به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، دفتر فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی حوزههای علمیه با همکاری مراکز حوزوی و دانشگاهی به مناسبت ارتحال علامه طباطبایی(رضوان الله تعالی علیه) روز یکشنبه، ۲۴ آبانماه ۱۴۰۵ سه نشست تخصصی با موضوع امتداد نظریه اعتباریات علامه طباطبایی برگزار کرد.
دکتر منصوره اولیایی در ارائه خود با عنوان «ذهن، زبان و کنش: مقایسهای میان نظریات علامه طباطبایی و دانشمندان علوم شناختی» به بررسی نسبت نظریه اعتباریات علامه طباطبایی با علوم شناختی، نقش نظام ارزشی و چارچوبهای ذهنی انسان در شکلگیری رفتار سیاسی پرداخت. گزارش این نشست به شرح زیر است:
۱. ضرورت بازخوانی انتقادی نظریه علامه طباطبایی
نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، با وجود ظرفیت گستردهای که برای تبیین ذهن انسان و نسبت او با جهان خارج دارد، سالها در محجوریت باقی مانده است. به نظر میرسد برخی تفسیرهای محدود از این نظریه، مانع از آن شدهاند که ابعاد گسترده و پیامدهای آن در حوزههای مختلف علوم انسانی و حتی علوم تجربی بهدرستی مورد توجه قرار گیرد. یکی از این برداشتهای محدودکننده، فروکاستن نظریه اعتباریات به بحث بایدها و نبایدهای اخلاقی است؛ درحالیکه این نظریه بسیار فراتر از این حوزه است و میتواند در تبیین سازوکارهای ذهن، ادراک و کنش انسان نقشآفرین باشد.
در مواجهه با اندیشه یک عالم بزرگ، نباید قداست و جایگاه علمی او را مانعی برای طرح پرسشها و نقدهای علمی قرار دهیم. اگر در گوشهای از یک نظریه اشکالی وجود دارد، بیان علمی آن نهتنها از ارزش صاحب نظریه نمیکاهد، بلکه احترام به ساحت علم و اندیشه اوست. پنهانکردن اشکالات علمی به دلیل جایگاه معنوی یا علمی یک اندیشمند، ممکن است جامعه علمی را برای سالها از پیشرفت و عبور از برخی مسائل بازدارد. این مسئله از آفتهایی است که گاهی در محیطهای علمی و مذهبی دیده میشود.
۲. علوم شناختی و جایگاه نظریه اعتباریات
۲ـ۱. تحول رویکردهای روانشناسی از رفتارگرایی به مطالعه ذهن
برای درک جایگاه نظریه اعتباریات در مطالعات شناختی، ابتدا باید به تحولاتی توجه کرد که در تاریخ روانشناسی و مطالعات ذهن در غرب رخ داده است.
در دورهای از تاریخ روانشناسی، رویکرد رفتارگرایی بر مطالعه رفتارهای قابل مشاهده انسان تمرکز داشت. در این رویکرد، بهویژه در آثار بی. اف. اسکینر (B. F. Skinner)، تلاش میشد رفتار انسان با توجه به محرکها، پاسخها و سازوکارهای یادگیری تبیین شود. در چنین چارچوبی، فرایندهای درونی ذهن و ساختارهای شناختی نقش محوری نداشتند.
نوآم چامسکی (Noam Chomsky)، زبانشناس برجسته، در نقد این رویکرد و بهویژه در بررسی کتاب رفتار کلامی اسکینر، استدلال کرد که نمیتوان پدیده زبان و تواناییهای شناختی انسان را صرفاً با سازوکارهای رفتارگرایانه توضیح داد. انسان از ظرفیتهای ساختاری و قواعدی برخوردار است که در تبیین یادگیری و تولید زبان باید مورد توجه قرار گیرند.
چامسکی با طرح دیدگاههایی درباره ساختار ذاتی زبان و دستور همگانی، توجه پژوهشگران را به ساختارهای ذهنی و ظرفیتهای مشترک نوع بشر جلب کرد. بر این اساس، مطالعه رفتارهای بیرونی بهتنهایی برای شناخت انسان کافی نبود و لازم بود سازوکارهای ذهنی و شناختی نیز مورد بررسی قرار گیرند.
این تحولات، در کنار پیشرفتهای علوم رایانه، هوش مصنوعی و نظریه پردازش اطلاعات، زمینه گسترش رویکردهای شناختی را فراهم کرد. در ابتدا، برخی از نظریهپردازان با استفاده از استعاره رایانه، ذهن انسان را بهمثابه نظامی پردازشگر اطلاعات بررسی کردند؛ اما بهتدریج، حوزه مطالعات از این الگو فراتر رفت و ابعاد گستردهتری از شناخت، ادراک، زبان، بدن و تعامل اجتماعی را دربرگرفت.
