به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، دفتر فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی حوزههای علمیه با همکاری مراکز حوزوی و دانشگاهی به مناسبت ارتحال علامه طباطبایی(رضوان الله تعالی علیه) روز یکشنبه، ۲۴ آبانماه ۱۴۰۵ سه نشست تخصصی با موضوع امتداد نظریه اعتباریات علامه طباطبایی برگزار کرد.
دکتر محسن جوادی، عضو هیأت علمی دانشگاه قم و پژوهشگر فلسفه اخلاق، در نشست «اعتباریات و استدلال اخلاقی » به بررسی نسبت اعتباریات با استدلال اخلاقی پرداخت و با طرح پرسشهایی درباره امکان استدلال در حوزه اخلاق، نسبت اعتباریات با نسبیت اخلاقی و نقش اراده در تحقق رفتار اخلاقی، ابعاد مختلف این نظریه را تبیین کرد. وی همچنین با تأکید بر تفاوت میان شناخت ارزشهای اخلاقی و عمل به آنها، نقش تحول درونی و انگیزههای انسانی را در تربیت اخلاقی مورد توجه قرار داد. متن این سخنان را در ادامه میخوانید:
نظریه اعتباریات علامه طباطبایی از جمله دیدگاههایی است که افزون بر اهمیت فلسفی و معرفتشناختی، پیامدهای مهمی برای مباحث اخلاقی دارد. یکی از پرسشهای اساسی در بررسی این نظریه، نسبت آن با استدلال اخلاقی است: اگر مفاهیمی مانند «خوب و بد» و «باید و نباید» از سنخ اعتباریات باشند، آیا همچنان میتوان برای داوریهای اخلاقی استدلال کرد؟ آیا میتوان درستی یک حکم اخلاقی را با تکیه بر دلایل و مقدمات مشخص اثبات کرد، یا اعتباری بودن این مفاهیم، امکان چنین استدلالی را از میان میبرد؟
پاسخ به این پرسش، در گرو روشن شدن چند مسئله است: نخست، باید تفاوت استدلال نظری، استدلال عملی و استدلال اخلاقی را مشخص کرد؛ سپس باید دید علامه طباطبایی در آثار مختلف خود چه تلقیای از اعتباریات دارد و این نظریه چگونه به اخلاق مربوط میشود. در نهایت نیز باید دو اشکال مهم، یعنی نسبیت اخلاقی و ناممکن بودن استدلال اخلاقی، بررسی شود.
استدلال عملی چه تفاوتی با استدلال نظری دارد؟
استدلال به معنای ارائه مجموعهای از دلایل و مقدمات برای اثبات یا تأیید یک ادعاست. هنگامی که شخصی گزارهای را مطرح میکند و برای اثبات درستی آن به گزارههای دیگری استناد میکند، در واقع استدلال کرده است. البته در ادبیات فلسفی میان استدلال و احتجاج تفاوتهایی مطرح میشود؛ احتجاج بیشتر ناظر به اقامه دلیل در برابر شخصی دیگر است، در حالی که استدلال میتواند بدون حضور مخاطب و صرفاً برای اثبات یک مدعا صورت بگیرد. با این حال، این تفاوت در بحث حاضر نقش تعیینکنندهای ندارد.
استدلال صورتهای گوناگونی دارد؛ از جمله قیاس، استقرا و تمثیل. در ادبیات جدید فلسفی نیز گونههای متنوعتری از استدلال، مانند استدلال به بهترین تبیین، مطرح شده است. با این مقدمه، میتوان به بحث اصلی، یعنی استدلال عملی، پرداخت.
در تلقی سنتی فلسفه اسلامی، تفاوت اصلی استدلال عملی با استدلال نظری در صورت استدلال نیست، بلکه به محتوای نتیجه و نسبت آن با عمل مربوط میشود. هر دو نوع استدلال با گزارهها سروکار دارند و هر دو میتوانند از صورتهایی مانند قیاس و استقرا استفاده کنند؛ اما نتیجه استدلال عملی، گزارهای است که به عمل انسان جهت میدهد و او را با یک باید یا نباید روبهرو میکند.
برای مثال، گزاره «دو بهعلاوه دو مساوی چهار است» صرفاً خبری درباره یک واقعیت ریاضی است و بهخودیخود به انسان نمیگوید چه کاری باید انجام دهد. در مقابل، گزاره «باید به این کودک کمک کرد» نیز یک گزاره است، اما محتوای آن جنبه هنجاری دارد و راهنمای عمل است. بنابراین، عملی بودن یک گزاره به این معنا نیست که خود گزاره از جنس عمل باشد؛ بلکه به این معناست که محتوای آن ناظر به عمل و جهتدهنده به رفتار انسان است.
