به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، دفتر فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی حوزههای علمیه با همکاری مراکز حوزوی و دانشگاهی، به مناسبت ارتحال علامه طباطبایی(رحمتالله علیه)، روز یکشنبه ۲۴ آبانماه ۱۴۰۵ سه نشست تخصصی با موضوع امتداد نظریه اعتباریات این فیلسوف برجسته برگزار کرد.
در این نشستها، حجتالاسلام والمسلمین احسان کرمانشاهانی، دکتر محسن جوادی و دکتر منصوره اولیایی، از سه منظر فلسفه اجتماعی، فلسفه اخلاق و علوم شناختی، ظرفیتهای نظریه اعتباریات علامه طباطبایی را بررسی کردند.
چارچوبهای ذهنی چگونه بر رفتار اجتماعی و سیاسی انسان اثر میگذارند؟
دکتر منصوره اولیایی، پژوهشگر حوزه علوم شناختی، در نشست نخست با عنوان ذهن، زبان و کنش: مقایسهای میان نظریات علامه طباطبایی و دانشمندان علوم شناختی به بررسی ظرفیتهای نظریه اعتباریات در تبیین سازوکارهای ذهن، ادراک و رفتار انسان پرداخت.
وی در آغاز، با اشاره به تحول مطالعات روانشناختی از رفتارگرایی به رویکردهای شناختی، توضیح داد که شناخت انسان را نمیتوان صرفاً بر اساس رفتارهای قابل مشاهده تحلیل کرد؛ بلکه باید ساختارهای ذهنی، فرایندهای ادراکی، زبان و نحوه شکلگیری مفاهیم را نیز مورد توجه قرار داد. از این منظر، نظریه اعتباریات علامه طباطبایی ظرفیت آن را دارد که در کنار مباحث فلسفی، در مطالعات مربوط به ذهن و علوم شناختی نیز مورد بررسی قرار گیرد.
اولیایی در ادامه، سه سطح تحلیل انسان را شامل سطح فردی، سطح اجتماعی و سطح نوع بشر معرفی کرد و نشان داد که نظریه علامه، علاوه بر اعتباریات اختصاصی افراد و اعتبارهای شکلگرفته در جامعه، به اعتبارهای عمومی و ثابت انسانی نیز توجه دارد.
وی برای روشنتر شدن ظرفیت این نظریه، آن را با برخی دیدگاههای معاصر مقایسه کرد؛ از جمله نظریه ساخت واقعیت اجتماعی جان سرل و نظریه استعاره مفهومی جورج لیکاف و مارک جانسون. در این مقایسهها، به نقش ساختارهای ذهنی و مفهومی در شکلگیری ادراک انسان از جهان و تأثیر آنها بر رفتار و کنش اجتماعی اشاره شد.
یکی از بخشهای کاربردی این ارائه، بررسی تأثیر نظام ارزشی بر رفتار سیاسی و اجتماعی بود. اولیایی با اشاره به دیدگاه لیکاف توضیح داد که تصمیمگیری افراد صرفاً بر اساس دریافت اطلاعات و محاسبه منافع مادی صورت نمیگیرد، بلکه چارچوبهای ذهنی و ارزشهایی که افراد به آنها پایبندند، در نحوه تفسیر اطلاعات و انتخابهای آنان نقش تعیینکننده دارد.
بر این اساس، ارائه آمار و اطلاعات بیشتر درباره مسائل اقتصادی، اجتماعی یا عملکرد سیاسی افراد، الزاماً به تغییر نگرش مخاطبان منجر نمیشود؛ زیرا افراد اطلاعات جدید را در چارچوب نظام ارزشی و پیشفرضهای ذهنی خود تفسیر میکنند. از همین رو، برای اثرگذاری بر افکار عمومی باید ارزشها و چارچوبهای شناختی جامعه را شناخت. وی همچنین مباحث علامه درباره تلقین و تکرار افکار در ذهن را دارای ظرفیتهایی برای تحلیل نقش رسانهها در شکلدهی به نگرش عمومی دانست.
موضوع دیگر این نشست، نسبت انگیزه، اراده و عمل بود. اولیایی با مقایسه دیدگاه جان سرل و علامه طباطبایی در این زمینه، به نقش اعتبار وجوب در تبدیل میل و انگیزه به رفتار اشاره کرد. بر اساس تحلیل علامه، صرف آگاهی یا علاقه به انجام یک کار برای تحقق آن کافی نیست و اعتبار وجوب میتواند در این فرایند نقش واسطه داشته باشد.
وی همچنین این دیدگاه را دارای ظرفیتهایی برای گفتوگو با پژوهشهای تجربی علوم شناختی و عصبشناسی دانست؛ از جمله بررسی تأثیر صورتبندیهای ذهنی مانند باید و نباید بر احساس اراده و آمادگی افراد برای انجام یک عمل. به اعتقاد او، نظریه اعتباریات میتواند زمینه طرح فرضیهها و پرسشهای تازه در مطالعات تجربی را فراهم کند؛ هرچند روش تجربی جایگزین مبانی و تحلیل فلسفی این نظریه نیست.