۲ـ۲. چیستی علوم شناختی و موضوع مطالعه آن
علوم شناختی (Cognitive Science) حوزهای میانرشتهای است که با بهرهگیری از دانشهای مختلف، سازوکارهای شناخت و ادراک انسان را مطالعه میکند. روانشناسی شناختی، فلسفه ذهن، علوم اعصاب، زبانشناسی، انسانشناسی و علوم رایانه از جمله رشتههایی هستند که در شکلگیری این حوزه نقش دارند.
محور اصلی این مطالعات، شناخت چگونگی ادراک، پردازش اطلاعات، شکلگیری مفاهیم، یادگیری، حافظه، زبان و تصمیمگیری است.
از این منظر، مسئله شناخت بدون شناخت ذهن قابل بررسی کامل نیست. در همین زمینه، شهید مطهری (رحمهالله) نیز بر ضرورت شناخت ذهن برای فهم شناخت تأکید کردهاند. مضمون این دیدگاه آن است که پیش از بررسی فلسفی واقعیت و کیفیت شناخت آن، باید سازوکار ذهن و چگونگی مفهومسازی آن بررسی شود؛ زیرا شناخت ما از واقعیت، از مجرای فعالیت ذهن صورت میگیرد.
این نکته، ارتباط مهمی با نظریه اعتباریات علامه طباطبایی دارد. مدعای اصلی آن است که نظریه اعتباریات را میتوان در زمره نظریههایی قرار داد که به مطالعه ذهن، فرایندهای شناختی و نسبت میان ذهن و جهان خارج میپردازند.
البته باید میان اصطلاح «علوم شناختی» و «علوم ادراکی» تمایز مفهومی قائل شد. در برخی تقریرها، تعبیر علوم ادراکی برای تأکید بر محوریت ادراک به کار میرود؛ بااینحال، اصطلاح تثبیتشده در ادبیات علمی معاصر، علوم شناختی است و ادراک یکی از موضوعات اساسی آن به شمار میرود.
۲ـ۳. سه سطح تحلیل در نظریههای شناختی
در بررسی نظریههای شناختی و اجتماعی، میتوان سه سطح اصلی برای تحلیل انسان در نظر گرفت: ۱. فرد؛ ۲. موجود اجتماعی؛ ۳. نوع بشر.
این سه سطح، هرکدام موضوع بررسی گروهی از نظریههای روانشناختی، اجتماعی و شناختی هستند.
الف) سطح فردی
در سطح فردی، انسان بهعنوان شخصی با ویژگیهای خاص خود مورد مطالعه قرار میگیرد. تفاوتهای فردی، ساختارهای روانی، ویژگیهای شخصیتی، تواناییهای ذهنی و عوامل زیستی از جمله موضوعات این سطح هستند.
برای مثال، روانشناسی فردی و برخی مطالعات مربوط به ذهن شخصی، به بررسی ویژگیهای اختصاصی هر انسان میپردازند. هر فرد، بهواسطه مجموعهای از ویژگیهای زیستی، ژنتیکی، تجربی و محیطی، ساختار خاصی از واکنشها و گرایشها را نشان میدهد.
ب) سطح موجود اجتماعی
در سطح دوم، انسان بهعنوان موجودی اجتماعی بررسی میشود. در این سطح، روابط میانفردی، نهادهای اجتماعی، ساختارهای فرهنگی، قواعد مشترک و تأثیر جامعه بر ذهن و رفتار انسان موضوع مطالعه قرار میگیرند.
جامعهشناسی شناختی و نظریههای مربوط به ساخت اجتماعی واقعیت، عمدتاً در این سطح فعالیت میکنند. پرسش اصلی در این رویکردها آن است که چگونه تعاملات اجتماعی، توافقهای جمعی و ساختارهای نهادی در شکلگیری شناخت و رفتار انسان نقش دارند.
ج) سطح نوع بشر
سطح سوم به انسان از آن جهت میپردازد که عضو نوع بشر است. در این سطح، ویژگیهایی مورد مطالعه قرار میگیرند که میان انسانها، فارغ از تفاوتهای فردی و فرهنگی، مشترک هستند.
برای نمونه، نظریههای ژان پیاژه (Jean Piaget) درباره رشد شناختی و نظریه نوآم چامسکی درباره ساختارهای زبانی، هرکدام از جهتی به بررسی ویژگیهای مشترک نوع بشر میپردازند.
چامسکی در بحث زبان، به ظرفیتهای مشترک و ساختارهای بنیادین زبان در انسان توجه دارد. پیاژه نیز با بررسی مراحل رشد شناختی، در پی شناخت سازوکارهای عمومی تحول ذهن انسان است.
