امنیت در چارچوب جهان بینی اسلامی، صرفاً به معنای فقدان تهدید یا استقرار نظم ظاهری نیست، بلکه مفهومی چند لایه و عمیق است که با آرامش درونی، طمأنینه قلبی، اعتماد اجتماعی، عدالت ساختاری و التزام اخلاقی پیوند خورده است.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، به نقل از پژوهشگاه مطالعات امنیت و پیشرفت؛ حجت الاسلام والمسلمین محمدحسن منظم نواب، پژوهشگر حوزه الهیات امنیت، در یادداشتی مطرح کرد؛
مقدمه
جهان بینی اسلامی بهعنوان بنیان معرفتی و اعتقادی اندیشه اسلام، چارچوبی منسجم برای فهم حقیقت، تبیین هستی و تعیین جایگاه انسان در نظام آفرینش ارائه میدهد. این جهانبینی، برخلاف رویکرد های صرفاً تجربی یا مادی، مبتنی بر توحید و اعتقاد به مبدأ و معاد است و همه ابعاد زندگی فردی و اجتماعی انسان را در نسبت با اراده و حکمت الهی معنا میکند.چارچوب سه گانه معرفتشناسی، هستی شناسی و انسان شناسی در جهان بینی اسلامی ساختار بنیادینی را شکل می دهد که تمامی مفاهیم اجتماعی، اخلاقی و سیاسی در درون آن معنا پیدا میکنند. به بیان دیگر، هیچ پدیده اجتماعی را نمیتوان در اندیشه اسلامی مستقل از مبانی جهان بینانه آن فهم و تحلیل کرد. از همین رو، مفاهیمی نظیر عدالت، آزادی، نظم و امنیت نیز ریشه در این بنیانهای نظری دارند و بدون تحلیل این مبانی، فهمی سطحی و تقلیل گرایانه از آنها حاصل خواهد شد . در این میان، مفهوم «امنیت» از جایگاهی ویژه برخوردار است. امنیت در چارچوب جهان بینی اسلامی، صرفاً به معنای فقدان تهدید یا استقرار نظم ظاهری نیست، بلکه مفهومی چند لایه و عمیق است که با آرامش درونی، طمأنینه قلبی، اعتماد اجتماعی، عدالت ساختاری و التزام اخلاقی پیوند خورده است. چنین امنیتی تنها در سایه هماهنگی میان مبانی معرفتی، درک صحیح از هستی و التزام انسان به مسؤولیت های الهی و اجتماعی تحقق مییابد که با توجه به ضرورت این بحث به ویژه در حوزه ارائه صورت صحیح از جایگاه مقوله امنیت در جهان بینی اسلامی در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به بیان دیدگاه رهبر شهید انقلاب حضرت آیت الله العظمی امام سیدعلی حسینی خامنه ای در حوزه امنیت و تحلیل دیدگاه ایشان از منظر مبانی جهان بینی اسلامی پرداخته شده است.
مفاهیم
امنیت
امنیت مصدر صناعی است از کلمه أمن است که ضد کلمه خوف می باشد . (انصاری رویفعی افریقی، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۲۱) امنیت در گفتمان سلبی بر نبود خطر و تهدیدات استوار است ولی در گفتمان ایجابی ناظر به تامین آسایش و آسودگی نظر دارد.(نوید نیا، تابستان و پاییز ۱۳۸۴)
جهان بینی اسلامی
جهان بینی نوع برداشتی و طرز تفکری که یک مکتب درباره جهان و هستی عرضه می دارد و زیر ساز و تکیه گاه آن مکتب به شمار می رود .(مطهری، ۱۳۷۰، ص۵) جهان بینی اسلامی همان جهان بینی توحیدی است ، که مبتنی بر اصولی همچون پیدایش جهان از مشیتی حکیمانه، استواری عالم بر اساس خیر و جود و رحمت، ایصال موجودات به کمال شایسته، تک قطبی بودن نظام هستی و تکامل آن به سوی یک نقطه، عبث نبودن آفرینش و اداره عالم توسط سنن الهیه، شرافت و کرامت انسانیو مکلف بودن وی در راستای تربیت و تکمیل خود و اصلاح جامعه می باشد .(همان، ص۱۷)
مبانی معرفت شناسی جایگاه صیانت از امنیت در جهان بینی اسلامی
ارزش معرفت شناختی قضایای حقوقی
از آنجا که لزوم امنیت به عنوان حق مسلمی برای بشر شناخته می شود لازم است که به اعتبار سنجی گزاره های حقوقی از حیث ارزش معرفت شناختی بپردازیم . برای تبیین ارزش قضایای حقوقی دو راه وجود دارد
الف . تبیین قضیه حقوقی به صورت ثبوت یک قاعده در نظامی خاص؛ مثل اینکه بگویند :«قطع دست سارق در اسلام واجب است.»