در بخش پایانی، اولیایی بر ضرورت بازخوانی انتقادی نظریه علامه و گسترش گفتوگوی آن با دانشهای معاصر تأکید کرد. از نظر وی، احترام به جایگاه علمی علامه نباید مانع طرح پرسش و نقد علمی شود؛ بلکه پاسداشت واقعی میراث ایشان، در گرو ادامه پژوهش، بررسی ظرفیتهای نظریه و مواجهه فعال با مسائل جدید علمی است.
آیا اعتباری بودن مفاهیم اخلاقی، امکان استدلال اخلاقی را از بین میبرد؟
دکتر محسن جوادی، عضو هیأت علمی دانشگاه قم و پژوهشگر فلسفه اخلاق، در نشست دوم با عنوان اعتباریات و استدلال اخلاقی به یکی از پرسشهای مهم درباره نظریه علامه طباطبایی پرداخت: اگر مفاهیمی مانند خوب و بد و باید و نباید از سنخ اعتباریات باشند، آیا همچنان میتوان درباره درستی و نادرستی احکام اخلاقی استدلال کرد؟
وی در ابتدای بحث، میان استدلال نظری و استدلال عملی تمایز گذاشت. از نظر او، تفاوت این دو در ساختار منطقی استدلال نیست، بلکه به نتیجه آنها مربوط میشود؛ به این معنا که نتیجه استدلال عملی، ناظر به رفتار انسان است و به او جهت عمل میدهد. البته هر استدلال عملی لزوماً اخلاقی نیست و برای اخلاقی بودن یک استدلال باید مبنای ارزشگذاری آن نیز مشخص شود.
دکتر جوادی سپس با بررسی آثار علامه طباطبایی، به دو رویکرد متفاوت ایشان در بحث اعتباریات اشاره کرد. در رویکرد نخست، بهویژه در «رسائل سبعه»، اعتباریات برای توضیح چگونگی صدور فعل اختیاری و نقش وجوب اعتباری در حرکت ارادی انسان مطرح میشوند. انسان صرفاً با شناخت یک عمل یا داشتن میل به آن، لزوماً دست به انجامش نمیزند؛ بلکه با اعتبار کردن وجوب و لازم شمردن آن برای خود، زمینه تحقق اراده و عمل را فراهم میکند.
در رویکرد دوم، که در «اصول فلسفه و روش رئالیسم» مورد توجه قرار گرفته، بحث اعتباریات به حوزه معرفتشناسی گسترش مییابد و نقش عواطف، نیازها و مقاصد عملی در شکلگیری برخی باورهای انسانی بررسی میشود.
بخش مهمی از ارائه دکتر جوادی به دو چالش اساسی این نظریه اختصاص داشت: نخست، آیا اعتباری بودن مفاهیم اخلاقی به نسبیت اخلاقی میانجامد؟ دوم، آیا در قلمرو اعتباریات امکان استدلال وجود دارد؟
وی در بررسی مسئله نسبیت، به پاسخ شهید مطهری اشاره کرد که بر اساس آن، برخی گرایشها و عواطف انسانی مانند حقجویی و نوعدوستی، از ثبات نسبی برخوردارند و میتوانند پشتوانه ثبات برخی ارزشهای اخلاقی باشند. البته این پاسخ نیز با نقدهایی مواجه است و صرف ثبات احساسات انسانی برای اثبات اعتبار عمومی همه اصول اخلاقی کافی دانسته نمیشود.
در بحث امکان استدلال نیز، دکتر جوادی ضمن اشاره به دیدگاه شهید مطهری و نقدهای آیتالله صادق لاریجانی، توضیح داد که باید میان استدلال درباره اعتباریات و استدلال درون اعتباریات تفاوت گذاشت. حتی اگر نتوان اعتبارات را مانند گزارههای حقیقی موضوع استنتاج منطقی قرار داد، همچنان میتوان درباره محدوده، هدف و لوازم آنها بحث کرد و اعتبارهای متناقض یا لغو را مورد نقد قرار داد.
یکی دیگر از محورهای مهم این نشست، تفکیک میان جنبه ساختاری و محتوایی اخلاق بود. بر این اساس، اعتباریات میتوانند در فرایند تبدیل شناخت و آگاهی به تصمیم و عمل اخلاقی نقش داشته باشند؛ اما این موضوع به معنای آن نیست که محتوای ارزشهای اخلاقی تابع میل و خواسته دلخواه انسان است. محتوای اخلاق همچنان با واقعیتهای انسانی، سعادت و کمال انسان ارتباط دارد.
دکتر جوادی در پایان، پیامد این دیدگاه را برای تربیت اخلاقی نیز مورد توجه قرار داد. از نظر او، آموزش مفاهیم اخلاقی و تکرار توصیهها بهتنهایی برای ایجاد رفتار اخلاقی کافی نیست؛ بلکه باید زمینه تحول درونی و آمادگی عملی افراد برای پذیرش و تحقق ارزشها فراهم شود.