البته این سه سطح، لزوماً به معنای وجود سه قلمرو کاملاً مستقل و منفک نیستند؛ بلکه هرکدام زاویهای متفاوت برای تحلیل انسان فراهم میکنند.
۲ـ۴. جایگاه متفاوت نظریه اعتباریات علامه طباطبایی
نکته مهم در نظریه اعتباریات علامه طباطبایی آن است که این نظریه، علاوه بر توجه به سه سطح یادشده، میان اعتبارهای اختصاصی فرد، اعتبارهای اجتماعی و اعتبارهای عمومی و ثابت نیز تمایز قائل میشود.
در سطح فردی، علامه از اعتباریات متغیر فردی بحث میکنند. در سطح اجتماعی، اعتباریات اجتماعی مورد بررسی قرار میگیرند و در سطح نوع بشر، اعتبارهای عمومی و ثابت مطرح میشوند.
بااینحال، نکته مهمتر آن است که در تقریر نظریه علامه، میتوان میان اعتبارهای عمومی مربوط به انسان بماهو انسان و اعتبارهای ثابت مربوط به انسان در مقام زیست اجتماعی نیز تمایز گذاشت. این تفکیک، امکان تحلیل دقیقتری از نسبت میان فرد، جامعه و نوع بشر فراهم میکند.
الف) اعتباریات متغیر فردی
علامه طباطبایی در بحث اعتباریات متغیر فردی، به اعتبارهایی توجه میکنند که با ویژگیها و شرایط اختصاصی هر فرد ارتباط دارند.
این اعتبارها ممکن است تحت تأثیر ویژگیهای زیستی، ساختار روانی، نیازها، تواناییها و موقعیتهای خاص فرد شکل بگیرند. بنابراین، دو انسان که در محیطی مشابه پرورش یافتهاند و از شرایط آموزشی و تربیتی نسبتاً یکسانی برخوردار بودهاند، لزوماً از حیث نحوه اعتبارگذاری و ارزیابی موقعیتها یکسان عمل نمیکنند.
برای روشنشدن این مسئله میتوان دو فرد دوقلو را در نظر گرفت که در محیط خانوادگی مشترک رشد کردهاند، آموزش مشابهی دیدهاند و از شرایط تغذیهای یکسانی برخوردار بودهاند؛ بااینحال، در برخی گرایشها، واکنشها و نحوه مواجهه با مسائل تفاوت دارند.
این تفاوتها نشان میدهد که انسان صرفاً محصول شرایط اجتماعی و محیطی نیست و ویژگیهای اختصاصی هر فرد نیز در شکلگیری ساختارهای ذهنی و اعتباری او نقش دارند.
ب) اعتباریات اجتماعی
سطح دوم به اعتباریاتی مربوط است که در بستر زندگی اجتماعی شکل میگیرند. انسان در جامعه زندگی میکند و بسیاری از مفاهیم، قواعد و اعتبارهای او در ارتباط با دیگران و در چارچوب روابط اجتماعی معنا پیدا میکنند.
در این سطح، مالکیت، ریاست، مناسبات اجتماعی، سلسلهمراتب و دیگر اعتبارهای مرتبط با زندگی جمعی مورد توجه قرار میگیرند.
البته اعتباریات اجتماعی به معنای آن نیست که همه اعتبارها در هر جامعهای کاملاً متفاوت و فاقد هرگونه اشتراک باشند؛ بلکه برخی از آنها با ویژگیهای عمومی حیات اجتماعی انسان ارتباط دارند.
ج) اعتباریات عمومی ثابت
علامه طباطبایی برای نوع بشر نیز اعتبارهایی در نظر میگیرند که به شرایط خاص یک فرد یا یک جامعه محدود نیستند. این اعتبارها با ساختار عمومی حیات انسانی ارتباط دارند و در میان انسانها مشترکاند.
برای توضیح این مسئله میتوان انسانی را در یک غار، فردی را در میان دریا یا انسانی را در هر نقطه دیگری از جهان فرض کرد. فارغ از اینکه این انسان در چه شرایط جغرافیایی و اجتماعی قرار گرفته باشد، برخی از سازوکارهای اعتباری برای استمرار حیات او ضروری هستند.
یکی از مهمترین نمونهها، اعتبار استخدام است. انسان برای ادامه زندگی ناگزیر است از امکانات و موجودات پیرامون خود بهرهبرداری کند و آنها را در نسبت با نیازها و اهداف خویش قرار دهد. این سازوکار، محدود به جامعهای خاص یا دورهای تاریخی نیست و در حیات عمومی بشر حضور دارد.
از این منظر، اعتبار استخدام را نمیتوان صرفاً محصول قراردادهای اجتماعی دانست؛ بلکه باید آن را از جمله سازوکارهای بنیادین فعالیت انسان در جهان تلقی کرد.