ب . تبیین قضیه حقوقی به صورت حکایت از ثبوت واقعی و نفس الأمری مفاد آن، مثل اینکه بگویند:«حیات حق همه انسان ها است.»(مصباح یزدی، ۱۳۹۱، الف، ج۱، ص۲۴۶)
برای روشن شدن مسئله لازم است دقت کنیم که اولا، ملاک ارزشی بودن قضایای حقوقی اختیاری بودن افعال انسان است که انسان در گرو اختیاری بودن اعمال خویش، می تواند به اهداف مطلوب دست یابد. ثانیا اهداف معین شده از سوی انسان یا تأمین نیازمندیهای طبیعی و دنیوی و ارضای غرایز حیوانی است، یا تأمین منافع و مصالح اجتماعی و جلوگیری از فساد و هرجومرج، و یا رسیدن به سعادت ابدی و کمال معنوی و روحی می باشد . اهداف طبیعی و حیوانی از منشأیت ارزشی برای حرکات مقدمی شان برخوردار نیستند، اما تامین مصالح اجتماعی که در معرض اصطکاک با منافع فردی قرار می گیرد و یا وصول سعادت ابدی و یا کمال حقیقی انسان که از منظر اسلام قرب الهی به شمار می آید، خاستگاه ارزش برای افعال اختیاری انسان قرار می گیرند . ثالثا اهداف مزبور از دو حیث مورد بررسی قرار می گیرند :
الف . حیثیت روانی و تابع شناخت و مبادی علمی و ادراکی، که مطلوبیت برای انسان را به ارمغان می آورد، به گونه ای که موجبات صرف نظر کردن انسان از خواسته های دنی و پست را فراهم ساخته و سبب برقراری ارتباط انسان با خواست فطری خویش برای رسیدن به سعادت و کمال می گردد.
ب . حیثیت تکوینی، که در اثر ارتباط فعل اختیاری با هدف انسان از جهت مطلوبیت، مفهوم ارزش انتزاع می شود و در اثر رابطه وجودی آن فعل با نتیجه فعل انسانی، رابطه وجوب یا بایستگی، و یا شایستگی انتزاع می گردد که در لسان از آن به عنوان ضرورت بالقیاس تعبیر می شود.بنابرین ملاک صدق و کذب قضایای حقوقی تاثیر آنها در وصول به مطلوب و از نوع واقعیات نفس الامری می باشد.(همان، ص۲۵۰)
در دیدگاه رهبر شهید انقلاب امنیت امری تابع سلیقه و میل شخصی و اجتماعی نمی باشد بلکه مبتنی بر ارتباط واقعی میان برقراری امنیت و تامین مصالح اجتماعی می باشد . ایشان از مقوله امنیت به عنوان زیر ساخت همه ابعاد زندگی یک جامعه از مسائل شخصی و اجتماعی تا مسائل عمومی و خارجی تعبیر می نمایند.(بیانات در مراسم مشترک دانش آموختگی دانشجویان دانشگاه های افسری نیروهای مسلح، ۱۱/۰۷/۱۴۰۱، KHAMENEI.IR ( ایشان در خطبه ی نماز جمعه تهران در مورخه ۲۸/۰۲/۱۳۸۰ فرمودند :«باید امنیت همه جانبه مورد توجه باشد، امنیت اجتماعی، امنیت اقتصادی، امنیت فرهنگی، امنیت آبرویی . مردم در نظام جمهوری اسلامی باید احساس کنند جان و مال و فرزندان و ناموس و فکر و عقیده و سرمایه گذاری و فعالیت اقتصادی شان برخوردار از امنیت است. بهداشت مردم، عزت و هویت ملی مردم، ارتقای علمی کشور، کارآمدی دستگاه اداری و فساد زایی از آن در قانون اساسی وجود دارد . این ها وظایف مهمی است که باید وجهه همت قرار گیرد. (بیانات در خطبه های نماز جمعه تهران، ۲۸/۰۲/۱۳۸۰، همان) از طرفی نیز ایشان بر اقدامات لازم برای ایجاد امنیت تاکید داشتند که از منظر ایشان راه تامین این نیاز عمومی اعمال قدرت از طرف حاکمیت برای مقابله با مخلان امنیت (بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم، ۲۹/۰۴/ ۱۳۷۳، همان) و برخورد قاطعانه توسط نیروی انتظامی به عنوان مظهر امنیت و عامل وسط میدان امنیت با بر هم زنندگان امنیت می باشد. (بیانات در دیدار فرماندهان نیروی انتظامی جمهوری اسلامی، ۰۶/۰۲/۱۳۹۴، همان)
مبانی هستی شناسی جایگاه صیانت از امنیت در جهان بینی اسلامی
توحید و امنیت
امنیت، نعمتی الهی
