علوم انسانی و اجتماعی نیز مانند سایر حوزه‌های دانش می‌توانند به تولید فناوری منجر شوند. رشته‌هایی مانند جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، جمعیت‌شناسی، ارتباطات، مطالعات فرهنگی و خانواده ظرفیت تولید فناوریهایی را دارند که با فرایندی مشخص به محصول یا خروجی معینی برسند. توجه به این ظرفیت، از الزامات تبدیل علوم انسانی به دانشی کارآمد است.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، به نقل از ایرنا؛ در نشست مشترک شورای تحول و ارتقای علوم انسانی و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، سید سعیدرضا عاملی و محمدرضا مخبردزفولی با تأکید بر ضرورت پیوند علوم انسانی با مسائل واقعی کشور، به تشریح راهکارهایی برای توسعه فناوری‌های اجتماعی، شرکت‌های دانش‌بنیان و پژوهش‌های بلندمدت در این حوزه پرداختند.
حجت‌الاسلام عاملی: باید محور اصلی علوم انسانی را پیشرفت جمهوری اسلامی ایران قرار دهیم
حجت‌الاسلام والمسلمین سید سعیدرضا عاملی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، با اشاره به دغدغه‌های رهبر شهید درباره وضعیت علوم انسانی، یکپارچگی علوم و همکاری حوزه‌های مختلف دانش را از ضرورت‌های اساسی این عرصه دانست.
وی با بیان اینکه بر اساس برخی برآوردها، ۴۸ تا ۵۹ درصد ظرفیت آموزش عالی کشور به علوم انسانی اختصاص دارد، اظهار کرد: تعداد بالای فارغ‌التحصیلان این رشته‌ها و آینده شغلی آنان، در کنار ضعف توجه به مسائل بومی در محتوای بخشی از علوم انسانی و اجتماعی، از جمله موضوعاتی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
عاملی با تأکید بر ضرورت تعیین جهت‌گیری مشخص برای کارآمدسازی علوم انسانی تصریح کرد: اگر بخواهیم علوم انسانی مفید واقع شود، باید محور اصلی فعالیت‌های آن را پیشرفت جمهوری اسلامی ایران قرار دهیم و این علوم را درگیر مسائل پیشرفت کشور کنیم.
رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی در تشریح مسائل اولویت‌دار کشور که علوم انسانی و اجتماعی می‌توانند در شناخت و حل آنها نقش‌آفرین باشند، به سرمایه اجتماعی، عدالت، آسیب‌های اجتماعی، هویت ملی و مدیریت تحولات اجتماعی اشاره کرد.
وی سرمایه اجتماعی را یکی از موضوعات اساسی کشور دانست و گفت: حیات و رشد جمهوری اسلامی ایران به سرمایه اجتماعی وابسته است؛ اینکه مردم تا چه اندازه احساس تعلق، عضویت و مشارکت در سرنوشت اجتماعی خود دارند، از مسائل مهمی است که علوم انسانی و اجتماعی باید به آن بپردازد.
عاملی همچنین با اشاره به ظرفیت هوش مصنوعی در حوزه عدالت افزود: می‌توان عدالت را از منظر الهیاتی و فلسفی بررسی کرد و در امتداد آن، با استفاده از فناوری و هوش مصنوعی، الگوریتم‌هایی طراحی کرد که ظرفیت‌های میان‌رشته‌ای را به کار می‌گیرند تا اجرای عدالت را نظام‌مند کنند.
وی با اشاره به تعدد مسائل اجتماعی، از جمله اعتیاد و مصرف مواد مخدر و الکل و همچنین حجم بالای پرونده‌های قضایی کشور، تأکید کرد: این مسائل به همکاری رشته‌های مختلف علمی نیاز دارند و نمی‌توان صرفاً با تکیه بر یک رشته به آنها پاسخ داد.
فناوری در علوم انسانی؛ از تحلیل داده‌های اجتماعی تا شبیه‌سازی سناریوهای جنگ
عاملی با اشاره به ظرفیت رشته‌هایی مانند جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، اقتصاد اجتماعی، جمعیت‌شناسی، ارتباطات، رسانه، مطالعات فرهنگی، مددکاری اجتماعی و مطالعات خانواده، امکان تولید فناوری در این حوزه‌ها را مورد تأکید قرار داد.