د) اعتباریات ثابت در حیات اجتماعی نوع بشر
افزون بر اعتبارهای عمومی مربوط به ساختار فردی انسان، میتوان از اعتبارهایی سخن گفت که در زندگی اجتماعی انسانها، در جوامع مختلف، بهصورت مشترک حضور دارند.
مالکیت، ریاست، زبان و سلسلهمراتب از جمله نمونههایی هستند که در این زمینه قابل بررسیاند.
حتی در جوامع ابتدایی نیز میتوان صورتهایی از این اعتبارها را مشاهده کرد. ممکن است مالکیت در یک جامعه ابتدایی با مالکیت در جامعه مدرن تفاوت داشته باشد یا ریاست و سلسلهمراتب در قالبهای سادهتری ظهور پیدا کند؛ اما اصل این مفاهیم و کارکردهای آنها در زندگی جمعی قابل مشاهده است.
برای مثال، در یک جامعه ابتدایی ممکن است زبان بهصورت محدود و از طریق اشارهها و حرکات بدنی تحقق پیدا کند؛ بااینحال، همین ارتباط حداقلی نیز نشاندهنده وجود نوعی نظام ارتباطی است. همچنین، حتی اگر مالکیت در یک جامعه به شکل اشتراکی سازماندهی شده باشد، این امر لزوماً به معنای فقدان هرگونه تمایز در نسبت افراد با اشیا و امکانات نیست.
بنابراین، در تحلیل نظریه اعتباریات، باید میان اعتبارهای متغیر و اختصاصی هر جامعه و اعتبارهای ثابتی که در ساختار عمومی زندگی اجتماعی بشر حضور دارند، تمایز گذاشت.
این تفکیک نشان میدهد که نظریه علامه صرفاً به انسان منفرد یا انسان در مقام عضویت در یک جامعه خاص محدود نمیشود؛ بلکه تلاش میکند سطوح مختلف حیات انسانی را در چارچوبی واحد توضیح دهد.
نسبت نظریه اعتباریات با نظریه ساخت واقعیت اجتماعی جان سرل
برای روشنترشدن ظرفیت نظریه علامه، میتوان آن را با برخی دیدگاههای معاصر در فلسفه ذهن و علوم شناختی مقایسه کرد. یکی از این دیدگاهها، نظریه جان سرل، فیلسوف معاصر زبان و ذهن، در کتاب «ساخت واقعیت اجتماعی» است.
سرل در تبیین چگونگی شکلگیری واقعیتهای اجتماعی، از قاعدهای سخن میگوید که میتوان آن را چنین صورتبندی کرد: «ایکس در بافت اجتماعی سی، بهمنزله وای محسوب میشود.» بر اساس این قاعده، یک شیء یا پدیده در یک زمینه اجتماعی، معنایی فراتر از ویژگیهای طبیعی خود پیدا میکند. برای مثال، تکهای کاغذ در یک جامعه، بهعنوان پول و وسیله مبادله پذیرفته میشود؛ درحالیکه از نظر ویژگیهای مادی، تفاوت بنیادینی با یک تکه کاغذ معمولی ندارد.
این دیدگاه از جهاتی با قاعده اعتبار در اندیشه علامه شباهت دارد؛ اما تفاوت مهمی میان آنها وجود دارد. سرل بیشتر از این قاعده برای تبیین شکلگیری واقعیتها و نهادهای اجتماعی استفاده میکند، درحالیکه علامه آن را در سطحی بنیادیتر بررسی میکند. از منظر علامه، اعتبار تنها سازوکاری برای شکلگیری نهادهای اجتماعی نیست، بلکه ذهن انسان اساساً در فرایند مواجهه با جهان و ساماندادن به ادراک و کنش خود، از چنین سازوکاری بهره میگیرد.
به بیان دیگر، قاعده اعتبار در نظریه علامه به یک حوزه خاص از زندگی اجتماعی محدود نمیشود، بلکه بخشی از چگونگی عملکرد ذهن انسان است. همین تفاوت، دامنه نظریه اعتباریات را گستردهتر از نظریه ساخت واقعیت اجتماعی سرل میکند.
استعارههای مفهومی و نسبت آن با اندیشه علامه
حوزه دیگری که میتوان نظریه اعتباریات را با آن مقایسه کرد، زبانشناسی شناختی و بهویژه نظریه استعاره مفهومی جورج لیکاف و مارک جانسون است. این دو زبانشناس در آثاری مانند «استعارههایی که با آنها زندگی میکنیم» نشان میدهند که تفکر انسان درباره جهان، بهشدت با ساختارهای استعاری پیوند دارد.
از نظر آنان، انسان برای فهم مفاهیم انتزاعی، از تجربههای ملموس و روزمره خود بهره میگیرد. بنابراین استعاره صرفاً آرایهای ادبی یا شیوهای برای زیباترکردن سخن نیست، بلکه یکی از سازوکارهای بنیادین تفکر و شناخت انسان به شمار میرود.