این تفکیک را میتوان در مباحث ابنسینا درباره قیاس عملی نیز مشاهده کرد. در این تلقی، قیاس عملی از نظر ساختار منطقی تفاوتی با قیاس نظری ندارد؛ تفاوت در این است که نتیجه آن به حوزه رفتار و عمل مربوط میشود.
البته گزارههای عملی نیز یکسان نیستند. بعضی از آنها بسیار به عمل نزدیکاند؛ مانند اینکه «اکنون باید به این فرد کمک کنم». برخی دیگر در سطحی کلیتر قرار دارند؛ مانند اصل اخلاقی «باید راستگو بود». در مرتبهای بالاتر نیز معیارهایی قرار میگیرند که اصول اخلاقی را توجیه میکنند؛ برای مثال، اینکه چرا راستگویی ارزشمند است و آیا ارزش آن به پیامدهای سودمندش بازمیگردد یا به تکلیفی مستقل مربوط است. به این ترتیب، میان داوریهای جزئی، اصول اخلاقی و مبانی یا معیارهای توجیهکننده آنها میتوان تفاوت گذاشت.
از سوی دیگر، هر استدلال عملی لزوماً اخلاقی نیست. برای نمونه، شخصی بیمار شده و بر اساس علائم بیماری و اطلاعات پزشکی نتیجه میگیرد که باید داروی خاصی مصرف کند. این تصمیم یک استدلال عملی است، زیرا به رفتار او جهت میدهد؛ اما لزوماً هیچ مسئله اخلاقی در آن وجود ندارد. بنابراین، استدلال اخلاقی زیرمجموعهای از استدلال عملی است و برای تشخیص آن باید روشن کرد که چه چیزی یک دلیل را اخلاقی میکند.
چه چیزی یک استدلال را اخلاقی میکند؟
تشخیص حیث اخلاقی یک دلیل، از مسائل مهم فرااخلاق است. هر چیزی که خوب یا مطلوب باشد، الزاماً اخلاقی نیست. برای مثال، علم و معرفت میتوانند کمال انسان باشند و لذت یا تندرستی نیز برای او مطلوبیت داشته باشند؛ اما صرف مطلوب بودن این امور به معنای اخلاقی بودن آنها نیست.
نظریههای اخلاقی مختلف، پاسخهای متفاوتی به این پرسش میدهند. بر اساس نظریه امر الهی، اخلاق در نهایت به فرمان و اراده الهی وابسته است و برای تشخیص دلیل اخلاقی باید به امر خداوند مراجعه کرد. در مقابل، سودگرایان خیر و مصلحت را محور اخلاق قرار میدهند و دلایل اخلاقی را با توجه به میزان سودی که برای افراد یا جامعه ایجاد میکنند، ارزیابی میکنند. در نظریه کانت نیز نمیتوان صرف سود، لذت یا مصلحت را مبنای اخلاق دانست؛ بلکه باید به تکلیف و مبنای عقلانی آن توجه کرد.
بنابراین، اینکه چه چیزی دلیل اخلاقی به شمار میآید، به مبنای نظریه اخلاقی بستگی دارد. در یک نظریه ممکن است اطاعت از فرمان الهی مبنای اصلی باشد و در نظریهای دیگر، سود عمومی یا تکلیف عقلانی. از همین رو، بحث از ماهیت استدلال اخلاقی را باید از بحث درباره مبانی و محتوای نظریههای اخلاقی تفکیک کرد.
در تلقی رایج، استدلال اخلاقی زمانی شکل میگیرد که شخص یک ادعای اخلاقی، مانند «عدالت خوب است» یا «باید به دیگران کمک کرد»، مطرح کند و برای تأیید آن دلایلی بیاورد. اما برخی دیدگاههای معاصر، این تلقی را کافی نمیدانند و معتقدند استدلال عملی و اخلاقی باید به خود عمل منتهی شود.
بر اساس این دیدگاه، صرف اینکه شخص درباره عدالت بحث کند و با دلایل مختلف نشان دهد عدالت ارزشمند است، هنوز به معنای تحقق کامل استدلال عملی نیست. استدلال زمانی به غایت خود میرسد که فرد را به رفتار عادلانه سوق دهد. ممکن است شخصی درباره شجاعت، تعریفها و ویژگیهای آن بحث کند، اما هدف نهایی از بحث اخلاقی، صرفاً شناخت مفهومی شجاعت نیست؛ بلکه باید به شجاع شدن بینجامد.
بر این اساس، استدلال اخلاقی صرفاً مجموعهای از گزارهها درباره اخلاق نیست، بلکه فرایندی است که باید در نهایت به تصمیم و عمل اخلاقی منتهی شود. برخی از این دیدگاهها حتی معتقدند برای ارزیابی یک عمل، لزوماً نیازی نیست شخص در پایان به یک گزاره نظری برسد؛ بلکه میتوان خود تصمیم یا رفتار او را با توجه به دلایل پشتیبان آن ارزیابی کرد.