وی با ارائه تعریفی از فناوری به‌مثابه مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته با فرایندی مشخص که به محصول یا خروجی معینی منتهی می‌شود، اظهار کرد: در علوم انسانی و اجتماعی نیز امکان تعریف فناوری وجود دارد و اگر نتوانیم چنین تعریفی ارائه کنیم، در تبدیل این علوم به دانشی کارآمد با مشکل مواجه خواهیم شد.
رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، علوم اجتماعی داده‌بنیان را یکی از ظرفیت‌های مهم این حوزه دانست و گفت: بخش قابل توجهی از داده‌های مربوط به جامعه، رفتارها، ترجیحات و ارتباطات مردم اکنون در بسترهای دیجیتال و فضای مجازی قرار دارد. داده‌های کلان، داده‌های پلتفرمی، رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و سوابق تاریخی و فرهنگی می‌توانند منابع ارزشمندی برای شناخت مسائل اجتماعی باشند.
به گفته وی، استفاده از این داده‌ها در قالب تحلیل داده‌های اجتماعی، هوش مصنوعی، مدل‌سازی و شبیه‌سازی اجتماعی، روش‌ها و ابزارهای جدیدی در اختیار پژوهشگران علوم انسانی و اجتماعی قرار می‌دهد.
عاملی در همین زمینه به تجربه شبیه‌سازی فرایندهای بین‌المللی اشاره کرد و گفت: سال گذشته برنامه‌ای برای شبیه‌سازی شورای امنیت سازمان ملل برگزار شد که حدود چهار ساعت به طول انجامید و امسال نیز موضوع شبیه‌سازی فرایندهای مرتبط با قطعنامه شورای امنیت علیه ایران دنبال می‌شود.
وی با تأکید بر ضرورت بررسی سناریوهای مرتبط با جنگ و توافق‌های احتمالی اظهار کرد: آینده جنگ، ادامه احتمالی آن و موضوع توافق‌نامه‌ها از عرصه‌هایی هستند که به مطالعات دقیق، تحلیل داده و شبیه‌سازی سناریوهای مختلف نیاز دارند؛ با وجود برگزاری تعدادی برنامه شبیه‌سازی، هنوز در انجام کارهای اساسی و نظام‌مند در این زمینه در ابتدای مسیر قرار داریم.
هدف‌گذاری برای ایجاد ۳ هزار شرکت دانش‌بنیان علوم انسانی
رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با ارائه آماری از وضعیت شرکت‌های دانش‌بنیان این حوزه گفت: تعداد این شرکت‌ها در سال ۱۴۰۲ برابر با ۶۱ شرکت، در سال ۱۴۰۳ برابر با ۶۸ شرکت و در سال ۱۴۰۵ به ۹۹ شرکت رسیده است.
وی افزود: با احتساب شرکت‌های حوزه صنایع فرهنگی و خلاق، رشد این بخش نسبت به سال ۱۴۰۲ حدود ۶۲ درصد بوده است؛ با این حال، تعداد مطلق شرکت‌ها همچنان بسیار پایین است.
عاملی با اشاره به هدف ایجاد ۳ هزار شرکت دانش‌بنیان در این حوزه تا پایان برنامه هفتم پیشرفت تصریح کرد: برای افزایش تعداد شرکت‌ها از ۹۹ به ۳ هزار شرکت، به رشد حدود ۳۰ برابری نیاز داریم.
وی در مقایسه وضعیت ایران و ترکیه اظهار کرد: ترکیه از نظر تعداد کل شرکت‌های دانش‌بنیان به ایران نزدیک است و حدود ۱۲ هزار و ۹۹۶ شرکت دارد، اما تعداد شرکت‌های فعال آن در حوزه علوم انسانی، علوم اجتماعی و هنر به حدود هزار و ۳۵۰ شرکت می‌رسد. این مقایسه نشان می‌دهد که با وجود نزدیکی تعداد کل شرکت‌های دانش‌بنیان دو کشور، سهم علوم انسانی و اجتماعی در ترکیه بسیار بیشتر است.
