تمدن‌سازی بدون تولید علم بومی ممکن نیست / چرا علوم غربی نتوانستند نیازهای جامعه اسلامی را برآورده کنند؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، به نقل از دانشگاه باقرالعلوم(ع)؛ دکتر سیدهادی ساجدی، عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی اسلامی دانشگاه تهران، در برنامه «اندیشگی» با معرفی و تبیین کتاب «اسلامی‌سازی دانش با رویکرد تمدنی»، بر ضرورت تولید علوم متناسب با فرهنگ، تمدن و زیست جامعه اسلامی تأکید کرد و گفت: راه برون‌رفت از انحطاط علمی، حرکت به سمت دانش بومی و تمدنی است؛ دانشی که بتواند بر پایه مبانی اسلامی، نیازهای واقعی جامعه را پاسخ دهد و زمینه پیشرفت را فراهم کند.

این برنامه که با محوریت معرفی کتاب و بررسی ایده‌های بنیادین آن برگزار شد، به تبیین روند شکل‌گیری جریان «اسلامی‌سازی دانش» و نسبت آن با تمدن اسلامی اختصاص داشت. در این گفت‌وگو، دکتر ساجدی با اشاره به خاستگاه این جریان در اندیشه‌های اسماعیل فاروقی و فعالیت‌های «المعهد العالمی للفکر الاسلامی» از سال ۱۹۸۰ در آمریکا، توضیح داد که ایده اسلامی‌سازی دانش در پی آن بود که علوم انسانی و اجتماعی از چارچوب صرفاً غربی خارج شوند و با مبانی معرفتی اسلامی بازسازی گردند.

وی با بیان اینکه تمدن اسلامی در قرون پنجم تا هفتم هجری در اوج شکوفایی قرار داشت اما بعدها دچار افول شد، تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین راه‌های بازگشت به مسیر پیشرفت، تولید علوم متناسب با جامعه اسلامی و با رویکردی تمدنی است؛ یعنی دانشی که نه‌تنها از نظر محتوا، بلکه از حیث مبانی، روش و غایت نیز با نیازهای تمدن اسلامی هم‌خوان باشد.

ساجدی همچنین به تجربه ایران پس از پایان جنگ و آغاز دوره سازندگی اشاره کرد و گفت: در آن دوره، ایده تولید علوم متناسب با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت؛ زیرا روشن شد بسیاری از علوم غربی با فرهنگ، تمدن و سبک زندگی جامعه ما سازگاری کامل ندارند و نمی‌توان آن‌ها را بدون بازخوانی و بازطراحی، مبنای اداره جامعه اسلامی قرار داد.

این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به تلاش‌های دو دهه‌ای «المعهد الاسلامی» برای استخراج اندیشه اسلامی از قرآن، اظهار داشت: به دلیل دشواری‌های فراوان در این مسیر، آنان به فقه روی آوردند. فقه اسلامی، به دلیل اتکا به آیات و سنت، برخورداری از ساختار نظری، گزاره‌ها و مفاهیم علمی، و نیز پیوند نزدیک با سایر دانش‌ها، می‌تواند با تکیه بر مقاصدالشریعه در تولید رشته‌های اسلامی نقش‌آفرین باشد.

وی در عین حال تأکید کرد: فقه، دانشی تجویزی است و اساساً به پرسش‌های بنیادی و فلسفی پاسخ نمی‌دهد؛ از این رو در گام سوم، برخی از متفکران این جریان به سراغ فلسفه رفتند؛ حوزه‌ای که در شکل‌دهی علوم جدید نقش تعیین‌کننده دارد. با این حال، به دلیل فقدان یک عقبه فلسفی قوی و نیز گرایش‌های اخوانی و در مواردی مخالفت با فلسفه، این تلاش‌ها در تولید و طراحی رشته‌های اسلامی به موفقیت کامل نرسید.

دکتر ساجدی در بخش دیگری از سخنان خود نتیجه کتاب را چنین جمع‌بندی کرد که پیوند حکمت صدرایی با یک عقبه تاریخی استوار در نظام دانش، با رویکرد تمدنی، توانایی ساخت دانش اسلامی را دارد و می‌تواند زمینه‌ساز پیشرفت جامعه اسلامی باشد. به گفته وی، این مسیر می‌تواند مبنایی برای بازسازی علوم انسانی و اجتماعی و نیز شکل‌دهی به الگوی دانشی متناسب با نیازهای جهان اسلام باشد.