رهبر شهید انقلاب در بیانات خود در هفدهمین دوره دانش آموختگی دانشجویان دانشگاه علوم انتظامی در مورخه ۱۶/۰۸/۱۳۸۶ امنیت را مقوله ای استثنائی دانسته و فرمودند :«مقوله امنیت یک مقوله بسیار مهم و استثنائی است . شما ببینید خداوند در قرآن یکی از بزرگ ترین نعمت های خود را نعمت امنیت به شمار می آورد و آن را به رخ مردمی که مخاطب این معنا بودند می کشد.»(بیانات در هفدهمین دوره دانش آموختگی دانشجویان دانشگاه علوم انتظامی، ۱۶/۰۸/۱۳۸۶ KHAMENEI.IR ) درباره تفسیر سوره قریش اختلاف دیدگاهی بین مفسرین درباره وحدت این سوره با سوره فیل یا استقلال آن وجود دارد . علامه طباطبایی در تفسیر المیزان دو صورت وحدت و استقلال سوره را مورد بررسی قرار می دهد . در صورت استقلال سوره با فرض لام در آیه «لإیلافِ قُرَیش»(قریش، ۱) به عنوان تعلیل، می فرماید که فاعل ایلاف در اینجا الله و قریش مفعول اول و مفعول دوم محذوف است که جمله بعد دلالت بر آن دارد بنابرین جمله مقدر این گونه می شود :«لإیلاف الله قریشاً رحله الشتاء و الصیف» و ایلاف دوم را بدل از ایلاف اول می داند . خداوند قریش را از نعمت انس با سفر تجارتی زمستانی و تابستانی برخوردار ساخت تا ایشان به معاش خود بپردازند و مراد از رحلت قریش سفر بازرگانی، آنان از مکه که شهری در دره ای خشک و سوزان و بی آب و علف بود به سوی یمن در زمستان ها و به سوی شام در تابستان ها سفر نموده و با این سفر امور زندگی خود را می گذراندند و مردم یمن و شام نیز احترام قریش را نگه می داشتند و غارتگران و راهزنان نیز به آنان کاری نداشتند . بنابرین خداوند به خاطر این نعمت قریش را مکلف به عبادت می کند که «فَلیَعبُدوُا ربَّ هَذَا البَیتِ»(همان، ۳) اما در صورت وحدت سوره لإیلاف تعلیل برای جریان عذاب اصحاب فیل به سبب ابابیل می باشد که خداوند به وسیله ابابیل آنان را نابود نمود تا قریش با رحلت تابستانی و زمستانی مانوس بوده و از این نعمت برخوردار باشد . و سپس خداوند متعال در توصیف خود می فرماید:«الّذّی أُطعَمَهُم مِن جُوعٍ و آمَنَهُم مِن خَوفٍ»(همان،۴) که این آیه اشاره به نعمت ظاهری خداوند در انس قریش با سفر تجاری در دو فصل تابستان و زمستان، مثل اطعام و امنیت که قریش در سرزمینی غیر حاصلخیز زندگی می کرده در حالی که دیگران امنیت نداشتند . بنابرین خداوند آنان را مکلف به عبادت رب البیت می گرداند.(طباطبایی، ج۲۰، ص۳۶۶)در این دو وجه مذکور چه در وجه استقلالی و چه در وجه وحدت با سوره فیل خداوند ایجاد الفت و امنیت را به خود نسبت می دهد . در بینش اسلامی همه اراده ها در شعاع اراده خداوند تحقق پیدا می کند، و اگر اراده الهی برداشته شود همه چیز هیچ اند، بنابرین هر آنچه که در عالم رخ می دهد تحت اراده الهی است .(مصباح یزدی، ۱۳۹۱، ب، ص۱۲۱) بنابرین خداوند با تذکر به ایجاد امنیت برای قریش بر آنان منت نهاده و شکرانه این نعمت عظیم را عبادت خود دانسته است، چرا که در دنیا هر آنچه که از نعمات بهره مند می شویم همه از لطف خداوند متعال است . بنابرین خداوند متعال با ذکر این نعمت ما را متذکر به عبادت خود دانسته است و یکی از راه های رسیدن به معرفت خداوند شناخت نعمات الهی و به جا آوردن شکر منعم است که نبی مکرم اسلام می فرمایند :«نعمتان مکفورتان؛ الأمن و العافیه.»«دو نعمت هستند که قدر آنان پوشیده است، امنیت و سلامتی.»(مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۷۸، ص۱۷۰)
نقش توحید باوری در ایجاد امنیت