این برداشت از استدلال عملی، برای بررسی نسبت اخلاق و نظریه اعتباریات اهمیت دارد؛ زیرا در آن، نقش اراده و ورود عملی فاعل در تحقق رفتار اخلاقی برجسته میشود.
دو رویکرد علامه طباطبایی به نظریه اعتباریات
برای فهم نسبت نظریه اعتباریات با اخلاق، باید به دو رویکرد متفاوت علامه طباطبایی در آثارش توجه کرد. این دو رویکرد در عین ارتباط با یکدیگر، از دو زاویه متفاوت به اعتباریات میپردازند.
۱. اعتباریات در رسائل سبعه؛ تبیین چگونگی صدور فعل اختیاری
در مباحث مطرحشده در «رسائل سبعه»، مسئله اصلی علامه بیشتر به حوزه علمالنفس و فلسفه فعل مربوط میشود؛ یعنی اینکه فعل اختیاری انسان چگونه از او صادر میشود.
در تبیین سنتی فعل اختیاری، معمولاً از تصور فعل، تصدیق به فایده، پیدایش شوق و اراده و در نهایت تحقق عمل سخن گفته میشود. علامه طباطبایی در تحلیل خود، نقش اعتباریات را در این فرایند برجسته میکند و معتقد است پیش از تحقق فعل اختیاری، انسان نوعی اعتبار انجام میدهد.
برای روشن شدن این مسئله، میتوان به مفهوم «وجوب اعتباری» اشاره کرد. در عالم تکوین، تا زمانی که علت تامه یک شیء فراهم نشود، آن شیء ضرورت وجود پیدا نمیکند. اما اگر در فعل اختیاری انسان نیز وجوب به معنای ضرورت حقیقی و تکوینی وجود داشته باشد، دیگر اختیار معنایی نخواهد داشت؛ زیرا در آن صورت، فعل به ضرورت تحقق پیدا میکند.
از این رو، در تحلیل علامه باید میان وجوب حقیقی و وجوب اعتباری تفاوت گذاشت. انسان برای آنکه به سمت انجام یک فعل حرکت کند، آن را در ذهن خود واجب یا لازم اعتبار میکند؛ اما این وجوب، ضرورت واقعی و تکوینی نیست. انسان با چنین اعتباری، زمینه حرکت ارادی خود را فراهم میکند.
به بیان دیگر، اعتبار در اینجا نقشی در فرایند شکلگیری فعل اختیاری دارد. انسان پیش از عمل، نسبت خاصی میان خود و فعل برقرار میکند تا انگیزه و اراده لازم برای انجام آن پدید آید.
۲. اعتباریات در اصول فلسفه؛ تبیین بخشی از معرفت انسانی
رویکرد دیگر علامه را میتوان در مباحث «اصول فلسفه و روش رئالیسم» مشاهده کرد. در این اثر، مسئله اصلی صرفاً چگونگی صدور فعل اختیاری نیست، بلکه بحث به معرفتشناسی و پاسخ به برخی دیدگاههای مارکسیستی درباره معرفت گسترش مییابد.
در برخی دیدگاههای مارکسیستی، معرفت انسان به شرایط زندگی، نیازها و ساختارهای زیستی و اجتماعی او وابسته دانسته میشود؛ به این معنا که آنچه انسان بهعنوان شناخت میپذیرد، ممکن است تحت تأثیر نیازهایش شکل بگیرد و با تغییر این نیازها دگرگون شود.
علامه طباطبایی در مواجهه با این مسئله، همه معرفتهای انسانی را از یک سنخ نمیداند. از نظر او، برخی شناختها جنبه حقیقی و ثابتی دارند و نمیتوان آنها را صرفاً محصول نیازهای انسان دانست؛ اما بخشی از باورهای انسانی نیز تحت تأثیر عواطف، احساسات و مقاصد عملی شکل میگیرند. این دسته از باورها را میتوان اعتباری نامید.
در این رویکرد، اعتبار به معنای اعطای حد یا حکمی به چیزی است که در واقعیت، آن حد یا حکم را ندارد. برای مثال، ممکن است شخصی فردی را «شیر ژیان» بنامد؛ در حالی که آن فرد نه شیر است و نه لزوماً همه ویژگیهای شیر را دارد. با این حال، این تعبیر میتواند از احساس خاصی نسبت به او یا از هدفی عملی ناشی شده باشد. ممکن است گوینده بخواهد او را به شجاعت وادارد یا برای انجام کاری برانگیزد.