برای مثال، وقتی گفته میشود «مباحثه جنگ است»، درواقع یک موقعیت ذهنی برای فهم مباحثه شکل میگیرد که بر اساس آن، افراد در بحث بهدنبال پیروزی، غلبه بر طرف مقابل و دفاع از مواضع خود هستند. در مقابل، اگر مباحثه را به بازی تشبیه کنیم، نوع دیگری از مواجهه شکل میگیرد؛ مواجههای که در آن، قواعد بازی و تعامل طرفین اهمیت بیشتری پیدا میکند. این استعارهها صرفاً در سطح زبان باقی نمیمانند، بلکه بر رفتار و کنش افراد نیز اثر میگذارند.
لیکاف و جانسون معتقدند انسان جهان را از مسیر چنین ساختارهای مفهومی و استعاری درک میکند. البته آنها وجود جهان خارج را انکار نمیکنند، بلکه بر این نکته تأکید دارند که دسترسی انسان به واقعیت، از طریق نظام مفهومی و استعاری ذهن صورت میگیرد.
این دیدگاه از جهاتی به مباحث علامه طباطبایی نزدیک است؛ زیرا علامه نیز به نقش صورتبندیهای ذهنی در ارتباط انسان با جهان خارج توجه دارد. بااینحال، تفاوت مهمی میان این دو رویکرد وجود دارد. لیکاف و جانسون بیشتر بر نقش استعاره در فرهنگ و زندگی اجتماعی متمرکزند، اما نظریه علامه دامنه گستردهتری دارد و افزون بر سطح اجتماعی و فرهنگی، به سازوکارهای بنیادین ذهن و اعتباریات مشترک انسانی نیز میپردازد.
یکی از دستاوردهای مهم نظریه استعاره مفهومی، انتقال سریع آن از بحث نظری به پژوهشهای تجربی بود. پژوهشگران توانستند بر اساس این نظریه، مطالعات متعددی درباره تأثیر استعارهها بر رفتار، فرهنگ و تصمیمگیری انسان انجام دهند. این تجربه نشان میدهد که نظریههای فلسفی و شناختی، در صورت صورتبندی دقیق، میتوانند مبنایی برای پژوهشهای تجربی قرار گیرند؛ ظرفیتی که میتوان در مورد نظریه اعتباریات نیز از آن بهره گرفت.
برای نمونه، در نظریه استعاره مفهومی، بسیاری از مفاهیم انتزاعی بر اساس تجربههای بدنی و فضایی انسان شکل میگیرند. ما معمولاً از تعبیرهایی مانند «بالارفتن تورم» یا «ارتقای جایگاه» استفاده میکنیم. این کاربردها تصادفی نیستند؛ بلکه به تجربه اولیه انسان از فضا و جهتها بازمیگردند. انسان ابتدا مفاهیم بالا و پایین را در محیط پیرامون و تجربه بدنی خود درک میکند و سپس از همین چارچوب برای فهم مفاهیم انتزاعی بهره میگیرد.
در اندیشه علامه نیز میتوان به نمونههایی از این نوع صورتبندی مفهومی توجه کرد؛ برای مثال، تعبیر «رئیس» با مفهوم «رأس» و جایگاه بالای سر پیوند دارد. این نمونهها نشان میدهند که تجربه بدنی و محیط پیرامون انسان در شکلگیری مفاهیم انتزاعی نقش دارند و از این جهت، میان برخی مباحث علامه و نظریه استعاره مفهومی زمینههای مشترکی وجود دارد.
نظام ارزشی و تأثیر آن بر کنش انسان
یکی از نکات قابلتوجه در پژوهشهای لیکاف و جانسون، تأکید بر نقش نظام ارزشی در رفتار و تصمیمگیری انسان است. برخلاف این تصور که انسان همواره بر اساس محاسبات منفعتمحور و ارزیابی مستقیم اطلاعات تصمیم میگیرد، این دو اندیشمند نشان میدهند که ارزشها و چارچوبهای ذهنی افراد نقش مهمی در انتخابهای آنان دارند.
برای نمونه، در تحلیل رفتار انتخاباتی ممکن است تصور شود که ارائه آمار و اطلاعات درباره فساد، تورم یا عملکرد اقتصادی یک نامزد، الزاماً رأی مردم را تغییر میدهد؛ اما در عمل، افراد گاهی با وجود مواجهه با چنین اطلاعاتی، تصمیمی متفاوت میگیرند. از نظر لیکاف، دلیل این مسئله را باید در نظام ارزشی و چارچوب شناختی افراد جستوجو کرد. انسانها صرفاً بر اساس محاسبه منافع مادی تصمیم نمیگیرند، بلکه انتخابهایشان متأثر از ارزشهایی است که به آنها پایبندند.
