به گزارش خبرنگار پایگاه خبری – تحلیلی مفتاح علوم انسانی اسلامی، نظامسازی تمدنی، حلقه پیوند میان مبانی و آرمانهای اسلامی با تحقق آنها در عرصه حیات اجتماعی است؛ فرایندی که به چارچوب نظری منسجم و روششناسی مشخص نیاز دارد تا بتوان از منظومه معارف اسلامی، مجموعهای هماهنگ از نظامهای اجتماعی و نهادهای کارآمد پدید آورد.
دکتر سیدعلیرضا عالمی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در شانزدهمین پیشنشست همایش ملی «نظامسازی اسلامی با محوریت روششناسی» با موضوع «الزامات روششناختی نظامسازی تمدنی» به بررسی ابعاد و الزامات این مسئله پرداخت. گزارشی از مباحث مطرحشده توسط استاد به شرح زیر است:
مفهوم نظام و ویژگیهای آن
نظام را میتوان مجموعهای سازمانیافته از عناصر دانست که این عناصر ــ مانند اصول، نقشها، نهادها، قواعد و فرایندها ــ در چارچوب ترتیبی مشخص به یکدیگر پیوند یافتهاند و هدفی معین را دنبال میکنند. بر اساس این تعریف، چند ویژگی برای نظام قابل ذکر است:
نخست، نظام ناظر به کلیت است و روابط درونی اجزای آن اهمیت اساسی دارد. دوم، نظام دارای کارکرد غایی است؛ نظام فینفسه اصالت ندارد، بلکه غایت و کارکردی که دنبال میکند، در شکلگیری و فهم آن نقش محوری دارد. سوم، نظام از پایداری نسبی برخوردار است، هرچند ممکن است در طول زمان تغییر و تحول یابد. چهارم، هر نظام مرز و محیط دارد و معمولاً از سازوکارهایی برای تنظیم و بازتنظیم درونی برخوردار است.
برای فهم دقیق مفهوم نظام، باید آن را از مفاهیم مشابه تفکیک کرد. نظریه عمدتاً به تبیین میپردازد و لزوماً متضمن سازماندهی عناصر نیست؛ درحالیکه نظام دارای سازمان و ترتیب درونی است. الگو بیشتر صورتی انتزاعی از یک امر را نشان میدهد؛ ساختار به آرایش روابط اشاره دارد؛ نهاد میتواند یکی از اجزای نظام باشد؛ و سیاست معمولاً جنبه ابزاری و اجرایی نظام را بیان میکند. بنابراین، نظام با وجود ارتباط با این مفاهیم، به هیچیک از آنها فروکاستنی نیست.
مفهوم نظامسازی
نظامسازی فرایندی آگاهانه و روشمند است که دستکم مراحل طراحی، تدوین، استقرار و تثبیت یا نهادینهسازی نظام را دربرمیگیرد. هنگامی میتوان از نظامسازی سخن گفت که این مراحل در قالب فرایندی هدفمند دنبال شوند؛ نه آنکه صرفاً مجموعهای از اقدامات یا نهادهای پراکنده در کنار یکدیگر قرار گیرند.
دو رهیافت به مفهوم تمدن
تعریف تمدن از دشوارترین مباحث تمدنپژوهی است. برای روشن شدن بحث، میتوان دو رهیافت یا پارادایم کلی را از یکدیگر متمایز کرد.
در رهیافت نخست، تمدن یک وضعیت تاریخی برای جامعه یا جوامع در دورهای معین تلقی میشود که معیار اصلی آن پیشرفت است. در این تلقی، تمدن با سطح پیشرفت جوامع سنجیده میشود و شاخصهای پیشرفت، معیار ارزیابی تمدنی به شمار میآیند. از همین رو، نسبت میان پیشرفت و تمدن یکی از مسائل مهم پژوهشهای دانشگاهی و تمدنپژوهانه است.
در رهیافت دوم، تمدن نه صرفاً یک وضعیت، بلکه برساختی اجتماعی و هویتی مستقل در نظر گرفته میشود. تمدن در این نگاه، هویتی اجتماعی با کلیتی نظاممند است و از مبانی، هویت و شیوه زیست متناسب برخوردار است. این برداشت با مفهوم نظام، بهویژه از حیث کلیت و پیوند اجزا، همپوشانی دارد.