نمونه دیگر، همان وجوب اعتباری است. وقتی انسان میگوید «باید این کار را انجام دهم»، در واقع نسبتی از وجوب را میان خود و آن فعل برقرار میکند؛ نسبتی که در عالم خارج و مستقل از اعتبار او وجود ندارد، اما در زندگی عملی انسان نقش مهمی ایفا میکند.
بنابراین، اعتباریات در این معنا صرفاً مفاهیمی بیفایده یا خیالپردازیهای بیاثر نیستند. ممکن است این مفاهیم از منظر واقعیت خارجی، وصف حقیقی اشیا نباشند، اما در روابط انسانی و جهتدهی به رفتار، کارکرد واقعی و مؤثری داشته باشند.
نسبت نظریه اعتباریات با اخلاق
نظریه اعتباریات در ابتدا با هدف طرح یک نظریه مستقل در اخلاق شکل نگرفته بود. ریشههای این بحث را میتوان در مباحثی مانند ملکیت و مالکیت، و در آثار محقق اصفهانی نیز پیگیری کرد. با این حال، علامه طباطبایی دامنه بحث را گسترش داد و مفاهیمی مانند حسن و قبح و باید و نباید را نیز در قلمرو اعتباریات مطرح کرد.
این گسترش اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مفاهیم اصلی داوری اخلاقی نیز همین مفاهیماند. هنگامی که از خوب و بد، باید و نباید و حسن و قبح سخن میگوییم، در واقع با همان مفاهیمی سروکار داریم که علامه در بحث اعتباریات درباره آنها بحث کرده است.
اگر این مفاهیم را اعتباری بدانیم، این پرسش پیش میآید که اخلاق چه وضعیتی پیدا میکند؟ آیا خوبی و بدی امور، اموری ثابت و مستقل از انساناند یا بر اساس نیازها، عواطف و اهداف عملی انسان شکل میگیرند؟ و اگر دسته دوم را بپذیریم، آیا اخلاق به نسبیت و تغییرپذیری نامحدود دچار نمیشود؟
این مسئله از جمله موضوعاتی است که شهید مطهری نیز به آن توجه کرده است. ایشان در بررسی نظریه اعتباریات، دو پیامد مهم را مورد بحث قرار میدهد: نخست، مسئله نسبیت اخلاقی و دوم، مسئله امکان استدلال اخلاقی.
نخستین چالش: آیا اعتباری بودن اخلاق به نسبیت اخلاقی میانجامد؟
اگر حسن و قبح و باید و نباید بر اساس عواطف و مقاصد عملی انسان شکل بگیرند، ممکن است با تغییر این عواطف و مقاصد، ارزشهای اخلاقی نیز تغییر کنند. برای مثال، اگر راستگویی در شرایطی با اهداف عملی انسان سازگار باشد، آن را خوب بدانیم و اگر در شرایط دیگری با منافع او ناسازگار شود، حکم متفاوتی درباره آن صادر کنیم.
در چنین صورتی، اخلاق به مجموعهای از ارزشهای متغیر تبدیل میشود که اعتبارشان به شرایط و خواستههای انسانها وابسته است. این همان مسئله نسبیت اخلاقی است که یکی از چالشهای مهم نظریه اعتباریات در صورت تطبیق آن بر اخلاق به شمار میرود.
شهید مطهری برای پاسخ به این اشکال، بر وجود عواطف و گرایشهای مشترک انسانی تأکید میکند. از نظر ایشان، اگرچه برخی اعتبارات از نیازها و احساسات انسان سرچشمه میگیرند، اما همه این احساسات دائماً تغییر نمیکنند. برخی گرایشهای انسانی، مانند حقجویی و نوعدوستی، در وجود انسان ریشه دارند و تا زمانی که حقیقت انسانی او باقی است، ثبات نسبی خود را حفظ میکنند.
بر این اساس، میتوان ثبات برخی اصول اخلاقی را با ثبات گرایشها و عواطف مشترک انسانی توضیح داد. بنابراین، اعتباری بودن یک حکم اخلاقی لزوماً به معنای تغییرپذیری دائمی و نسبیت مطلق آن نیست.
البته این پاسخ نیز محل بحث است و منتقدانی دارد که معتقدند صرف ثبات احساسات انسانی، برای اثبات ثبات و اعتبار عمومی اصول اخلاقی کافی نیست.
در این میان، باید به نکته دیگری نیز توجه کرد. به نظر میرسد نمیتوان نظریه اخلاقی علامه طباطبایی را صرفاً به این معنا تفسیر کرد که هر چیزی مطابق میل یا نیاز انسان باشد، ارزش اخلاقی پیدا میکند. مباحث اخلاقی علامه در آثاری مانند «المیزان» نشان میدهد که ایشان برای محتوای اخلاقی، معیارهایی فراتر از تمایلات زودگذر در نظر دارد و مسئله سعادت، کمال و شکوفایی انسان در تحلیل اخلاقی او نقش اساسی دارد.
