیه‌السلام، توضیح و تبیین تصمیم‌های مهم برای همراهان و پیروان است.
در نقل دیگری آمده است که آن حضرت در پاسخ به سلیمان بن صرد خزاعی فرمودند:
«فإنکم شیعتنا وأهل مودتنا ومن نعرفه بالنصیحه والصحبه والاستقامه لنا وقد فهمت ما ذکرتم … ولکنی أشهد الله وإیاکم أنی لم أرد بما رأیتم إلا حقن دمائکم وإصلاح ذات بینکم …» (الإمامه والسیاسه، ج ۱، ص ۱۸۶)
ترجمه: «همانا شما شیعیان ما و اهل محبت و دوستی ما هستید؛ همان کسانی که ما آنان را به خیرخواهی، همراهی و هم‌نشینی، و پایداری و استقامت در راه خود می‌شناسیم. من آنچه را بیان کردید و مطرح ساختید، دریافتم… اما خداوند را شاهد می‌گیرم و شما را نیز گواه می‌گیرم که من از آنچه انجام دادم و شما آن را دیدید، هیچ هدفی جز حفظ خون‌های شما و اصلاح روابط و برطرف کردن اختلاف و دشمنی میان شما نداشتم.»
در این سخن، امام ضمن توجه به انتقاد و پرسش همراهان، انگیزه و مصلحت مورد نظر خود را توضیح می‌دهند.
همچنین در گزارشی از گفت‌وگوی امام حسین علیه‌السلام با امام حسن علیه‌السلام آمده است:
«دخل الحسین علیه السلام على أخیه باکیا ثم خرج ضاحکا فقال له موالیه ما هذا قال أتعجب من دخولی على إمام أرید أن أعلمه فقلت ماذا دعاک إلى تسلیم الخلافه فقال الذی دعا أباک فیما تقدم.» (مناقب آل أبی طالب، ابن شهرآشوب، ج ۴، ص ۳۵)
«امام حسین علیه‌السلام در حالی که گریان بود، بر برادرش امام حسن علیه‌السلام وارد شد؛ سپس در حالی که خندان بود، از نزد ایشان بیرون آمد. اطرافیان و همراهانش به او گفتند: این چه حالتی است؟ (چرا با گریه وارد شدی و با خنده بیرون آمدی؟) فرمود: از این شگفت‌زده‌ام که نزد امامی وارد شدم، در حالی که می‌خواستم از او سؤال کنم و چیزی به او بیاموزم! با خود گفتم: چه چیزی تو را به واگذاری خلافت واداشت؟ اما او در پاسخ فرمود: همان چیزی که پیش‌تر پدرم را به آن واداشت.»
این نقل، با توجه به مضمون گزارش، می‌تواند بر اهمیت رجوع مولی‌علیه به ولی و امام و پرسش درباره تصمیم‌های مهم دلالت داشته باشد؛ هرچند برای نتیجه‌گیری تفصیلی درباره حدود و ماهیت پاسخ‌گویی سیاسی، به بررسی سند و سیاق روایت نیاز است.
از مجموعه این شواهد می‌توان یک اصل مهم مدیریتی و حکمرانی استخراج کرد:
تصمیم درست، هنگامی که با تبیین مناسب و ارتباط صادقانه همراه نباشد، ممکن است در عرصه اجتماعی با سوءبرداشت، بی‌اعتمادی و کاهش همراهی مواجه شود.
ازاین‌رو، مسئولان نظام اسلامی باید در تصمیم‌های مهم، به‌ویژه تصمیم‌هایی که مستقیماً بر زندگی مردم اثر می‌گذارند، چند وظیفه را جدی بگیرند:
- توضیح روشن مسئله و شرایط تصمیم‌گیری؛
- بیان مستند دلایل و ملاحظات کارشناسی؛
- شنیدن نقدها و پرسش‌های مردم؛
- تفکیک اطلاعات محرمانه از اطلاعاتی که باید در اختیار افکار عمومی قرار گیرد؛
- پذیرش مسئولیت پیامدهای تصمیم‌ها؛
- اصلاح تصمیم‌ها در صورت آشکار شدن خطا یا تغییر شرایط.
پاسخ‌گویی به مردم نباید صرفاً به اطلاع‌رسانی یک‌طرفه محدود شود. حکمرانی اسلامی نیازمند گفت‌وگوی دوسویه، شنیدن صدای جامعه و فراهم کردن امکان نقد و ارزیابی است.