این دو رهیافت در تلقی از نقش انسان، جایگاه تاریخ و نحوه مواجهه با پیشرفت تفاوت دارند. تفاوت در تعریف تمدن، به تفاوت در مکاتب فلسفی، صورتبندی مسائل، راهحلها و نظامهای مطلوب نیز میانجامد. نظام، بهعنوان حلقه واسط میان مبانی فکری انسان و غایتی که دنبال میکند، متناسب با تلقی تمدنیِ پذیرفتهشده شکل میگیرد.
در مطالعات تمدنی، بهویژه در فضای علمی ایران و جهان اسلام، توجه کافی به این تمایز پارادایمی نشده است. بخشی از این کاستی به فضای آموزشی بازمیگردد که طرح چنین پرسشهایی را محدود میکند؛ اما در عرصه پژوهش نیز گاه حتی در صورت طرح مسئله، ارتباط لازم میان مبانی تمدنی و نتایج آن برقرار نمیشود.
تفاوت نظامسازی تمدنی و تمدنسازی
نظامسازی تمدنی با تمدنسازی یکسان نیست. تمدنسازی مفهومی فراگیرتر است و نظامسازی تمدنی بخشی از فرایند آن به شمار میآید. نظامسازی تمدنی در مسیر تمدنسازی امری ضروری است، اما بهتنهایی تمام فرایند تمدنسازی را تشکیل نمیدهد.
ضرورت نظامسازی تمدنی
ممکن است این پرسش مطرح شود که آیا نظامسازی تمدنی مفهومی ضروری است یا صرفاً اصطلاحی تازه برای مجموعهای از فعالیتهای موجود؟ ضرورت آن را میتوان از چند جهت توضیح داد.
نخست، محتوای تمدنی بهتنهایی جای نظامسازی را نمیگیرد. انتقال مفاهیم و اجزای تمدنی، بدون سازماندهی آنها، لزوماً به شکلگیری رفتار جمعی تمدنی نمیانجامد. در مرحله اجرا نیز ممکن است اجزای مختلف با یکدیگر ناسازگار شوند. اگر به نظامسازی توجه نشود، خروجی فعالیتها غالباً شعارمحور و بیانیهگرا خواهد بود؛ یعنی در برابر رخدادهای تمدنی، واکنشهایی در حد محکومکردن یا تأیید کردن شکل میگیرد، بیآنکه امکان ورود به سطح طراحی و سازماندهی فراهم شود.
دوم، نظامهای خرد و بخشی بهصورت خودکار به نظام کلان تبدیل نمیشوند. داشتن مدرسه، زیرساخت، نظام آموزشی، مدیریتی یا حکمرانی، بهتنهایی به معنای تحقق تمدن نیست. انباشت نظامهای بخشی الزاماً انسجام تمدنی پدید نمیآورد؛ زیرا هر نظام بخشی منطق، اهداف و غایات خاص خود را دارد. منطق سیاست، فرهنگ، علم و اقتصاد ممکن است متفاوت باشد و کنار هم قرار گرفتن آنها حتی به تعارض بینجامد. نظامسازی تمدنی باید منطق هماهنگکنندهای برای حل این تعارضها فراهم کند.
سوم، نظامسازی تمدنی باید با نگاهی تعاملی و دیالکتیکی میان سطوح خرد و کلان همراه باشد. مقصود آن نیست که ابتدا نظامهای خرد بهطور مستقل ساخته شوند و سپس نظام تمدنی به آنها افزوده شود؛ بلکه باید رابطه متقابل نظامهای بخشی و کلیت تمدنی در فرایند شکلگیری آنها لحاظ شود. نظامهای بخشی ممکن است پیامدهایی در سطح کلان داشته باشند یا به نظامهای دیگر آسیب بزنند؛ برای نمونه، برخی سیاستهای اقتصادی میتوانند با سیاستهای فرهنگی تنش ایجاد کنند و برعکس. وجود نظام تمدنی امکان میدهد نظامهای بخشی در چارچوبی هدفمند تنظیم شوند و آسیبهای متقابل کاهش یابد.