ایشان با استناد به آیه آیه «فَلا تَخافوهُم و خَافُونِ»(آل عمران، ۱۷۵) از جمله تاثیرات توحید را خشکاندن ریشه خوف که در تضاد با امن می باشد، می دانند . ایشان علت اصلی بسیاری از مشکلات فردی و اجتماعی را خوف می دانستند مثل ترک انفاق به دلیل خوف از فقر، عادت کردن به ذلت به دلیل خوف وریشه بسیاری ازفجائعی را که درتاریخ اسلام اتفاق افتاد، ترس امت می دانند. (خامنه ای،۱۳۹۲، ص۲۳۰) همچنین ایشان ایمان به خداوند متعال، اقامه دین و عمل به تعالیم اسلامی را موجب رفع نیازهای جامعه بشری و تامین رفاه انسان ها می دانند . همچنین ایشان نقش ایمان را در آسایش معنوی و روانی موثر دانسته و با استدلال به آیه « قَدْ جَآءَکُم مِّنَ ٱللَّهِ نُورٌ وَکِتَٰبٌ مُّبِینٌ یَهْدِى بِهِ ٱللَّهُ مَنِ ٱتَّبَعَ رِضْوَٰنَهُۥ سُبُلَ ٱلسَّلَٰمِ (مائده، ۱۵و۱۶) آموختن راه سلامت، آرامش و امنیت روانی را رجوع به تعالیم قرآنی می دانند و آرامش روانی را عنصر کمیاب در زندگی جوامع بشری دانستند که در این برهه این زمانی که دنیا با پیشرفت های علمی و فناوری مواجه بوده و لکن شاهد آرامش و آسایش نمی باشد.(بیانات در اجتماع زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی، ۰۱/۰۱/۱۳۸۹،KHAMENEI.IR)
ولایت و امنیت
تقابل ولایت الله با ولایت طاغوت و جایگاه امنیت
رهبر شهید انقلاب در تبیین تقابل ولایت خداوند با ولایت طاغوت با استناد به آیه «اللَّهُ وَلِىُّ ٱلَّذِینَ ءَامَنُوا۟ یُخْرِجُهُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ وَٱلَّذِینَ کَفَرُوٓا۟ أَوْلِیَآؤُهُمُ ٱلطَّٰغُوتُ یُخْرِجُونَهُم مِّنَ ٱلنُّورِ إِلَى ٱلظُّلُمَٰتِ»(بقره، ۲۵۷) به بیان معنای ولایت پرداختند . از نظر ایشان معنای ولایت فراتر از معنای معمول آن یعنی سرپرست، دوست و یاور می باشد . ایشان ولایت را نوعی پیوستگی بین دو شی می دانند . در ولایت الله، خداوند و مومنین در یک صف هستند و طاغوت و کافران در صف دیگر. ولایت خداوند مومنان را از ظلمات جهل، خرافه، غرور و نظام های تحکم آمیز و ضد انسانی به نور معرفت، دانش و ارزشهای انسانی می رساند . اما از آن سو در کافران همیشه اضطراب و وجود دارد و انسان کافر زندگی اش توأم با دغدغه و اضطراب است . (خامنه ای، همان، ص۱۱۷) بنابرین انسان مومن در سایه ولایت خداوند متعال، که در ولایت نبی معظم اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم) و ائمه معصومین (صلوات الله علیهم اجمعین) و در غیاب ایشان ولی فقیه تجلّی یافته است، به امنیت و آرامش دست می یابد .
حکومت اسلامی و ایجاد امنیت
در حکومت اسلامی هدف غایی، منحصر در رفع نیاز های مادی مثل امنیت، اقتصاد، رفع فقر و بهداشت و…. نیست، بلکه هدف رسیدن به یک جامعه ایده آل است خداوند متعال در قرآن می فرماید :« وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضى لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُون»«خدا به کسانى از شما که ایمان آورده و کارهاى شایسته کردهاند، وعده داده است که حتماً آنان را در زمین جانشین خود قرار دهد؛ همانگونه که کسانى را که پیش از آنان بودند جانشین خودقرار داد و آن دینى را که برایشان پسندیده است استقرار بخشد، و بیم ایشان را به ایمنى مبدل گرداند تا مرا عبادت کنند و چیزى را با من شریک نگردانند، و هر کس پس از آن به کفر گراید آنانند که نافرمانند.»(نور، ۵۵) بر اساس این آیه هدف نهایی، عبادت الهی است اما طبق این آیه مسئله مبدل شدن خوف به امنیت مقدمه ساز و زمینه ساز برای عبادت خداوند متعال و پیراستن از هر گونه شرک است.