از این منظر، باید میان اصل اعتباری بودن برخی مفاهیم و محتوای ارزشهای اخلاقی تفاوت گذاشت. اینکه انسان برای حرکت به سمت یک عمل، به اعتبار نیاز دارد، به این معنا نیست که هر اعتباری ارزش اخلاقی دارد یا هر خواستهای میتواند مبنای اخلاق قرار گیرد.
دومین چالش: آیا در اعتباریات میتوان استدلال کرد؟
چالش مهمتر برای بحث حاضر، نسبت نظریه اعتباریات با استدلال است. اگر مفاهیم اخلاقی از سنخ اعتباریات باشند، آیا میتوان برای اثبات یک حکم اخلاقی، از مقدمات مشخص استفاده کرد و به نتیجه رسید؟
در برخی عبارات علامه طباطبایی و شهید مطهری، این دیدگاه مطرح شده است که در اعتباریات نمیتوان به معنای متعارف، استدلال کرد. توضیح این سخن آن است که استدلال معمولاً از ارتباط میان گزارهها و واقعیتها شکل میگیرد. برای مثال، وقتی میگوییم «حسن انسان است» و «هر انسانی میمیرد»، از این دو گزاره نتیجه میگیریم که «حسن میمیرد». در اینجا مقدمات، واقعیتهایی را بیان میکنند و نتیجه نیز بر اساس ارتباط میان آنها به دست میآید.
اما در اعتباریات، مفاهیم بر اساس نیازها، عواطف و مقاصد عملی شکل میگیرند. از این رو، نمیتوان آنها را مانند گزارههای حقیقی در نظر گرفت و همان الگوی استنتاج را بدون توجه به ماهیتشان درباره آنها به کار برد.
شهید مطهری بر این اساس توضیح میدهد که اگر اعتبارات برآمده از نیازها و احساسات باشند، آنچه آنها را ایجاد میکند، دلیل به معنای متعارف نیست، بلکه علت است. باید میان «علت» و «دلیل» تفاوت گذاشت: دلیل چیزی است که برای اثبات یک ادعا به آن استناد میکنیم؛ اما علت عاملی است که موجب شکلگیری یک باور یا رفتار میشود.
برای مثال، اگر فردی بر اساس یک نیاز یا احساس خاص، چیزی را خوب اعتبار کند، آن نیاز یا احساس علت پیدایش اعتبار اوست؛ نه اینکه لزوماً دلیلی منطقی برای اثبات خوبی آن چیز ارائه کرده باشد. بنابراین، اگر بخواهیم اعتبارهای او را تغییر دهیم، باید عوامل شکلدهنده آنها را بشناسیم و در سطح نیازها، عواطف و افق فکری او مداخله کنیم.
بر این اساس، مسئله فقط این نیست که بتوانیم با استدلال به فرد بگوییم چرا باید کاری را انجام دهد؛ بلکه باید ببینیم چه عواملی در شکلگیری اعتبار او نقش دارند و چگونه میتوان آنها را اصلاح کرد.
البته این سخن به معنای نفی هرگونه عقلانیت در اعتباریات نیست. مسئله اصلی این است که آیا میتوان با قیاس و استدلال منطقی، از یک اعتبار به اعتبار دیگری رسید و آن را بهصورت الزامآور اثبات کرد یا خیر.
آیا میتوان از یک اعتبار به اعتبار دیگر رسید؟
آیتالله صادق لاریجانی در بررسی این مسئله، با برخی تقریرهای نظریه اعتباریات و پیامدهای آن برای استدلال اخلاقی مخالفت کرده است. ایشان اساساً اعتباری بودن مفاهیمی مانند حسن و قبح و باید و نباید را نمیپذیرد؛ اما در مقام بررسی مبنای علامه و شهید مطهری نیز معتقد است که حتی با فرض پذیرش نظریه اعتباریات، نمیتوان بهسادگی امکان استدلال را نفی کرد.
یکی از نمونههایی که برای نقد دیدگاه مخالف مطرح میشود، این است: اگر گفته شود «باید دانشمندان این شهر را تکریم کرد» و بدانیم حسن نیز یکی از دانشمندان همان شهر است، چرا نتوان نتیجه گرفت که «باید حسن را تکریم کرد»؟ به نظر میرسد در اینجا از یک حکم کلی اعتباری و یک گزاره جزئی، حکم دیگری به دست آمده است.