چهارم، اصلاح نظامهای آسیبدیده بدون وجود معیاری جامع دشوار است. اگر نظامی اصلاح شود، اما نظام تمدنیِ ناظر بر مجموعه نظامها وجود نداشته باشد، ممکن است مسئله صرفاً به حوزه دیگری منتقل شود. نظام تمدنی باید بتواند بر نظامهای بخشی اشراف داشته باشد، پیامدهای آنها را بسنجد و مدیریت کند.
پنجم، نظامسازی تمدنی برای ایجاد انسجام و همافزایی میان نظامها ضروری است. هر ارزشی ــ اعم از سکولار، دینی، الهی یا وحیانی ــ هنگامی که بخواهد به ساختار اجتماعی تبدیل شود و در عمل دنبال گردد، به نظام نیاز دارد. بدون نظام، تحقق ارزشها در سطح ساختار و عمل اجتماعی با دشواری روبهرو میشود.
ششم، نبود نظام تمدنی میتواند به تعارض سیاستی بینجامد؛ سیاستها در مرحله تدوین جداگانه نوشته میشوند، اما هنگام اجرا با یکدیگر ناسازگار میشوند. همچنین تداوم تاریخی یک نظام و امکان ارزیابی و اصلاح نظامهای مختلف، به وجود نظامی جامع وابسته است. از این منظر، پیشرفت در عرصه ملی، سیاسی، ژئوپلیتیکی و روابط بینالملل، بدون داشتن نظام تمدنی، فاقد منطق توضیحدهنده و هماهنگکننده خواهد بود. نظام تمدنی همچنین میتواند روایت و منطق ارتباط میان مردم و عرصه عمومی را روشن کند.
بازشناسی نظام تمدنی در تاریخ
بحث اصلی، روش نظامسازی تمدنی است؛ یعنی اینکه برای ورود به این فرایند چه الزاماتی باید رعایت شود. این بحث با پرسش از نظامسازی در تمدنهای گذشته نیز مرتبط است. اگر تمدن اسلامی در طول تاریخ یک تمدن بوده باشد، باید نظام تمدنیِ حاکم بر آن را بازشناسی کرد. ممکن است این نظام در دورههای مختلف دچار انحراف یا تغییر شده باشد؛ برای مثال، صورتبندی تمدنی خاصی ممکن است در دستگاه خلافت یا در مسیرهای معین علمی و فکری ظهور کرده باشد. شناسایی نظام حاکم در یک دوره تاریخی و آسیبشناسی آن، خود موضوعی مستقل برای پژوهش است.
بازشناسی تاریخی نظام تمدنی با طراحی نظام تمدنیِ مطلوب برای زمان حاضر یکسان نیست، اما میتواند در فهم تجربههای تاریخی و تشخیص آسیبها نقش داشته باشد. در شرایطی که جامعه اسلامی از نظر تمدنی با آسیبهایی مواجه است، حرکت به سوی تمدنسازی نیازمند فهم علمی نظامسازی، شناخت درست تمدن، مسائل آن، راهحلها و نظامهای مرتبط با آن است.
الزامات روششناختی نظامسازی تمدنی
الزامات روششناختی به معنای ارائه یک دستورالعمل ساده و خطی برای ساخت نظام تمدنی نیست؛ بلکه مجموعهای از شروط و ملاحظات است که باید در فرایند نظامسازی رعایت شوند. نادیده گرفتن این الزامات، روشمندی نظامسازی تمدنی را مختل میکند.
۱. شناخت پارادایم تمدنی
نخستین الزام، شناخت پارادایم تمدنی است. بدون شناخت پارادایم حاکم بر تمدن، ورود علمی به فهم، تحلیل و بررسی مسائل تمدنی ممکن نیست؛ از جمله در حوزه نظامات، نظامشناسی و نظامسازی. مسئله، راهحل و روش درون یک پارادایم شکل میگیرند. نوع نگاه در یک فضای مطالعاتی، عملی و سیاستی، بر اندیشه، کنش، هویتگزینی و شیوه زیست اثر میگذارد؛ در همان فضاست که مسئله تعریف میشود، حل مسئله معنا مییابد و روشها ابداع میشوند.