(مصباح یزدی،۱۳۹۱، ج، ج۲، ص۲۷) اما درباره اهمیت امنیت که مقدمه ی وصول انسان به مقام عبادت است و برقراری آن از وظائف حکومت اسلامی به شمار می رود، امیر المؤمنین امام علی (علیه السلام) می فرمایند:«اللّهم انک تعلم انّه لم یکن الذی کان مِنّا منافسهً فی سلطان و لا التماس شیءٍ من فضول الحطام و لکن لِنُردَ المعالم من دینک و نظهر الاصلاح فی بلادک، فیَأمن المظلومون من عبادک و تقام المعطّله من حدودک؛»«بار الها! تو آگاهی که هدف ما از قیام، عشق به قدرت و دستیابی به فزونی متاع دنیا نیست و تنها بدان منظور است که نشانههای دین تو را به جایی که بود، بازگردانیم و اصلاح را در شهرهای تو ظاهر سازیم تا بندگان ستمدیدهات در امان باشند و حدود ضایع گشتهات بر پا شود.»(نهج البلاغه، خطبه ۱۱۳) بنابرین امنیت در حکومت اسلامی بسیار اهمیت دارد . رهبر شهید انقلاب درباره نقش حکومت اسلامی در این باره می فرمایند :«برای تامین این نیاز عمومی (ایجاد امنیت) لازم است که از طرف حکومت اعمال قدرت شود، حکومت اسلامی که مظهر قدرت الهی و قدرت مردم در جامعه است، باید با اقتدار، این خواستهی عمومی انسانها را تأمین کند .(بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم، ۲۹/۰۴/۱۳۷۳، KHAMENEI.IR)
مبانی انسان شناسی جایگاه صیانت از امنیت در جهان بینی الهی
امنیت نیاز اساسی انسان ها
امنیت از آن دسته از نیاز های انسان می باشد، که به دلیل وجدانی بودن آن و قابلیت درک آن برای عموم نیازمند اقامه دلیل و استدلال نمی باشد . (مصباح یزدی، همان، ص۲۰۹) رهبر شهید انقلاب امنیت را یکی از اساسی ترین نیاز های یک ملت و یک کشور دانسته و فرمودند :«امنیت یکی از اساسی ترین، نیاز های یک ملت و یک کشور است . مهم ترین مشکل برای یک کشور وقتی به وجود می آید که در محیط کار، در محیط زندگی، در محیط تحصیل و در فضای عمومی جامعه مردم احساس امنیت نکنند . اینجاست که مغز های فعال، دست های توانا، و سر انگشتان ماهر، هیچ یک نخواهند توانست مسؤولیت مهمی را که هر کدام بر دوش دارند به انجام برسانند . در فضای امنیت است که هم تلاش علمی، هم تلاش اقتصادی، هم روحیه و نشاط و هم همه ی فعالیت های یک کشور می تواند به درستی برنامه ریزی شود و با دقت دنبال گردد و به نتایج خود برسد .(بیانات در مراسم دانش آموختگی جمعی ازپرسنل نیروی انتظامی، ۱۱/۰۷/۱۴۰۱،KHAMENEI.IR)
کرامت انسانی منشا استحقاق امنیت
درباره دیدگاه اسلام راجع به کرامت انسانی باید گفت؛ از منظر آموزه های اسلامی کرامت انسان بر دو قسم است :
الف . کرامت ذاتی؛ که امتیاز انسان نسبت به سایر موجودات است و موهبتی الهی است که خداوند آن را به سبب بهره مندی بشر از عقل به او عطا نموده است و خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:« وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِى ءَادَمَ وَ حَمَلنَهُمْ فِى الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقنَهُمْ مِنَ الطَّیِّبَتِ وَ فَضَّلْنَهُمْ عَلَى کَثِیر مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً»«و به راستى ما فرزندان آدم را گرامى داشتیم، و آنان را در خشکى و دریا (بر مرکبها) برنشاندیم، و از چیزهاى پاکیزه به ایشان روزى دادیم، و آنها را بر بسیارى از آفریدههاى خود برترى آشکار دادیم.»(اسراء، ۷۰)
ب . کرامت اکتسابی؛ کرامتی است که به وسیله عمل اختیاری انسان حاصل می شود . خداوند متعال در این باره می فرماید :«إنّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتقیَکُم»«در حقیقت ارجمند ترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست»(حجرات، ۴۹)