از سوی دیگر، میتوان مثالهایی از اعتبارهای استعاری و تشبیهی مطرح کرد. اگر کسی حسن را «شیر ژیان» بنامد و سپس بر اساس گزاره «هر شیری درنده است» نتیجه بگیرد که حسن نیز درنده است، صورت استدلال ظاهراً درست به نظر میرسد؛ اما آیا چنین نتیجهای از اعتبار نخست به دست میآید؟
در پاسخ به این اشکال باید به محدوده و هدف اعتبار توجه کرد. وقتی کسی دیگری را «شیر ژیان» مینامد، ممکن است تنها ویژگی شجاعت را به او نسبت داده باشد، نه تمام ویژگیهای شیر را. بنابراین، نمیتوان همه آثار و لوازم مفهوم شیر را به آن شخص نسبت داد. اعتبار در اینجا دامنه مشخصی دارد و نمیتوان بدون توجه به مقصود معتبر، از آن نتیجههای نامرتبط گرفت.
در مثال تکریم دانشمندان نیز باید دید حکم کلی با چه محدوده و قصدی اعتبار شده است و آیا مورد جزئی واقعاً در همان محدوده قرار میگیرد یا خیر. گاهی ممکن است مخالفت با نتیجه، با هدف و محدوده اعتبار ناسازگار باشد و نوعی لغویت در سخن گوینده ایجاد کند.
از این منظر، حتی اگر نتوان از اعتبارها مانند گزارههای حقیقی نتیجهگیری کرد، ممکن است ضوابطی بر آنها حاکم باشد؛ از جمله توجه به محدوده اعتبار، هدف آن و پرهیز از تناقض یا لغویت. بنابراین، نفی استدلال به معنای نفی هرگونه منطق و عقلانیت در قلمرو اعتباریات نیست.
با این حال، باید میان دو مسئله تفاوت گذاشت: نخست، استدلال درباره اعتباریات؛ دوم، استدلال درون اعتباریات. میتوان با شناخت نیازها، عواطف و شرایط یک فرد، درباره نوع اعتبارهایی که احتمالاً انجام میدهد، استدلال کرد. برای مثال، اگر بدانیم فردی در شرایط مشخصی قرار دارد و انگیزههای معینی در او فعال است، ممکن است پیشبینی کنیم که اعتبار خاصی انجام خواهد داد. اما این استدلال درباره فرایند شکلگیری اعتبار است، نه لزوماً استدلالی درون مجموعه اعتبارها.
همچنین علامه از امکان «اعتبار از اعتبار» سخن میگوید؛ یعنی ممکن است یک اعتبار زمینه شکلگیری اعتبار دیگری شود. اما این فرایند را نباید با استدلال منطقی یکسان دانست. شکلگیری یک اعتبار بر پایه اعتبار دیگر، میتواند منشأ و سازوکار خاص خود را داشته باشد، بیآنکه از همان رابطهای پیروی کند که در استنتاج منطقی میان گزارههای حقیقی برقرار است.
آیا اخلاق به اعتبار نیاز دارد یا خودِ محتوای اخلاق اعتباری است؟
در تحلیل نسبت اعتباریات و اخلاق، به نظر میرسد باید میان دو جنبه اخلاق تفکیک کرد: جنبه ساختاری و جنبه محتوایی.
جنبه ساختاری به این پرسش مربوط است که یک حکم اخلاقی چگونه میتواند در انسان انگیزه عمل ایجاد کند. در این سطح، سخن از نقش اعتبار در فرایند تصمیمگیری و حرکت ارادی انسان است. بر اساس این برداشت، انسان برای آنکه از مرحله شناخت و آگاهی عبور کند و به عمل برسد، باید بهنوعی در نسبت خود با فعل مداخله کند و آن را در قالب یک باید یا نباید اعتبار کند.
اما جنبه محتوایی اخلاق به این پرسش مربوط است که چه چیزی واقعاً خوب، بد، شایسته یا ناشایست است. این مسئله را نمیتوان صرفاً با توضیح سازوکار اعتبار حل کرد. برای تعیین محتوای اخلاق، باید به معیارهایی مانند سعادت و کمال انسان، حقیقت وجودی او و آثار واقعی رفتارها توجه کرد.
برداشت قابل دفاع از اندیشه علامه طباطبایی این است که نظریه اعتباریات بیش از آنکه بخواهد محتوای همه ارزشهای اخلاقی را توضیح دهد، به ساختار شکلگیری و نقش انگیزشی آنها میپردازد. به این معنا که اگر انسان بخواهد عملی را انجام دهد، به اعتباری نیاز دارد که او را به سمت آن فعل حرکت دهد؛ اما این سخن به معنای آن نیست که هر اعتباری اخلاقی است یا محتوای اخلاق را میتوان بر اساس هر میل و خواستهای تعیین کرد.