بنابراین، انتقال مسئله از یک پارادایم به فضایی دیگر، بدون توجه به مبانی آن، نوعی اندیشیدن در خلأ است. نظامی که در یک تمدن طراحی میشود، باید با پارادایم تمدنیِ آن تناسب داشته باشد. اگر پارادایم تمدنی شناخته نشود، ممکن است جامعهای از نظر مبانی، هویت و شیوه زیست در یک پارادایم قرار داشته باشد، اما نظامهایش بر اساس پارادایمی دیگر شکل گرفته باشند؛ در این صورت، تناسب میان هویت تمدنی و نظامهای حاکم از بین میرود.
برای توضیح این نکته، به نظام وستفالیایی اشاره میشود. در این تحلیل، شکلگیری و گسترش نظام وستفالیایی در اروپا با نگاه وضعیتی به تمدن مرتبط دانسته میشود؛ نگاهی که بر اساس معیارهایی معین، وضعیت مطلوب را تعریف میکند و از دیگر جوامع میخواهد خود را با آن منطبق سازند. بر این مبنا، روابط بینالملل، قواعد و نظامهای سیاسی در چارچوب آن نظم شکل گرفتهاند. همچنین شکلگیری نهادهایی مانند سازمان ملل متحد، در این تحلیل، در پیوند با مقتضیات نظم تمدنیِ پس از وستفالی فهم میشود.
بر اساس این دیدگاه، جهان اسلام از حیث مبانی، هویت و شیوه زیست ممکن است در پارادایمی برساختی قرار داشته باشد، درحالیکه نظامهای آن بر مبنای نگاه وضعیتی طراحی شده باشند. چنین عدم تناسبی مانع دستیابی به اهداف تمدنی میشود. ازاینرو، شناخت پارادایم تمدنی و نسبت آن با نظامسازی، شرطی اساسی برای عملکرد درست در عرصه نظامسازی و ارتباط تمدنی است.
۲. تعیین نسبت هر نظام با پارادایم تمدنی
الزام دوم، تعیین نسبت نظامسازی با پارادایم تمدنی است. هر نظام سیاسی، اقتصادی، فکری، دانشی یا فرهنگی باید نسبت خود را با پارادایم تمدنی روشن کند. اگر این نسبت برقرار نشود، نظام در فضایی متفاوت از فضای مسئله عمل میکند؛ مانند آنکه مسابقه در زمین مشخصی برگزار شود، اما بازیگر در مکانی دیگر بازی کند. در چنین وضعی، دستیابی به نتیجه مطلوب ممکن نیست.
در متن سخنرانی، برای توضیح تفاوت پارادایمها به تحولات سیاسی معاصر ایالات متحده، از جمله رویکردهای ترامپ، روبیو و جریان موسوم به «ماگا» (MAGA) اشاره شده است. تحلیل ارائهشده این است که برخی جریانهای سیاسی، تمدن را نه وضعیتی واحد و قابل تعمیم به همه جوامع، بلکه هویتی مستقل با مبانی و شیوه زیست خاص میدانند. در مقابل، رویکردهای جهانیگرا بر تعمیم شاخصهایی مانند حقوق بشر، دموکراسی و آزادیهای مختلف به همه جوامع تأکید میکنند.
بر اساس این صورتبندی، مفاهیمی مانند جهانیشدن و جهانیسازی در چارچوب پارادایم وضعیتی قرار میگیرند. اگر این مفاهیم بدون شناخت زمینه تمدنی آنها پذیرفته شوند، ممکن است جوامع اسلامی در موقعیت پیروی از شاخصهایی قرار گیرند که دیگران تعریف کردهاند. در مقابل، رویکرد برساختی بر داشتن تمدن خاص، هویت مستقل و رقابت میان تمدنها تأکید میکند. این تحلیل، دیدگاه و ارزیابی گوینده از جریانهای سیاسی معاصر است و برای داوری نهایی درباره آن، نیازمند بررسی مستقل و مستندات پژوهشی است.
شناخت تفاوت پارادایمها میتواند فهم رفتارهای سیاسی و روابط بینالملل را روشنتر کند. اگر فضای تمدنی طرفهای مختلف شناخته نشود، ممکن است مسائل، سیاستها و رفتارهای آنان نامفهوم به نظر برسد و امکان ارتباط و تعامل دقیق کاهش یابد. بنابراین، نظامسازی باید بر اساس پارادایم مربوط به خود انجام شود و نسبت آن با نظامهای رقیب نیز بهدرستی تشخیص داده شود.