در این آیه تقوا بالاترین مرتبه کرامت انسانی به شمار آمده است و نوعی رابطه مستقیم بین تقوا و کرامت وضع گردیده است که هر چه تقوا بیشتر باشد کرامت نیز فزونی می یابد.(مصباح یزدی، همان، ج۱، ص۲۶۲) بنابرین خداوند متعال با خلقت انسان به او کرامت بخشیده است اما بقای این کرامت در گرو انجام عمل نیک با اختیار خود اوست . اما اگر انسان از دایره عبودیت خداوند خارج گردیده و منکر حقائق شده و یا بد ترین جنایات را مرتکب شد از کرامت ساقط می شود .(همان، ص۲۵۵) بنابرین این نقد بر ماده سوم اعلامیه جهانی حقوق بشر که مبتنی بر برخورداری هر شخص از زندگی آزادی و امنیت شخصی، وارد است که چگونه کسی که مرتکب جنایات بسیاری شده است و هزاران نفر را به قتل رسانده است از چنین حقوقی برخوردار باشد؟ (مصباح یزدی، ۱۳۸۸، ص۸۷) از این رو، وضع احکامی همچون قصاص در شریعت، تابع همین اصل و در راستای ضمانت حیات انسانی است و اگر قصاص اجرا نشود ظلم و فساد فراگیر شده و انسان ها را به ورطه هلاکت می کشاند، پس احکامی همچون قصاص، حدود و تعزیرات احکامی حکیمانه به شمار می آیند.(همان، ص۹۲)با توجه به اصل مزبور فهمیده می شود انسان از جهت کرامتی که برخوردار است مستحق امنیت است و حکومت اسلامی در این زمینه موظف به تامین این حق برای او می باشد اما اگر انسانی در یک جامعه حق امنیت را از دیگران سلب نمود باید مورد بازخواست و به تبع عملی که مرتکب شده است، در چارچوب احکام شریعت به کیفر اعمال خود نائل گردد. رهبر شهید انقلاب همان گونه که برای امنیت آحاد جامعه احترام قائل بوده اند و از نظر ایشان گاهی امنیت از نان شب برای جامعه واجب تر و مهم تر است (بیانات در دانشگاه علوم انتظامی، ۱۵/۰۷/۱۳۸۳، KHAMENEI.IR)، اما در عین حال بر برخورد با عاملان نا امنی در حوزه های مختلف همچون؛ مقابله با سارقان و اراذل و اوباش (بیانات در اجتماع بزرگ زائران و مجاوران حضرت رضا (علیه السلام)، ۰۶/۰۱/۱۳۷۹، همان)، مقابله با نا امن کنندگان محیط های اقتصادی، مبارزه با فساد اقتصادی و مفسدین اقتصادی در راستای برقراری امنیت اقتصادی (بیانات در دیدار رئیس و مسؤولان قوه قضائیه، ۰۶/۰۴/۱۳۹۷، همان)، ایجاد احساس نگرانی در آدم متخلف و گناهکار(بیانات در دیدار جمعی از فرماندهان نیروی انتظامی، ۲۵/۰۴/۱۳۷۶)، و اجرای احکام الهی و مجازات نا امن کنندگان و وحشت افکنان بدون توجه به تبلیغات جهانی (بیانات در اجتماع بزرگ زائران و مجاوران حضرت رضا (علیه السلام)، همان) تصریح داشتند. ایشان همچنین در کنار تاکید بر مقابله با اخلال گران در حوزه امنیت، بر مهربانی با مردم تاکید داشته و فرمودند:«اگر خدای نکرده کسی در دستگاهی که مردم چشم امید به این دارند که در مقابل متخلف و تهدید کننده آسایش و امنیت مردم بایستد، احساس تخلف کند و خدای نکرده تعرضی به امنیت مردم از درون آن جا بشود، این گناه خیلی بزرگی است . نباید اغماض بشود، تا نیروی انتظامی همان چیزی بشود که نظام اسلامی لازم دارد؛ یعنی مقتدر، سربلند، عزیز با عطوفت و رحمت و حاضر در همه نقاط . در مقابله با کسی که زندگی و امنیت مردم را تهدید می کند، سر سخت شجاع و پیگیر؛ در مقابله با کسی که تهدید می شود، رحیم، عطوف و مهربان، مثل پدر و برادر . اگر اینطور شد، کشور در بستر راحتی از امنیت قرار می گیرد و همه می توانند کارها و وظائف خودشان را انجام دهند.(بیانات در دیدار جمعی از فرماندهان نیروی انتظامی، ۲۵/۰۴/۱۳۷۶، همان) بنابرین بر اساس اصل کرامت انسانی، انسانها از حق امنیت برخوردارند و رفتار حاکمیت با همگان باید بر مبنای رافت و عطوفت باشد اما اگر کسی مرتکب جنایت و سلب آزادی و امنیت از دیگران گردید، از حیث کرامت ساقط و باید با او برخورد سخت شود .