این مسئله در زندگی روزمره نیز جریان دارد. حتی سادهترین کنشهای انسان با نوعی ارزشداوری همراهاند. برای مثال، هنگامی که فردی پس از خستگی در طبیعت روی کنده درختی مینشیند، آن شیء را از منظر کارکردی خاص در نظر گرفته است: کنده درخت، در آن موقعیت، بهعنوان چیزی برای نشستن تلقی میشود. به همین ترتیب، میوه درخت در نسبت با نیاز انسان، خوردنی محسوب میشود. بنابراین انسان در مواجهه با جهان، صرفاً اشیا را ادراک نمیکند، بلکه آنها را در چارچوب نیازها، مقاصد و ارزشهای خود معنا میبخشد.
در این میان، نقش نظام ارزشی در سیاست نیز اهمیت ویژهای پیدا میکند. لیکاف برای توضیح این موضوع، از پیوند میان الگوهای خانوادگی و نگرش سیاسی سخن میگوید. از نظر او، برخی از چارچوبهایی که افراد در روابط خانوادگی تجربه میکنند، میتوانند در برداشت آنها از سیاست و نظم اجتماعی نیز بازتاب پیدا کنند. برای مثال، نوع مواجهه والدین با گریه فرزند و شیوه پاسخدادن به نیازهای او میتواند با الگوهای ارزشی گستردهتری ارتباط داشته باشد.
بر این اساس، تغییر نگرش جامعه صرفاً با ارائه اطلاعات و دادههای بیشتر محقق نمیشود. برای اثرگذاری بر افکار عمومی، باید چارچوب شناختی و نظام ارزشی افراد را نیز شناخت. باید دید افراد چه اموری را خوب یا بد میدانند، چه ارزشهایی را در اولویت قرار میدهند و اطلاعات جدید را بر اساس چه پیشفرضهایی تفسیر میکنند.
از این منظر، بحث علامه درباره شکلگیری اعتبارات و نقش ارزشگذاری در کنش انسان، ظرفیت قابلتوجهی برای تحلیل رفتارهای اجتماعی و سیاسی دارد. همچنین مباحث ایشان درباره ورود و تکرار یک فکر در ذهن و مسئله تلقین، میتواند در تحلیل نقش رسانهها و چگونگی شکلگیری نگرش عمومی مورد توجه قرار گیرد. تکرار یک مفهوم یا چارچوب ذهنی میتواند در شکلدهی به ادراک افراد و نحوه تفسیر آنان از واقعیت مؤثر باشد.
از شکاف میان انگیزه و عمل تا اعتبار وجوب
یکی از مهمترین نقاط مقایسه میان نظریه اعتباریات و دیدگاه جان سرل، مسئله چگونگی تبدیل انگیزه و اراده به کنش است. سرل در کتاب «عقلانیت در کنش» به مسئلهای توجه میکند که میتوان آن را شکاف میان دستگاه انگیزشی انسان و عمل او نامید.
پرسش این است که اگر در جهان خارج، روابط علی برقرارند، چگونه انسان میتواند بهصورت ارادی عمل کند و گرفتار جبر علی نشود؟ به بیان دیگر، چگونه میتوان پذیرفت که کنش انسان از یکسو در جهان واقعی و تحت حاکمیت روابط علی رخ میدهد و از سوی دیگر، حاصل اراده و انتخاب اوست؟
سرل میان دلایل، انگیزهها و اراده انسان از یکسو و تحقق عمل از سوی دیگر، نوعی شکاف در نظر میگیرد. او میکوشد توضیح دهد که چگونه انسان از مرحله داشتن انگیزه و دلیل به مرحله عمل میرسد. در صورتبندی او، برای تبیین ارادیبودن کنش باید به نحوه ارتباط این مراحل توجه کرد.
اما علامه طباطبایی برای توضیح این مسئله، از مفهوم اعتبار وجوب بهره میگیرد. از نظر ایشان، میان علم، میل و عمل انسان رابطهای کاملاً مستقیم و خودکار وجود ندارد. صرف آگاهی انسان از یک امر یا حتی میلداشتن به آن، لزوماً به تحقق عمل منجر نمیشود. در این میان، اعتباری به نام وجوب شکل میگیرد که انسان را به انجام عمل ملتزم میکند.
تفاوت اساسی این دو دیدگاه در نحوه تبیین این شکاف است. سرل در پی توضیح چگونگی حفظ اراده در کنار روابط علی است، اما علامه معتقد است قانون علیت در این فاصله از میان نمیرود؛ بلکه اعتبار وجوب در فرایند تحقق عمل نقش واسطه را ایفا میکند. بنابراین، کنش ارادی به معنای خروج از قانون علیت نیست، بلکه باید سازوکار ویژهای را که ذهن انسان از طریق آن، عمل را ضروری و لازم تلقی میکند، در نظر گرفت.