در این چارچوب، پرسشگری مردم نه‌تنها لزوماً نشانه ضعف اعتماد نیست، بلکه می‌تواند نشانه مشارکت و احساس مسئولیت اجتماعی باشد.
البته باید میان نقد سازنده، مطالبه‌گری قانونی، تخریب، توهین و اقدام سازمان‌یافته برای اخلال در امنیت عمومی تفاوت گذاشت. همچنین مقابله با شایعه و اطلاعات دروغین باید با روش‌های قانونی، شفافیت و ارائه اطلاعات معتبر انجام شود؛ نه با محدود کردن غیرضروری گفت‌وگوی عمومی.
بخش پنجم: مسئولیت امروز و تکلیف آینده
فقه آینده و مسئولیت امروز در تحقق جامعه ایمانی مطلوب
یکی از مباحث مهمی که از مجموعه آیات و روایات مورد بحث قابل استخراج است، نسبت میان اخبار دینی درباره آینده و تکالیف عملی مؤمنان در زمان حاضر است.
این مسئله را می‌توان در چارچوب بحثی با عنوان «فقه آینده» مورد بررسی قرار داد. مقصود از فقه آینده، بررسی مسئولیت‌ها و تکالیفی است که متعلق آنها ممکن است در آینده تحقق پیدا کند، اما فراهم‌کردن مقدماتشان از زمان حاضر ضرورت پیدا کند. برای روشن شدن موضوع، باید میان دو مسئله تفکیک کرد:
- زمان فعلیت تکلیف؛
- زمان تحقق متعلق تکلیف.
برای مثال، در مسئله حج، ممکن است وجوب حج پیش از فرارسیدن زمان انجام مناسک فعلی شود و بر اساس شرایط فقهی، برخی مقدمات آن نیز باید از قبل فراهم شوند.
در مسائل اجتماعی نیز ممکن است جامعه برای دستیابی به یک هدف بلندمدت، از هم‌اکنون نیازمند برنامه‌ریزی، تربیت نیرو، اصلاح ساختارها و فراهم‌کردن مقدمات باشد.
بر این اساس، اگر آیات و روایات معتبر از امکان تحقق جامعه‌ای برخوردار از محبت الهی، ولایت‌مداری، استقامت و عدالت خبر دهند، این آموزه‌ها می‌توانند در تعیین افق مطلوب و جهت‌دهی به مسئولیت‌های اجتماعی مؤمنان مؤثر باشند.
در اینجا باید دو سطح از دلالت را از یکدیگر جدا کرد:
سطح نخست: دلالت خبری و معرفتی
آیات و روایات از وجود یا امکان تحقق جامعه‌ای با ویژگی‌های خاص خبر می‌دهند.
سطح دوم: دلالت هدایتی و تکلیفی
مؤمنان با توجه به مجموعه ادله دینی، باید در جهت تقویت ویژگی‌های مطلوب جامعه تلاش کنند.
البته هر خبر از آینده، به‌خودی‌خود حکم وجوب شرعی ایجاد نمی‌کند. برای اثبات وجوب یک اقدام مشخص، باید ادله تکلیفی، ظهورات لفظی، قرائن و قواعد اصولی مربوط بررسی شوند.
اما حتی در مواردی که حکم وجوب خاصی اثبات نشده باشد، می‌توان از این آموزه‌ها برای تعیین جهت‌گیری اخلاقی، فرهنگی و اجتماعی استفاده کرد. به عنوان نمونه ممکن است گفته شود جامعه اسلامی برای تقویت خود در بیست سال آینده، نیازمند فلان مقدار از برق است. در این شرایط باید دلت اسلامی تدبیری نماید تا این میزان از برق در آن بازۀ زمانی تأمین و تولید شود تا جامعه دچار مخاطرات گوناگون اقتصادی، شغلی و امنیتی نگردد.
در نتیجه، مسئله فقط این نیست که آیا در آینده جامعه‌ای برخوردار از محبت الهی و عدالت و اقتدار شکل خواهد گرفت؛ بلکه این پرسش نیز اهمیت دارد که ما در زمان حاضر چه مسئولیتی برای فراهم‌کردن زمینه‌های تحقق آن داریم.
برای جمهوری اسلامی، این مسئولیت می‌تواند در قالب برنامه‌ریزی بلندمدت برای تربیت نیروی انسانی صالح، توسعه عدالت، اصلاح ساختارهای حکمرانی، تقویت اعتماد عمومی و گسترش مشارکت مردمی دنبال شود.
https://ihkn.ir/?p=47623
نظرات