انسان موجودی دو ساحتی و ارتباط آن با امنیت
در جهان بینی اسلامی انسان موجودی دو ساحتی است یعنی از نظر قرآن کریم انسان متکون از جسم و روح می باشد. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید :« فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَنَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِین»«پس چون او را به هنجار و موزون کردم و در او از روح خود دمیدم، بر او سجده برید»(حجر،۲۹) و این آیه دلالت بر وجود بعدی جز بعد جسمانیت، به نام روح در انسان است که در انسان اصالت دارد (مصباح یزدی، ۱۳۹۱، ب، ص۴۳۷)، که این عنصر با توجه بر اینکه جوهری مستقل از ماده است و منطبع در ماده نیست، باقی خواهد ماند(همان، ص ۴۳۶) و از طرفی نیز مسئله معاد که جزء اصول مسلّم در دین اسلام به شمار می رود و مقتضای حکمت الهی به دلیل عبث نبودن افعال الهی بلکه هدفمندی آن می باشد، و دلیل این اقتضا این است که با وجود فنای دنیا، اگر عالم دیگری نباشد، عبث بودن خلقت این دنیا به وجود می آید، بنابرین باید عالم دیگری باشد تا انسان به پاداش خود در صورت عمل نیک و عقاب خود در صورت عمل قبیح نائل آید (همان، ص۴۷۷) و نیز با توجه به اینکه بین عمل انسانی در دنیا با صورت آن آخرت ارتباط وجود دارد که این ارتباط از موجودى که در این جهان است به وجود مىآید و شکل دهندهى آن، ایمان، عمل صالح و نیّتِ ناب و زلالِ «لِلّه» یا کفر و عصیان و نیّت شیطانى است (همان، ص۴۹۶) این نتیجه را به دست آورد که عمل انسانی در این دنیا چه در جهت برقراری امنیت و چه در تضییع امنیت در آخرت نتائج متناسب با خود را به دنبال خواهد داشت. بنابرین با توجه به این قضیه می توان گفت کسانی که در راستای تحقق امنیت گام بر می دارند از اجر اخروی برخوردار اند . شهید امام خامنه ای در دیدار با خانواده شهدای امنیت در مورخه ۰۶/۰۸/۱۴۰۳ با ذکر امنیت به عنوان نعمت الهی طبق آیه چهارم سوره قریش، مسئله امنیت را مسئله مهمی تلقی نموده و درباره شهدای امنیت فرمودند:« اگر این قدر این موضوع مهم است، بنابرین اگر کسانی، فداکارانی، از خودش گذشتگانی، در این راه به شهادت برسند، جای تعجب نیست؛ رتبه این شهیدان رتبه بسیار بالایی است.»)بیانات در دیدار خانواده های شهدای امنیت، ۰۶/۰۸/۱۴۰۳، KHAMENEI.IR) فرهنگ سازی باور به معاد، می تواند منجر به ارتقای سطح امنیت شود چرا که با ایمان به معاد انگیزه مدافعان امنیت در جهت صیانت از آن، فزونی می یابد و تبیین مسئله شهادت از طریق تبیین اصل معاد میسّر خواهد بود چنانچه خداوند متعال در قرآن می فرماید:«وَ لَا تَحْسَبَنَّ ٱلَّذِینَ قُتِلُوا۟ فِى سَبِیلِ ٱللَّهِ أَمْوَٰتًۢا بَلْ أَحْیَآءٌ عِندَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ»«هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند! بلکه آنان زندهاند، و نزد پروردگارشان روزی داده می شوند»(آل عمران، ۱۶۹) همچنین با ترویج باور به معاد در بین مسوولان می توان به تحکیم امنیت در ساحات مختلف نظیر امنیت اقتصادی، امنیت فرهنگی، امنیت روانی و…پرداخت . شهید امام خامنه ای در این باره در دیدار با کارگزاران نظام در مورخه ۰۶/۰۸/۱۳۸۳ فرمودند:« برادران و خواهران عزیز! این صراط برای من و شما خیلی حساس است. ما مسؤولیم. ما با آدمهای معمولیی کوچه و بازار فرق داریم. ما چه نماینده ی مجلس باشیم، چه عضو دولت باشیم، چه مدیر فلان بخش نظامی باشیم، چه بخش قضایی باشیم، همین که شما آقایان و خانم ها مسؤولان بخش های مختلف هستید، کار من و شما سخت است. ما اگر تخطی و لغزش پیدا کنیم و اشکالی در کارمان پیدا شود، ضررش فقط به خود ما نمیرسد؛ ضررش به جمع وسیعی میرسد. ما اگر کم کاری و کوتاهی کنیم، کشور ضرر میکند. ما اگر خدای نکرده از هوای نفس خود در تصمیمگیریها پیروی کنیم، از رفیقبازی و خطبازی و عدم ملاحظهی ارزشهای حقیقی تبعیت کنیم، کشور صدمه میبیند. کار ما سخت است. ما بیشتر از دیگران باید به فکر جهنم و عبور از این صراط دشوار باشیم. این چند سال مسؤولیت، ابدی نیست. نمایندهی مجلس هستید، عضو دولت هستید، وزیرید، مدیرید؛ این سه سال، چهار سال، پنج سال، ده سال میگذرد. اگر این چند سال را دندان روی جگر بگذارید و دنبال کسب پول، دنبال درآمدهای نامشروع، دنبال رانتخواری، دنبال استفادهی از امکانات دولتی و دنبال تعرض به بیتالمال نباشید – اینکه خیلی دشوار نیست – آن وقت «انّ الّذین سبقت لهم منّا الحسنی اولئک عنها مبعدون»«هذا یومکم الّذی کنتم توعدون»؛فرشتگان الهی پیش متقین و مؤمنین میآیند و میگویند این همان روز شماست؛ همان روزی است که وعده و مژدهی آن را انبیا در طول تاریخ به مؤمنین دادهاند. لذت ببرید؛ «ادخلوا الجنّه». ما بیشتر از دیگران باید مراقب باشیم و بیشتر از دیگران از جهنم بترسیم. آتش دوزخ کسانی را که مسؤولیت مضاعف دارند، بیشتر تهدید میکند تا آدمهای معمولی که خودشان هستند و بار مسؤولیت خودشان در دایرهی خیلی محدود و کوچکی.وضع ما سخت تر است.(بیانات در دیدار کارگزاران نظام، ۰۶/۰۸/۱۳۸۳، KHAMENEI.IR)
نتیجه
در بررسی جایگاه صیانت از امنیت در جهان بینی اسلامی که با استناد به دیدگاه رهبر شهید انقلاب آیت الله العظمی امام خامنه ای در سه حوزه مبانی معرفت شناسی، هستی شناسی و انسان شناسی صیانت از امنیت در جهان بینی اسلامی صورت گرفت، نکات ذیل به عنوان نتیجه پژوهش حاصل گردید :
۱ . در حوزه مبانی معرفت شناسی، با توجه به رابطه ضرورت بالقیاس میان قضایای حقوقی و نتائج آنها در رسیدن انسان به اهداف مطلوب این نتیجه حاصل شد که رهبر شهید انقلاب مسئله برقراری امنیت را تابع سلیقه شخصی و میل اجتماعی نمی دانستند، بلکه آن را زیر ساخت همه ابعاد زندگی انسان دانسته و بر اقدامات لازم جهت تحقق آن تاکید داشتند.