برای فهم این موضوع میتوان به تجربه یادگیری رانندگی توجه کرد. فردی که سالها رانندگی کرده است، ممکن است بسیاری از مراحل آن را بدون توجه آگاهانه انجام دهد؛ اما در نخستین تجربه رانندگی، دائماً با خود تکرار میکند: ابتدا باید آینه را تنظیم کنم، سپس باید کلاچ را بگیرم و بعد باید دنده را عوض کنم. در موقعیتهای ناآشنا نیز همین وضعیت تکرار میشود. کسی که برای نخستین بار وارد محیطی پیچیده میشود، ناگزیر است مراحل کار را برای خود صورتبندی کند و پیوسته به خود یادآوری کند که ابتدا چه کاری را باید انجام دهد و سپس به سراغ مرحله بعد برود.
با تکرار عمل، ذهن بهتدریج به آن عادت میکند و مراحل مختلف بهصورت خودکار انجام میشوند. درنتیجه، فرد دیگر الزامهای ذهنی مراحل اولیه را بهروشنی تجربه نمیکند. بااینحال، نبودِ توجه آگاهانه به این الزامها به معنای نبود سازوکار اعتباری نیست؛ بلکه نشان میدهد که عمل در اثر تکرار و عادت، از حالت نیازمند توجه آگاهانه خارج شده است.
این تحلیل میتواند در مقایسه با برخی آزمایشهای علوم شناختی نیز مورد توجه قرار گیرد. برای نمونه، آزمایشهای بنجامین لیبت درباره اراده آزاد همچنان در مباحث علوم شناختی و عصبشناسی محل ارجاع و بحثاند. به نظر میرسد بتوان بر اساس مبانی نظری علامه، پژوهشهای تجربی تازهای برای بررسی نسبت میان فرایندهای ذهنی، اراده و کنش طراحی کرد. همچنین میتوان رابطه میان نظام مفهومی و نظام حسی ـ حرکتی انسان را که در نظریههای شناخت بدنمند مطرح میشود، با مباحث علامه درباره هماهنگی مفاهیم ذهنی و کنش بررسی کرد.
برای مثال، میتوان تأثیر صورتبندیهای متفاوتی مانند «باید این کار را انجام بدهم» و «نباید این کار را انجام بدهم» را بر احساس اراده و آمادگی فرد برای عمل، در قالب پژوهشهای تجربی مطالعه کرد. چنین پیشنهادهایی نشان میدهد که نظریه اعتباریات تنها در محدوده بحثهای انتزاعی فلسفی باقی نمیماند و میتواند الهامبخش طراحی پژوهشهای تجربی در حوزههایی مانند علوم اعصاب و روانشناسی شناختی باشد.
البته این سخن به معنای جایگزینکردن روش تجربی بهجای روش فلسفی یا انتقال کامل نظریه اعتباریات از فلسفه به علوم شناختی نیست. نظریه علامه، مبنایی فلسفی دارد و ظرفیتهای شناختی گستردهای در آن نهفته است. روش تجربی میتواند در کنار تحلیل فلسفی، برخی از پیامدها و فرضیههای حاصل از آن را بررسی کند.
ظرفیت نظریه اعتباریات برای جهان معاصر
اهمیت نظریه اعتباریات در جهان امروز، با گسترش فناوریهای پیچیده و تغییر شکل مناسبات انسانی، بیش از گذشته قابلتوجه است. انسان برای اینکه بتواند در محیط پیرامون خود زندگی و عمل کند، ناگزیر است جهان را بهصورت کارکردی صورتبندی کند؛ یعنی اشیا، امکانات و پدیدهها را در نسبت با نیازها و اهداف خود بشناسد و به کار گیرد.
برای مثال، با گسترش رمزارزها، بیتکوین و فناوریهای مبتنی بر توکن، شکلهای تازهای از مبادله و تعامل اقتصادی در حال گسترش است. در چنین فضایی، انسان برای حضور مؤثر در مناسبات جدید باید بتواند این پدیدهها را در نظام مفهومی خود جای دهد و کارکرد آنها را درک کند. اگر فرد از توانایی شناختی لازم برای فهم و بهکارگیری این اعتبارات برخوردار نباشد، بهتدریج از مناسبات جدید عقب میماند.
همین مسئله درباره هوش مصنوعی و فناوریهای پیشرفته نیز صدق میکند. انسان باید بتواند اطلاعات و امکانات جدید را درک کند، آنها را با دانستههای پیشین خود تطبیق دهد و بر اساس نظام ارزشی خویش درباره آنها داوری کند. در این فرایند، سه مؤلفه اهمیت دارند: توانایی بهکارگیری امکانات، تطبیق دادههای جدید با شناخت پیشین و ارزشداوری درباره نتایج و پیامدهای آنها.