عاملی تحقق هدف ۳ هزار شرکت دانش‌بنیان را نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ دانست و سیاست‌گذاری مشترک میان شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، معاونت علمی ریاست‌جمهوری و سازمان برنامه و بودجه را از نخستین ضرورت‌ها برشمرد.
وی توسعه تقاضا و بازار را از دیگر الزامات این مسیر عنوان کرد و گفت: یکی از مشکلات این است که بسیاری از صنایع بزرگ و دستگاه‌های دولتی، تقاضای مشخصی برای محصولات و خدمات علوم اجتماعی ندارند. باید شرایطی ایجاد شود که این تقاضا وارد زیست‌بوم فناوری شود و شرکت‌ها بتوانند برای نیازهای واقعی دستگاه‌ها و بخش‌های مختلف کشور فعالیت کنند.
رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی همچنین بر ضرورت سرمایه‌گذاری، تأمین مالی، ایجاد زیرساخت‌های تخصصی، توسعه مهارت‌های جدید و تقویت ارتباط دانشگاه، صنعت و جامعه تأکید کرد. به گفته وی، علوم اجتماعی داده‌بنیان و مطالعات داده‌بنیان سرمایه اجتماعی به نرم‌افزارهای قدرتمند، امکانات پردازش داده و ابزارهای تخصصی نیاز دارند و زیرساخت‌های موجود نیز باید متناسب با اقتضائات این حوزه توسعه یابند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به حضور حدود ۸۰ کارشناس ایرانی در رسانه‌های بین‌المللی، فقدان تیم‌های پژوهشی و پشتیبانی را یکی از ضعف‌های حضور رسانه‌ای آنان دانست و گفت: کارشناسان ایرانی برخلاف بسیاری از کارشناسان طرف مقابل، اغلب بدون برخورداری از تیم‌های تخصصی در میزگردهای رسانه‌ای حاضر می‌شوند. باید برای این افراد تیم‌هایی تشکیل شود تا با پشتوانه پژوهشی و اطلاعاتی قوی‌تری در مباحث بین‌المللی مشارکت کنند.
مخبردزفولی: ۱۰ مطالعه بلندمدت برای شناخت مسائل اجتماعی کشور طراحی شود
در ادامه این نشست، محمدرضا مخبردزفولی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و رئیس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، بر ضرورت سرمایه‌گذاری هدفمند در پژوهش‌های بلندمدت علوم انسانی و اجتماعی تأکید کرد.
وی با اشاره به مطالعاتی با عنوان کوهورت در علوم پزشکی اظهار کرد: در این مطالعات، وضعیت بیماری‌ها و عوامل مؤثر بر سلامت گروه‌های جمعیتی طی دوره‌های طولانی و گاه ۲۰ساله بررسی می‌شود. این پژوهش‌ها در موضوعاتی مانند سرطان و فقر آهن، به شناسایی روند تغییرات، عوامل خطر و زمینه‌های بروز بیماری کمک می‌کنند.
مخبردزفولی معتقد است می‌توان از این روش در علوم انسانی و اجتماعی نیز استفاده کرد؛ چراکه از مطالعات بلندمدت برای شناخت روند شکل‌گیری و گسترش مسائل اجتماعی غفلت شده است.
رئیس فرهنگستان علوم با بیان اینکه علوم انسانی علاوه بر مباحث بنیادی مانند هستی‌شناسی، جهان‌بینی و مبانی معرفتی، باید به مسائل حکمرانی و اداره جامعه نیز بپردازد، پیشنهاد کرد: ۱۰ مطالعه کوهورت جدی در حوزه علوم انسانی و اجتماعی با محوریت مسائل اساسی کشور طراحی شود.
وی موضوعاتی مانند ازدواج و طلاق، کاهش فرزندآوری و اعتیاد را از جمله مسائل مهم اجتماعی دانست که نیازمند بررسی مستمر و بلندمدت هستند.