چگونه اجتماع اعتباری به جامعهای با وحدت حقیقی تبدیل میشود؟
حجتالاسلام والمسلمین احسان کرمانشاهانی، استاد حوزه و دانشگاه، در نشست سوم با عنوان جامعه؛ از اعتبار تا حقیقت (تأملی در حقیقت جامعه از دیدگاه علامه طباطبایی) به بررسی مبانی شکلگیری اجتماع و امکان تحقق وحدت حقیقی جامعه پرداخت.
وی با بازخوانی مبانی هستیشناختی نظریه اعتباریات، نقطه آغاز تحلیل خود را کمالخواهی و منفعتطلبی موجودات قرار داد. بر اساس این تقریر، انسان برای دستیابی به کمال و منفعت موردنظر خود، برخی افعال را ضروری تلقی میکند و از این طریق، اعتبار وجوب شکل میگیرد. در ادامه، هنگامی که دستیابی به منفعت به استفاده از امکانات و موجودات دیگر وابسته باشد، اعتبار استخدام پدید میآید.
حجتالاسلام کرمانشاهانی در ادامه، میان استخدام یکطرفه و استخدام متقابل تمایز گذاشت. به اعتقاد وی، انسان در مواجهه با همنوع خود درمییابد که دیگری نیز مانند او دارای اراده، نیاز و منفعت است. ازاینرو، برای استمرار روابط، ناگزیر است امکان بهرهمندی متقابل را فراهم کند. در این مرحله، اعتبار جدیدی به نام استخدام متقابل شکل میگیرد که زمینه پیدایش اجتماع را فراهم میکند.
یکی از محورهای مهم این ارائه، تبیین چگونگی شکلگیری اعتبار «ما» بود. با مشارکت افراد در روابط متقابل، وحدتی اعتباری میان آنها ایجاد میشود که در آن، افراد با حفظ هویت مستقل خود، در قالب یک مجموعه مشترک قرار میگیرند. تکرار روابط متقابل و افزایش تعداد مشارکتکنندگان نیز به گسترش این وحدت میانجامد؛ بهگونهای که اجتماعات کوچکتری مانند خانواده میتوانند با برقراری روابط متقابل، اجتماعات بزرگتری را شکل دهند.
وی سپس به نسبت استخدام متقابل و عدالت اجتماعی پرداخت و توضیح داد که استمرار روابط اجتماعی، مستلزم نوعی تناسب میان خدمات ارائهشده و منافع دریافتی افراد است. بر این اساس، عدالت اجتماعی را میتوان مبنایی برای حفظ و استمرار روابط متقابل و وحدت اعتباری اجتماع دانست. در مقابل، روابط یکطرفه و مبتنی بر سلطه و بهرهکشی، از جمله صورتهایی هستند که مانع شکلگیری استخدام متقابل میشوند.
بخش مهمتر بحث حجتالاسلام کرمانشاهانی، تبیین گذار از وحدت اعتباری اجتماع به وحدت حقیقی جامعه بود. وی توضیح داد که استمرار روابط اجتماعی، بهتدریج زمینه پیدایش باورها، عواطف، ارزشها، پسندها و نگرشهای مشترک را فراهم میکند. این عناصر، صرفاً قراردادهای اعتباری نیستند، بلکه در ساحت ذهن و نفس افراد تحقق واقعی دارند.
بر این اساس، وی میان اجتماع و جامعه تمایزی تحلیلی پیشنهاد کرد: اجتماع در مرتبه نخست، وحدتی اعتباری است که بر اساس استخدام متقابل شکل میگیرد؛ اما جامعه در مرتبهای عمیقتر، از وحدت ذهنی، نفسانی و فرهنگی برخوردار میشود. در این نگاه، فرهنگ را نیز نمیتوان صرفاً مجموعهای از قراردادها و اعتبارات اجتماعی دانست؛ بلکه باورها، عواطف و نگرشهای مشترک از عناصر اصلی شکلگیری هویت جمعی هستند.
حجتالاسلام کرمانشاهانی در ادامه، پیامدهای این تحلیل را در موضوعاتی همچون هویت ملی و دینی، شکافهای اجتماعی، تمدن، مفهوم امت و نسبت امام و امت بررسی کرد. وی همچنین تأکید داشت که بخشی از این مباحث، امتدادها و پیشنهادهای فلسفی مبتنی بر مبانی علامه است و نباید همه آنها را عیناً بهعنوان تصریحات ایشان معرفی کرد.
https://ihkn.ir/?p=47651
در این برنامه که با حضور استادان و پژوهشگران حوزه و دانشگاه برگزار شد، سه موضوع با رویکردهای متفاوت فلسفی و میانرشتهای مورد بررسی قرار گرفت: نسبت نظریه اعتباریات با علوم شناختی و تأثیر چارچوبهای ذهنی بر کنش انسان، امکان استدلال اخلاقی بر اساس نظریه اعتباریات و چگونگی شکلگیری اجتماع و حقیقت جامعه. در این نشستها، دکتر منصوره اولیایی، دکتر محسن جوادی و حجتالاسلام والمسلمین احسان کرمانشاهانی به ارائه دیدگاههای خود پرداختند.






















نظرات