این تفسیر با مباحث علامه در «المیزان» نیز سازگاری بیشتری دارد. در آنجا، اخلاق با مسئله سعادت و شکوفایی انسان پیوند میخورد و اعتبارهای اخلاقی را نمیتوان مستقل از غایت و کمال انسانی ارزیابی کرد. بنابراین، میان این دو گزاره باید تفاوت گذاشت: «اخلاق برای تحقق عملی به اعتبار نیاز دارد» و «هر امر اخلاقی صرفاً محصول اعتبار دلخواه انسان است». گزاره نخست را میتوان به علامه نسبت داد، اما گزاره دوم لزوماً از نظریه او به دست نمیآید.
در این چارچوب، نقش واقعیتهای بیرونی نیز مهم است. برای نمونه، انسان با مشاهده آثار عدالت در جامعه و پیامدهای ظلم، به این دریافت میرسد که عدالت موجب نظم و قوام جامعه است و ظلم بنیان آن را متزلزل میکند. در اینجا، واقعیتهای اجتماعی در شکلگیری داوری اخلاقی نقش دارند. انسان با مشاهده و تأمل در این واقعیتها، به اعتبار حسن عدالت میرسد.
این فرایند را میتوان با نوعی استدلال به بهترین تبیین یا دریافت مبتنی بر ملاحظه واقعیتها مقایسه کرد؛ هرچند نباید آن را دقیقاً با یک قیاس برهانی یکسان دانست. واقعیتها در اینجا زمینه و جهت شکلگیری اعتبار را فراهم میکنند. از این منظر، اعتبار اخلاقی لزوماً محصول میل و توهم فردی نیست؛ بلکه میتواند تحت تأثیر شناخت عمیقتر واقعیتهای انسانی و اجتماعی شکل بگیرد.
اخلاق، تربیت و ضرورت تحول درونی
این برداشت از اعتباریات پیامد مهمی برای تربیت اخلاقی نیز دارد. اگر رفتار اخلاقی صرفاً با ارائه گزارهها و توصیههای نظری شکل نمیگیرد و برای تحقق آن باید در اراده و ساختار تصمیمگیری انسان تحول ایجاد شود، تربیت اخلاقی نیز نمیتواند به آموزش مجموعهای از مفاهیم و موعظهها محدود بماند.
ممکن است فردی درباره عدالت، صداقت و شجاعت اطلاعات فراوانی داشته باشد، اما این شناختها الزاماً به رفتار او تبدیل نشوند. در چنین شرایطی، صرف تکرار توصیههای اخلاقی کافی نیست؛ بلکه باید شرایطی فراهم شود که فرد خود به درک و پذیرش عملی این ارزشها برسد.
از این منظر، برخی مباحث علامه طباطبایی در «المیزان» نیز قابل توجه است. ایشان در تفسیر آیاتی مانند «ذَٰلِکَ الْکِتَابُ لَا رَیْبَ فِیهِ هُدًى لِلْمُتَّقِینَ» بر این نکته تأکید میکند که بهرهمندی از هدایت، به نوعی آمادگی درونی نیاز دارد. این آمادگی را میتوان با نوعی تقوای اخلاقی مرتبط دانست؛ یعنی فرد باید از پیش واجد زمینهای درونی باشد تا بتواند از هدایت بهره ببرد.
بر این اساس، شناخت نظری بهتنهایی برای ایجاد تحول اخلاقی کافی نیست. فرد باید در درون خود آمادگی پذیرش و عمل به حقیقت را پیدا کند. این مسئله با تأکید نظریه اعتباریات بر نقش فاعل و اراده او در تحقق عمل، ارتباط قابل توجهی دارد.
نسبت خودخواهی و نوعدوستی در نظریه اعتباریات
یکی دیگر از پرسشهایی که درباره مبانی روانشناختی نظریه اعتباریات مطرح میشود، نسبت آن با خودخواهی و نوعدوستی است. اگر انسان همواره بر اساس نیازها و مقاصد خود عمل کند، آیا میتواند بدون در نظر گرفتن منفعت شخصی به دیگران کمک کند؟
در برخی تقریرهای نظریه اعتباریات، این دیدگاه مطرح میشود که فاعل انسانی نمیتواند عملی انجام دهد که هیچ نسبتی با خود او نداشته باشد. این سخن ممکن است در نگاه نخست به خودخواهی اخلاقی منتهی شود؛ گویی انسان تنها زمانی به دیگران کمک میکند که سودی به خودش بازگردد.
شهید مطهری برای پاسخ به این اشکال، میان مراتب مختلف خود انسان تفکیک میکند. انسان میتواند از یک سطح از منافع خود صرفنظر کند تا به مرتبهای بالاتر از کمال و سعادت برسد. بنابراین، صرفنظر کردن از منفعت مادی یا لذت فوری، الزاماً به معنای عمل برخلاف منفعت خویش نیست.