از این منظر، ارزشداوری بخشی جداییناپذیر از زندگی انسان است. حتی کسانی که خود را فارغ از ارزشها میدانند، در عمل بر اساس نوعی نظام ارزشی تصمیم میگیرند. انسان همواره میان امور آسان و دشوار، مطلوب و نامطلوب، خوب و بد تمایز میگذارد و بر همین اساس دست به انتخاب میزند. بنابراین نمیتوان کنش انسانی را بدون درنظرگرفتن ساختارهای ارزشی و اعتباری آن توضیح داد.
ضرورت گسترش نظریه علامه و گفتوگو با علوم جدید
یکی از ظرفیتهای مهم نظریه اعتباریات، امکان گفتوگو با حوزههای مختلف دانش معاصر است. برای تحقق این ظرفیت، لازم است پژوهشگران از یکسو مبانی فلسفی نظریه علامه را بهدرستی بشناسند و از سوی دیگر، با نظریهها و دستاوردهای علوم شناختی، زبانشناسی، روانشناسی و علوم اعصاب آشنا شوند.
در این مقایسهها باید به تفاوت مبانی و پیشفرضهای اندیشمندان نیز توجه داشت. شباهت میان دو نظریه به معنای یکسانبودن آنها نیست و نباید تفاوتهای فلسفی و معرفتشناختی را نادیده گرفت. برای مثال، نظریه سرل درباره واقعیت اجتماعی یا نظریه استعاره مفهومی لیکاف و جانسون، با همه شباهتهایی که ممکن است با برخی مباحث علامه داشته باشند، در مبانی و دامنه تحلیل با نظریه اعتباریات تفاوت دارند.
یکی از تفاوتهای مهم نظریه علامه با برخی رویکردهای اجتماعیمحور، توجه به انسان پیش از ورود به مناسبات اجتماعی و مستقل از چارچوبهای خاص جامعه است. اگر کنش عقلانی انسان صرفاً در چارچوب نهادها و مناسبات اجتماعی تبیین شود، این پرسش پیش میآید که انسان چگونه میتواند از سیطره نهادهای منحرفکننده خارج شود و برای اصلاح جامعه اقدام کند؟
نظریه علامه این ظرفیت را دارد که برای انسان، در سطحی فراتر از مناسبات اجتماعی موجود، سازوکارهای شناختی و اعتباری در نظر بگیرد. بر این اساس، انسان صرفاً محصول جامعه و نهادهای آن نیست، بلکه از ظرفیتهایی برخوردار است که میتواند به کمک آنها مناسبات اجتماعی را ارزیابی، نقد و اصلاح کند. این نکته در تبیین امکان تحول اجتماعی اهمیت زیادی دارد.
در نهایت، باید توجه داشت که نظریه اعتباریات علامه طباطبایی هنوز از ظرفیتهای پژوهشی فراوانی برخوردار است. علامه در کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» نیز کوشیدهاند مباحث فلسفی را با بیانی قابلفهم و دور از پیچیدگیهای غیرضروری اصطلاحات تخصصی عرضه کنند؛ بهگونهای که خوانندهای بیرون از سنت فلسفه اسلامی نیز بتواند با مباحث ارتباط برقرار کند. این رویکرد نشاندهنده توجه ایشان به گفتوگوی علمی و امکان انتقال اندیشه فلسفی به مخاطبان گوناگون است.
ازاینرو، پاسداشت اندیشه علامه صرفاً به برگزاری نشستهای بزرگداشت و بیان جایگاه علمی ایشان محدود نمیشود. وفاداری واقعی به میراث علمی علامه، در گرو ادامه مسیر پژوهش، طرح پرسشهای تازه، نقد علمی و گشودن باب گفتوگو با دانشهای جدید است. نظریه اعتباریات میتواند در صورت بازخوانی دقیق و گسترش پژوهشی، به یکی از مبانی مهم برای فهم ذهن، ادراک و کنش انسان تبدیل شود و در گفتوگوی میان فلسفه اسلامی و علوم شناختی نقش مؤثری ایفا کند.
https://ihkn.ir/?p=47642
نظریه اعتباریات علامه طباطبایی را میتوان چارچوبی برای فهم نحوه صورتبندی کارکردی جهان، شکلگیری مفاهیم و امکان کنش انسانی دانست. انسان تا زمانی که نتواند جهان را در نسبت با نیازها و مقاصد خود صورتبندی کند، قادر به عمل مؤثر در آن نخواهد بود. اعتبار استخدام، در این معنا، به انسان امکان میدهد اشیا و امکانات محیط را در پیوند با مقاصد خود بفهمد و به کار گیرد.






















نظرات