۲ . در حوزه مبانی هستی شناسی، مسئله مبانی صیانت از امنیت در ساحات توحید، ولایت مورد بررسی قرار گرفت، در ساحت توحید ایشان با ذکر آیه چهارم سوره قریش امنیت را نعمتی الهی دانسته که این قضیه ریشه در بینش توحیدی وی مبنی بر محوریت اراده و فیض الهی در عالم دارد . همچنین ایشان باور به توحید را سرچشمه خوف زدایی و راه رسیدن به امنیت روانی و سلامت و آرامش را رجوع به تعالیم قرآنی دانسته اند. در ساحت ولایت ایشان با تبیین تقابل میان ولایت خداوند بر مومنان و ولایت طاغوت بر کافران، پذیرش ولایت طاغوت را مایه اضطراب و زوال امنیت دانسته اند . رویکرد ایشان نسبت به حکومت اسلامی به عنوان مظهر قدرت الهی باعث نگاه حداکثری ایشان به کارکرد حکومت در ایجاد امنیت شده است که این مسئله ریشه در آیات قرآن و روایات دارد .
۳ . در حوزه انسان شناسی، ایشان امنیت را یکی از نیاز های اساسی انسان دانسته و در استحقاق جامعه انسانی در برخورداری از امنیت، ضمن تاکید بر ضرورت تامین آن برای جامعه، بر مقابله با مخلان امنیت جامعه تاکید داشته اند که این امر ریشه اصل کرامت انسانی در نظام حقوقی اسلام دارد، که طبق این اصل انسان ها از کرامت تکوینی برخوردارند اما بقای این کرامت در گرو عمل نیک آنان بوده است و اگر کسی عملی را در جهت بر هم زدن امنیت انجام دهد، حق کرامت از او ساقط و باید به تبع عملی که انجام داده است برای او در چارچوب احکام شریعت مجازات تعیین شود . همچنین شخصیت انسان که مبنی بر دو ساحت جسم و روح است و اهمیت ارتباط آن با مسئله بقای روح، معاد و ارتباط عمل دنیوی با صورت اخروی آن می تواند بنیان ارتقای سطح امنیت را مستحکم نماید.
کتاب نامه
قرآن کریم
نهج البلاغه
أنصاری رویفعى إفریقى، محمد بن مکرم، ۱۴۱۴ق، لسان العرب، دار الصادر، بیروت
حسینی خامنه ای، سیدعلی، ۱۳۹۲، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، گرد آوری موسسه صهبا، موسسه جهادی ایمان، قم
طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، منشورات اسماعیلیان، بی جا
مجلسى، محمدباقر بن محمد تقى، ۱۴۰۳ق، بحار الأنوار الجامعه لدرر الأخبار، مؤسسه الوفاء، بیروت
مصباح یزدی، محمدتقی، ۱۳۸۸، نگاهی گذرا به حقوق بشر از دیدگاه اسلام، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (قدّس سرّه)، قم
_____________ ۱۳۹۱، آموزش فلسفه،________________________________
_________________معارف قرآن؛ خداشناسی، انسان شناسی، کیهان شناسی__________
_________________نظریه حقوقی اسلام______________________________
مطهری، مرتضی، ۱۳۷۰، جهان بینی توحیدی، انتشارات صدرا، قم
نوید نیا، منیژه، تابستان و پاییز ۱۳۸۴، چند گانگی امنیت: امنیت ملی، عمومی و امنیت اجتماعی، نشریه معاونت اجتماعی ناجا، فصلنامه مطالعات و امنیت، شماره دوم و سوم
پایگاه های اینترنتی
KHAMENEI.IR
https://ihkn.ir/?p=46950
نظرات