برای مثال، ممکن است فردی از مال خود برای کمک به دیگری بگذرد، اما در عوض به کمال معنوی یا رضایت درونی دست پیدا کند. در این صورت، عمل او همچنان با نوعی بازگشت به خود ارتباط دارد، اما این بازگشت به معنای خودخواهی متعارف و منفعتطلبی مادی نیست.
بنابراین، باید میان خودخواهی به معنای ترجیح منافع محدود و فوری و توجه به سعادت و کمال نهایی انسان تفاوت گذاشت. این تفکیک نشان میدهد که تبیین انگیزههای انسانی بر اساس نسبت آنها با خود، لزوماً به نفی اخلاق و نوعدوستی نمیانجامد؛ هرچند مسئله امکان نوعدوستی و حدود خودگرایی همچنان از موضوعات مهم فلسفه اخلاق است.
جمعبندی: اعتباریات، اخلاق و امکان استدلال
نظریه اعتباریات علامه طباطبایی را نمیتوان بدون توجه به تفاوت رویکردهای ایشان در «رسائل سبعه» و «اصول فلسفه و روش رئالیسم» بهدرستی فهم کرد. در رویکرد نخست، اعتباریات در تبیین چگونگی صدور فعل اختیاری و نقش وجوب اعتباری در حرکت ارادی انسان مطرح میشوند. در رویکرد دوم، بحث به حوزه معرفتشناسی گسترش مییابد و نقش عواطف و مقاصد عملی در شکلگیری بخشی از باورهای انسانی بررسی میشود.
تطبیق این نظریه بر اخلاق، دو مسئله مهم را پیش میکشد: نخست، آیا اعتباری بودن حسن و قبح به نسبیت اخلاقی منتهی میشود؟ دوم، آیا در قلمرو اعتباریات امکان استدلال اخلاقی وجود دارد؟ شهید مطهری در مواجهه با این مسائل، از یک سو بر ثبات برخی گرایشهای انسانی برای پاسخ به نسبیت اخلاقی تأکید میکند و از سوی دیگر، محدودیت استدلال منطقی در قلمرو اعتباریات را مورد توجه قرار میدهد. در مقابل، آیتالله صادق لاریجانی هم در مبنای اعتباری بودن مفاهیم اخلاقی و هم در نفی امکان استدلال در این قلمرو، نقدهایی مطرح کرده است.
با این حال، برای فهم دقیق دیدگاه علامه، باید میان ساختار و محتوای اخلاق تفاوت گذاشت. ممکن است اعتباریات در ساختار تحقق فعل اخلاقی و تبدیل شناخت به عمل نقش داشته باشند، اما این امر به معنای اعتباری و دلخواه بودن همه ارزشهای اخلاقی نیست. محتوای اخلاق همچنان به واقعیتهای انسانی، سعادت، کمال و غایت زندگی انسان وابسته است.
همچنین نفی استدلال به معنای متعارف در اعتباریات را نباید با نفی هرگونه عقلانیت، منطق یا امکان گفتوگو درباره آنها یکسان دانست. میتوان درباره منشأ یک اعتبار، شرایط پیدایش آن، محدوده و کارکردش بحث کرد و حتی اعتبارهای نادرست یا لغو را نقد کرد؛ اما این مسئله با استنتاج منطقی میان گزارههای حقیقی تفاوت دارد.
نظریه اعتباریات از این جهت اهمیت دارد که مسئله اخلاق را از سطح شناخت مفاهیم و صورتبندی گزارهها فراتر میبرد و به نقش انسان، اراده، انگیزه و مداخله او در تحقق رفتار توجه میدهد. از این منظر، اخلاق تنها دانستن خوبی و بدی نیست؛ بلکه تحقق عملی ارزشها به نوعی تحول درونی و مشارکت فعال فاعل نیاز دارد. همین ظرفیت است که بررسی دوباره نظریه اعتباریات و نسبت آن با اخلاق را به موضوعی قابل تأمل در فلسفه اسلامی و مطالعات معاصر اخلاق تبدیل میکند.
https://ihkn.ir/?p=47696
برای فهم دقیق دیدگاه علامه، باید میان ساختار و محتوای اخلاق تفاوت گذاشت. ممکن است اعتباریات در ساختار تحقق فعل اخلاقی و تبدیل شناخت به عمل نقش داشته باشند، اما این امر به معنای اعتباری و دلخواه بودن همه ارزشهای اخلاقی نیست. محتوای اخلاق همچنان به واقعیتهای انسانی، سعادت، کمال و غایت زندگی انسان وابسته است.






















نظرات