۳. توجه به تکثر و تنوع نظامها و ایجاد شبکه تمدنی
الزام سوم، توجه به اصل تکثر و تنوع در نظامسازی است. هر نظام باید هم از حیث درونی و هم در تعامل با نظامهای دیگر بررسی شود. در تمدن، نظامهای متعددی وجود دارند و برقراری ارتباط میان آنها خود نیازمند منطق و سازماندهی است. ازاینرو، نظامسازی تمدنی باید به شبکهسازی تمدنی در عرصههای گوناگون، از جمله جمعیتی، هویتی، معرفتی، شناختی و زیستی توجه کند.
شبکه تمدنی باید منطق ارتباط و چینش نظامهای مختلف را آشکار سازد. اگر نظامها و منطق پیوند آنها مشخص نباشد، هر نظام مسیر مستقل خود را طی میکند و روش نظامسازی از کارآمدی لازم برخوردار نخواهد بود.
۴. پرهیز از اکتفا به نظامهای بخشیِ اقتباسشده
الزام چهارم، اکتفا نکردن به نظامهای بخشیِ اقتباسشده از جوامع دیگر است. ممکن است نظامی در کشوری مانند سوئیس، چین یا ویتنام کارآمد بوده باشد؛ اما انتقال آن به جامعهای دیگر، بدون توجه به نظام تمدنیِ حاکم، تضمینکننده کارآمدی آن نیست. نظامهای بخشی باید در نسبت با نظام تمدنی فهم و ارزیابی شوند.
در این زمینه، پرسشی مهم مطرح است: آیا نظام تمدنی باید پیش از نظامهای بخشی شکل بگیرد یا نظامهای بخشی مقدماند؟ آیا این دو بهصورت همزمان پدید میآیند یا یکی بر دیگری تقدم و سلطه دارد؟ پاسخ به این پرسش نیازمند تفکیک دقیق جایگاه سطوح مختلف نظامسازی است. در هر صورت، نمیتوان به وجود یک نظام اقتصادی یا سیاسی بهظاهر موفق دلخوش بود؛ بهویژه اگر مبانی آن از منابع و چارچوبهای فکری دیگر اقتباس شده باشد، درحالیکه عنوان نظام اسلامی بر آن نهاده شود. این وضعیت میتواند نشاندهنده چالش جدی در فهم مبانی و ترتیب نظامسازی باشد.
۵. لحاظ کردن زمینه تاریخی، محیطی و جغرافیایی
الزام پنجم، توجه به پیشینه تاریخی و زمینههای محیطی و جغرافیایی است. تمدن در بستر زندگی انسانها شکل میگیرد و ابعاد نظری آن باید با شرایط تاریخی و محیطی جامعه ارتباط داشته باشد. طراحی نظام برای جامعهای بدون توجه به شرایط جغرافیایی آن، ممکن است به نتایجی نامتناسب بینجامد؛ برای نمونه، تدوین نظام دریانوردی برای جامعهای که به دریا دسترسی ندارد، بدون لحاظ شرایط واقعی آن جامعه، نمیتواند بهسادگی کارآمد تلقی شود.
بهکارگیری معیارهای تمدنی یک جامعه برای سنجش جامعهای دیگر، بدون توجه به تفاوتهای محیطی و تاریخی، نشاندهنده غفلت از زمینههای واقعی است. بااینحال، زمینه تاریخی و جغرافیایی نباید جایگزین منطق تمدن شود؛ بلکه باید بهگونهای لحاظ شود که منطق تمدنی در محیط و اجتماع مشخص، قابلیت تطبیق و تحقق پیدا کند.
۶. قابلیت پالایش، اصلاح و بازتولید نظام
الزام ششم، طراحی نظام بهگونهای است که امکان پالایش، اصلاح و بازتولید آن وجود داشته باشد. گاه نظامی در زمینهای تمدنی شکل میگیرد یا برای حل مسئلهای خاص ــ اقتصادی، معنوی، فرهنگی، علمی یا مربوط به کنشگری در یک موقعیت ــ طراحی میشود؛ اما بهتدریج چنان تقدس مییابد که امکان بازنگری در آن از میان میرود. در این حالت، نظام از جایگاه واسطهای و ابزاری خود خارج میشود و به هدفی مستقل تبدیل میگردد.