مخبردزفولی با اشاره به اینکه تعداد موالید کشور به کمتر از یک میلیون نفر در سال رسیده و نرخ باروری نیز پایین‌تر از سطح جانشینی قرار گرفته است، گفت: موضوع جمعیت صرفاً یک مسئله اجتماعی محدود نیست، بلکه با آینده و قدرت ملی ارتباط دارد. اگر در این حوزه با بحران مواجه شویم، بسیاری از برنامه‌های علمی، اقتصادی و توسعه‌ای کشور نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
وی تأکید کرد که مسائل اجتماعی را نمی‌توان صرفاً با اقدامات مقطعی مدیریت کرد و برای شناخت دقیق آنها باید روند شکل‌گیری و گسترششان در طول زمان مورد مطالعه قرار گیرد.
علوم انسانی نباید صرفاً با معیار درآمد اقتصادی سنجیده شود
رئیس فرهنگستان علوم در ادامه، تشکیل خوشه‌های نخبگانی متشکل از استادان، پژوهشگران و فارغ‌التحصیلان توانمند دانشگاه‌ها را پیشنهاد کرد تا هر مجموعه مسئولیت بررسی یک مسئله مشخص را بر عهده بگیرد.
به گفته وی، شورای تحول و ارتقای علوم انسانی می‌تواند طراحی علمی این برنامه‌ها را بر عهده داشته باشد و معاونت علمی نیز با اختصاص منابع و حمایت‌های هدفمند، زمینه اجرای آنها را فراهم کند.
مخبردزفولی با اشاره به اهمیت زمان در مواجهه با آسیب‌های اجتماعی گفت: در نشست‌های بررسی این آسیب‌ها، رهبر معظم انقلاب تأکید کردند که این جلسات را ۲۰ سال دیر تشکیل داده‌ایم. این موضوع نشان می‌دهد که زمان در مواجهه با آسیب‌های اجتماعی اهمیت زیادی دارد و نباید آغاز مطالعات علمی و برنامه‌های عملیاتی را به تأخیر انداخت.
وی همچنین با تأکید بر تفاوت ماهیت دستاوردهای علوم انسانی و فناوری‌های صنعتی اظهار کرد: نباید هنگام حمایت از پژوهش‌های علوم انسانی، صرفاً به دنبال درآمد اقتصادی مستقیم و کوتاه‌مدت باشیم.
رئیس فرهنگستان علوم در توضیح اهمیت این موضوع گفت: همان‌گونه که در علوم پزشکی تولید یک دارو می‌تواند جان انسان‌ها را نجات دهد، دانشمندان علوم انسانی نیز می‌توانند با شناخت مسائل بنیادین جامعه، به‌نوعی داروی نجات کشور را تولید کنند.
وی ارزش دستاوردهای علوم انسانی را وابسته به آثار آنها بر آینده جامعه، پایداری خانواده و پیشرفت کشور دانست و بر ضرورت استفاده از ظرفیت دانشگاه‌هایی مانند علامه طباطبایی، تهران، شهیدبهشتی و صنعتی شریف در قالب خوشه‌های پژوهشی تأکید کرد.
پیوند علوم انسانی با مسائل حکمرانی و پیشرفت کشور
مجموع مباحث مطرح‌شده در این نشست بر ضرورت عبور از نگاه صرفاً نظری به علوم انسانی و اجتماعی و حرکت به سمت پژوهش‌های مسئله‌محور و کاربردی تأکید داشت. از یک سو، توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان، فناوری‌های اجتماعی، تحلیل داده و هوش مصنوعی می‌تواند زمینه تبدیل ظرفیت علمی این حوزه به محصولات و خدمات مورد نیاز کشور را فراهم کند و از سوی دیگر، مطالعات بلندمدت و تشکیل خوشه‌های پژوهشی امکان شناخت عمیق‌تر مسائل و ارائه راهکارهای مبتنی بر شواهد را افزایش می‌دهد.
پیوند این دو رویکرد می‌تواند زمینه نقش‌آفرینی مؤثرتر علوم انسانی در نظام حکمرانی، حل مسائل اجتماعی و تحقق اهداف پیشرفت کشور را فراهم سازد.
https://ihkn.ir/?p=47502
نظرات