وقتی حفظ ساختار به هدف نهایی بدل شود، حتی ممکن است برای بقای آن، هزینههای سنگینی بر جوامع تحمیل شود. در این وضعیت، ساختار خود به مسئله تبدیل میشود. از جمله چالشهای جوامع اسلامی، ایران و غرب آسیا آن است که گاه ساختارها بهجای حل مسئله، به بخشی از مسئله تبدیل شدهاند. بنابراین، نظامسازی تمدنی باید امکان ارزیابی انتقادی و اصلاح مستمر نظامها را حفظ کند.
مسئله عاملیت در نظامسازی تمدنی
نظامسازی به عاملیت نیاز دارد؛ یعنی باید مشخص باشد چه فرد، نهاد یا سازوکاری مسئول طراحی و پیشبرد آن است. در تاریخ جوامع اسلامی، در دورههایی متصدیان و جایگاههای مشخصی برای چنین فعالیتهایی وجود داشتهاند؛ در تاریخ شیعه میتوان از ائمه و در تاریخ دیگر جوامع اسلامی از خلفا و ساختارهای حکومتی یاد کرد، فارغ از داوری درباره عملکرد آنان. در آن دورهها، دستکم میشد متصدی یا جایگاه مسئول را شناسایی کرد.
در شرایط کنونی، عاملیت نظامسازی تمدنی بهروشنی مشخص نیست و این خلأ همچنان وجود دارد؛ هرچند تلاشهایی در این زمینه انجام میشود. به نظر میرسد جامعه اسلامی با فاصلهای قابل توجه از تفکر و رویکرد منسجم نظامسازی تمدنی روبهرو است. شناسایی و ساماندهی عاملیت، یکی از مسائل مهمی است که در ادامه پژوهشهای نظامسازی تمدنی باید مورد توجه قرار گیرد.
جمعبندی
بحث نظامسازی تمدنی، پس از روشن کردن مفاهیم نظام، نظامسازی و تمدن، نشان میدهد که نظامسازی تمدنی بخشی ضروری از فرایند تمدنسازی است، اما با آن یکسان نیست. ضرورت این نظامسازی از نیاز به انسجام میان نظامهای بخشی، جلوگیری از تعارض سیاستی، تنظیم روابط خرد و کلان، امکان ارزیابی و اصلاح نظامها و تبدیل ارزشها به ساختارهای اجتماعی ناشی میشود.
الزامات روششناختی مطرحشده عبارتاند از: شناخت پارادایم تمدنی؛ تعیین نسبت هر نظام با پارادایم تمدنی؛ توجه به تکثر و تنوع نظامها و شبکهسازی میان آنها؛ پرهیز از اکتفا به نظامهای بخشیِ اقتباسشده؛ لحاظ کردن زمینههای تاریخی، محیطی و جغرافیایی؛ و حفظ قابلیت پالایش، اصلاح و بازتولید نظام. افزون بر این، مسئله عاملیت نظامسازی تمدنی نیز نیازمند بررسی جدی است.
بر این اساس، نظامسازی تمدنی نه با انباشت نهادها و نظامهای خرد، بلکه با فهم منطق تمدنی، برقراری تناسب میان مبانی و ساختارها و تنظیم پیوندهای درونی و بیرونی نظامها امکانپذیر میشود. تحقق این امر، پژوهشهای تخصصی و گفتوگوی علمی گستردهتری را میطلبد.
https://ihkn.ir/?p=47741
نظامسازی تمدنی نه با انباشت نهادها و نظامهای خرد، بلکه با فهم منطق تمدنی، برقراری تناسب میان مبانی و ساختارها و تنظیم پیوندهای درونی و بیرونی نظامها امکانپذیر میشود. تحقق این امر، پژوهشهای تخصصی و گفتوگوی علمی گستردهتری را میطلبد.






















نظرات